İçeriğe geç

Raffaello'nun Atina Okulu'ndaki Otoportresi: Köşeye Saklanan Ressam

Yayınlanma: • 9 dk okuma

Raffaello'nun Atina Okulu'ndan bir ayrıntı: en sağda koyu bir başlık takan ressamın otoportresi; gök küresiyle Zerdüşt'ün ve yer küresiyle Batlamyus'un yanında.

Freskin en sağında, elli filozoftan oluşan bir kalabalığın ortasında, bir figür doğrudan size bakıyor. El kol hareketi yapmıyor. Tartışmıyor. Elinde bir kitap, bir yazı tahtası ya da bir küre yok. Yumuşak, koyu renkli bir başlık takıyor. Yirmi yedi yaşlarında. Tablodaki gözler arasında sizinkilerle buluşan tek göz onunkiler.

Bu Raffaello. Kendini freskin içine resmetti. Raffaello’nun Atina Okulu’ndaki otoportresi, Rönesans resmindeki en sessiz ve en yüksek sesli şey.

Elinde bir yer küresi tutan Mısırlı astronom Batlamyus’un arkasında duruyor. Batlamyus’un yanında, elinde bir gök küresi tutan kişi Zerdüşt. Üçü, sağ ön planda astronomlardan ve matematikçilerden oluşan küçük bir düğüm oluşturuyor. Raffaello kendine filozof değil ressam diyen bir kıyafet vermiş: siyah bir bere, koyu bir ceket, henüz sakal yok. Sahnenin içinde ama ona ait değil. Bir tanık olarak içeri süzülmüş.

Saklı değil. Kurnazca değil. Sadece orada, sağda, dışarıya bakıyor ve fark etmenizi bekliyor. Stanza della Segnatura’yı ziyaret edenlerin çoğu fark etmiyor. Ortalama bir turist odada yaklaşık dört dakika geçiriyor. Rehber Platon’u ve Aristoteles’i gösteriyor, ünlü jestleri yorumluyor, belki tunikli Michelangelo’ya kadar geliyor ve devam ediyor. Köşedeki ressam köşede kalıyor.

Ama onu bir kez gördünüz mü, artık görmemezlikten gelemezsiniz. Ve orada ne yaptığını bir kez anladınız mı, bütün tablonun şekli değişir.

Ressam neden kendini Batlamyus’un yanına koydu

1509’da, Raffaello Stanza della Segnatura’yı boyamaya başladığında yirmi altı yaşındaydı ve Roma’da neredeyse kimse adını bilmiyordu. Papa II. Julius onu Vatikan’a, eski Aziz Petrus Bazilikası’nı yıkıp yenisini inşa eden mimar ve Urbinolu hemşehrisi Donato Bramante’nin tavsiyesiyle getirmişti. Bramante, Julius’a kompozisyonda sıra dışı bir yeteneği olan genç bir ressamdan söz etmişti. Julius, Raffaello’ya deneme olarak süslemesi için tek bir oda verdi. Freskler başarısız olursa Raffaello evine gönderilecekti.

Başarısız olmadılar. Yaklaşık 1511’de tamamlanan Atina Okulu odanın merkezindeki eserdi. Julius onu gördüğünde, daireler için tuttuğu bütün diğer ressamları kovdu ve bütün katı Raffaello’ya devretti.

Yani Raffaello kendi yüzünü sağa sıkıştırdığında, henüz kimsenin ortaya atmadığı bir iddiada bulunuyordu. Şunu söylüyordu: Ben bu odaya aitim. Bir işçi olarak değil, bir dekoratör olarak değil, fırçasıyla bir zanaatkâr olarak değil. Platon’un ve Aristoteles’in bir eşi olarak. Hâlâ deneme sürecindeki yirmi yedi yaşındaki ressam, yüzünü tek bir resimde bir araya getirilmiş en büyük antik zihinler topluluğunun içine yerleştirdi ve onu izleyicinin göz hizasına koydu.

Sol yanağı aydınlık. Sağı gölgede. Sanki biri az önce adını seslenmiş gibi dışarı bakıyor. Varlığını kayda geçiriyor.

Raffaello kendi tablosunda

Bu, bir fresk içindeki ilk ressam figürü değildi. O yıl Roma’daki ilki bile değildi. Kalabalık sahnelerine gizlice sokulan otoportreler, Giotto’ya kadar uzanan bir Rönesans geleneği. Botticelli kendini Müneccimlerin Tapınması’na, omzunun üzerinden izleyiciye bakarken koydu. Ghirlandaio ailesini ve yardımcılarını Santa Maria Novella’daki düğün sahnelerine koydu. Raffaello’nun kendi tablosunda görünmesi, ressamların resmettikleri kalabalıkların içine saklanmalarına dair uzun bir geleneğin parçası.

