
1509 yazında Raffaello Sanzio yirmi altı yaşındaydı; Roma’da Papa II. Julius’un verdiği maaşla yaşıyor ve neredeyse her gün Vatikan’ın koridorunda Michelangelo’nun yanından geçiyordu. Michelangelo iki yüz metre ötede, asık suratlı bir düşmanlık içinde Sistina tavanını boyuyordu. Rafael ise bir üst katta, Julius’un özel kütüphanesi olan Stanza della Segnatura adlı odayı boyuyordu. Pencerenin karşısındaki uzun duvara Bramante’nin yeni Aziz Petrus Bazilikası tarzında boyanmış bir sütun dizisi yerleştirdi ve burayı elli sekiz filozofla doldurdu.
Filozoflara filozof yüzleri vermedi. Onlara çağdaşlarının yüzlerini verdi. Platon, Leonardo da Vinci’dir. Basamaklarda tek başına düşüncelere dalmış Herakleitos, Michelangelo’dur; Rafael bir öğleden sonra kilitli Sistina Şapeli’ne gizlice girdikten sonra onu hafızasından resmetmiştir. Elinde pergelle diz çökmüş Öklid, mimar Donato Bramante’dir. Sağ köşenin en ucunda, yumuşak siyah bir başlığın altından doğrudan izleyiciye bakan, uzun ince boyunlu, koyu gözlü genç bir adam vardır. Bu, Rafael’in ta kendisidir. Tablosunu, içinde durarak imzalamıştır.
Bir bakışta Atina Okulu’ndaki figürler

Görseldeki numaralar bu anahtarla eşleşiyor. Rafael’in bir filozof için bir çağdaşının yüzünü ödünç aldığı yerlerde, model parantez içinde belirtilmiştir.
| # | Figür | Nerede bulunur | Yüzü kimden ödünç alınmış |
|---|---|---|---|
| 1 | Sokrates | Sol üstte, zeytin yeşili giysiyle, argümanları parmaklarıyla sayarken | |
| 2 | Alkibiades | Sol üstte, miğferli ve zırhlı, Sokrates’i dinlerken | |
| 3 | Pisagor | Sol altta, bir kitaba yazarken | |
| 4 | İbn Rüşd | Pisagor’un arkasında, beyaz sarıklı | |
| 5 | Hypatia ya da Francesco Maria della Rovere | Sol altta, beyazlar içinde, Pisagor’un grubunun yanında | Muhtemelen della Rovere |
| 6 | Platon | Ortanın solunda, kırmızı ve mor giysiyle, yukarıyı işaret ederken | Leonardo