Onun versiyonunu olağandışı kılan jest değil. Yanındakiler.

Giotto’nun ressamları Kutsal Kitap sahnelerinin kenarlarına saklandı. Botticelli, Medicilerin müşterilerinden oluşan bir aile grubunun içine saklandı. Raffaello filozofların arasına saklandı. Hem de herhangi filozofların değil: Papa’nın özel kütüphanesinin duvarlarında, Platon ve Aristoteles’in yanında, gelmiş geçmiş en büyük filozofların arasına. Bu farklı türde bir iddia. Kendi işine gelen bir işçi olarak ressam değil bu. Bir düşünür olarak ressam.

Raffaello’nun ortaya koyduğu argümanın kendi döneminde bir adı vardı. Yunanca bir adı. Apelles’e bir göndermeydi.

Apelles ve Rönesans ressamlarının soy çizgisi

Raffaello'nun yirmi üç yaşlarındaki Uffizi otoportresi; birkaç yıl sonra Atina Okulu'na resmedeceği aynı yumuşak yüz hatlarını gösteriyor.

Apelles antik çağın en ünlü ressamıydı. Büyük İskender için çalıştı. Antik Romalıların hakkında koca bölümler yazdığı portreler yaptı. Tablolarının hiçbiri günümüze ulaşmadı. Bildiklerimizi, 1509’da eğitimli her erkeğin okumuş olduğu Doğa Tarihi’nde Yaşlı Plinius onları anlattığı için biliyoruz. Apelles, Rönesans ressamları için, Homeros’un şairler için olduğu şeydi. Bir ressamın ciddi bir sanatçı olabileceğini (bir zanaatkâr değil, bir dekoratör değil, bir şair ya da filozof düzeyinde bir sanatçı) iddia etmek istiyorsanız, Rönesans ressamlarının gözündeki Apelles mirasını sahiplenirdiniz.

Raffaello’nun kendisi olarak freskin içine yürüyerek başvurduğu şey buydu. Plinius, Apelles’in İskender’in sarayını resmettiğini yazmıştı. Raffaello kendini Platon’unkinin yanına resmetti. On beş yüzyıl sonra, farklı bir sahnede, aynı hamleydi.

Siyah bere ve anlamı

Raffaello’nun ne giydiğine bakın. Siyah bir başlık. Ne bir toga, ne bir tunik, ne de çevresindeki antik filozofların dökümlü cübbeleri. On altıncı yüzyıldan bir İtalyan gibi giyinmiş; yani kendisi gibi, şimdiki zamanda.

Freskteki diğer her figür antik kıyafetler içinde. Platon’un beyaz cübbesi, Aristoteles’in mavisi, Öklid’in moru; hepsi Yunanlılar gibi giyinmiş. Raffaello dışında çağdaş kıyafet giyen tek figür, ortada bir mermer bloğa yaslanmış, çalışan bir heykeltıraşın tozlu çizmeleri ve iş önlüğüyle Michelangelo. Antik dünyaya kendileri gibi giyinmiş olarak girme hakkı elde eden iki çağdaş, II. Julius’un o sırada Vatikan’ın bitişik odalarında çalıştırdığı iki ressamdı.

Bu, izleyiciye bakan Raffaello geleneğinin en erken ve en kendinden emin biçimi. Platon’u izlemiyor. Aristoteles’i izlemiyor. Sizi izliyor.

Etkisi küçük. Çoğu insan kaçırıyor. Figür sağa itilmiş, kısmen başka bir figürün arkasında duruyor, bir şeyi dinliyor gibi görünüyor. Ama gözleri dışarıda. Ve freskte odaya dönük tek gözler onunkiler olduğu için, bakışı bir tür menteşeye dönüşüyor. Sonunda onu gördüğünüzde, Raffaello’nun izleyicinin farkında olan tek figür olduğunu anlıyorsunuz. Diğer herkes kendi zamanında. O ise sizinkinde.

Stanza della Segnatura ziyaretçileri ve argüman

Raffaello’nun boyadığı oda bir şapel ya da tören salonu değildi. Papa’nın özel kütüphanesiydi. Stanza della Segnatura, Papa’nın kişisel kitaplarını barındırıyordu ve belgeleri imzalamak için kullanılıyordu. Odanın dört duvarı tek bir şemaya göre süslenmişti: Her duvara bir tane olmak üzere dört bilgi alanı. Bir duvarda teoloji. Bir diğerinde felsefe. Üçüncüsünde şiir. Dördüncüsünde hukuk. Tavanda, dört duvarın üstünde her alanı kişileştiren dört tondo.

Yani felsefe freski bir argümanın dörtte biriydi. Diğer üç duvar geri kalanını oluşturuyordu. Filozofların karşısında, Kutsal Ekmeğin Tartışılması’nda Efkaristiya’nın etrafında toplanmış teologlar oturuyordu. Bir yan duvarda, defne taçlı bir Dante ve kör bir Homeros dahil, Apollon ve şairlerle Parnassos. Dördüncü duvarda yasa koyucular.

Bütün olarak ele alındığında odanın amacı, bu dört bilme yolunun (felsefi akıl, dinî vahiy, şiirsel ilham, hukuki gelenek) hepsinin aynı odada buluştuğunu ve o odanın Papa’nın odası olduğunu göstermekti. Antikler ve modernler tavanın üzerinden el sıkışıyordu.

Odadan aceleyle geçen Stanza della Segnatura ziyaretçileri bu sohbeti kaçırıyor. Tavandaki tondolara bakıyor, sonra yeniden duvarlara bakıyor ve sonra kapıdan Sistina’ya doğru çıkıyorlar. Ama oda, içinde yavaşça, boynunuzu çevirerek, dört duvarı birden kavrayarak durulmak için tasarlanmıştı. Argüman ancak dördü de çevresel görüş alanınızdayken işliyor.

Bu da Raffaello’nun yüzünün yalnızca felsefe freskinin içinde olmadığı anlamına geliyor. Daha büyük şemanın içinde. Kendini felsefe duvarına yerleştirerek Raffaello kendini dört alanın oluşturduğu çarkın içine yerleştirdi. Kendi sessiz konumlanışıyla, resmin teoloji, felsefe, şiir ve hukukla aynı odaya ait olduğunu iddia ediyordu. Resmin bir bilme biçimi olduğunu.

Freskteki sanatçı imzası, imzasız

Atina Okulu, Raffaello’nun adını gösterişli bir yazıtla taşımıyor. Bir kartuşun üzerinde büyük bir “Raphael fecit” yok. Sağ ön planda, Öklid’in tuniğinin yakasında, dört harften oluşan küçük bir yazıt var: Raphaello Vrbinas Sva Manu, yani “Urbinolu Raffaello, kendi eliyle” anlamına gelen R.V.S.M. Bu, tablodaki tek yazılı imza. Harfler, görmek için eğilmeniz gerekecek kadar küçük.

Atina Okulu'ndan, öğrencileriyle çevrili, pergeliyle yazı tahtasının üzerine eğilmiş Öklid'i gösteren bir ayrıntı; Raffaello'nun R.V.S.M. imzası Öklid'in tuniğinin yakasına gizlenmiş.

Ve bu imza Öklid’in kendisinin üzerinde, öğrencilerine ders vermek için kullandığı yazı tahtasının üzerine eğilmiş figürün boynunda. Raffaello fresği matematikçi aracılığıyla, öğretme anı aracılığıyla, hamisi Bramante’yi model aldığı figür aracılığıyla imzaladı. (Öklid, antik kıyafetler içindeki Bramante’dir. Raffaello hamisine onu Yunan bir geometriciye dönüştürerek teşekkür etti.)

Freskteki sanatçı imzası çifte: Öklid’in yakasındaki sözel olan ve sağdaki otoportredeki görsel olan. Birincisini gözleriniz yerdeyken bulmanız gerekiyor. İkincisini biri size baktığında buluyorsunuz. İkisi de aynı şeyi söylüyor: Raffaello buradaydı. Bunu bir ressam yaptı.

Chiaro sağdaki astronomlar düğümünü (Batlamyus’un küresi, Zerdüşt’ün küresi, Raffaello’nun yüzü) üç figürlük tek bir kompozisyon olarak size anlatır; böylece otoportre arka plan gibi okunmayı bırakır ve sessizce olduğu şey, yani asıl mesele olarak okunmaya başlar. Başlık, aydınlık yanak, kararlı bakış, gözünüz zaten onların üzerindeyken kulağınızda anlatılır.

Kendini saklayan Rönesans sanatçıları

Kendi freskinin içine yürüyen tek ressam Raffaello değildi. Rönesans sanatçılarının kendilerini Kutsal Kitap ve tarih sahnelerinin içine saklama alışkanlığı yaygın, tuhaf ve büyük ölçüde sessizdi. Kimse bunun üzerine el kitabı yazmadı. Kimse bunu sipariş etmedi. Bu küçük görünüşler, ressamların kendi aralarında uydukları ve eğitimli hamilerin bazen fark edip bazen etmediği özel bir gelenekti.

Giotto’nun, Assisi’deki bir freskte, kalabalığın arkasından bir cenazeyi izleyen yas tutanlardan biri olduğu söylenir. Fra Angelico, kendi Kıyamet Günü’ndeki küçük, kukuletalı bir keşiş olabilir. Masaccio kendini Brancacci Şapeli’ne, Aziz Petrus’u dinleyenler arasında bir seyirci olarak resmetti. Botticelli, Müneccimlerin Tapınması’nın sağında duruyor ve izleyiciye, Raffaello’nun daha sonra Segnatura’da taşıyacağı aynı hafif şüpheci ifadeyle bakıyor. Leonardo ise, tek başına, bunu hiç yapmamış gibi görünüyor; ya da yaptıysa bile, kimse bunu ikna edici biçimde tespit edemedi.

Bu geleneğin yaptığı şey, bugün imza dediğimiz şeyden farklıydı. Ressam kendini tanıtmıyordu. Kendini sahnenin içine yerleştiriyor ve izleyenlerin onu bulmasına ya da bulmamasına izin veriyordu. Bu aynı anda hem bir alçakgönüllülük biçimi hem de bir iddia biçimiydi. Alçakgönüllülük, çünkü yüz küçüktü, kısmiydi, kenardaydı. İddia, çünkü ressam kutsal ya da antik bir mekâna girmiş ve kendini orada bir sakin yapmıştı.

Ressamların kendi eserlerinde görünme geleneği, çalışan sanatçının, yazıya dökmeden, sadece kiralık bir el olmadığını ortaya koyma biçimiydi.

Raffaello’nun Atina Okulu’ndaki otoportresi: onu bulmak

Stanza della Segnatura’da durup fresğe odanın ortasından bakarsanız, otoportreyi ilk başta görmek zordur. Fresk devasa, yaklaşık sekiz metre genişliğinde. Gözünüz, Platon ile Aristoteles’in size doğru yürüdüğü ortaya gider. Gözünüz, Michelangelo’nun bir mermer bloğun üzerinde surat astığı alt ortaya gider. Gözünüz, Öklid’in yazı tahtasının üzerine eğildiği sağ alta gider.

Sonra gözünüzü yukarıya ve sağa, Öklid’in ötesine, birlikte duran üç adamdan oluşan gruba kaydırın. Taçlı olan Batlamyus. Yıldızlarla bezeli küreyi tutan Zerdüşt. Arkalarında, koyu başlıklı, dışarı bakan genç adam Raffaello.

Ne aradığınızı biliyorsanız onu bulmak daha kolay. Neredeyse göz hizasında. Tartışmayan tek kişi o. Yüzü çevresindeki adamlarınkinden daha yumuşak. Odayı izliyor; yani sizi izliyor.

Hamlenin amacı bu. Otoportre sahneye hâkim olmak için yapılmadı. Bütün ünlü figürleri gözünüzle kavradıktan sonra en son fark ettiğiniz ve ardından her şeyi yeniden düzenleyen şey olmak için yapıldı. Raffaello’yu gördüğünüzde fresk artık antik zihinlerin bir tablosu olmaktan çıkar. Bir Vatikan odasında duran genç bir ressamın, işinin onların arasına ait olduğuna dair bir iddiasına dönüşür.

Bu iddia beş yıl içinde haklı çıktı. 1513’e gelindiğinde Raffaello Avrupa’nın en yüksek ücret alan ressamıydı. 1516’da Bramante’nin ölümünden sonra Aziz Petrus Bazilikası’nın baş mimarlığına atanmıştı. 1520’de otuz yedi yaşında öldüğünde o kadar ünlüydü ki Pantheon’da düzenlenen cenazesi, kiliseyi taşıran bir kalabalık çekti.

Yirmi yedi yaşında sessizce freskin içine yürüyen ressam, kısa hayatının sonunda, aralarına katıldığı antiklerin arasına gömüldü.

İşin can alıcı noktası

Freskin sağ tarafında durun. Siyah başlığı bulun. Genç yüzü bulun. Gözleriniz onunkilerle buluşana kadar bir saniye bekleyin. Bütün mesele buydu. Beş yüz yıl önce yirmi yedi yaşında bir ressam, bir papalık kütüphanesinde yüzünün sizinkini bulmasını sağladı ve onun resmederken düşündüğü yüz sizinki.

Görsel kaynakları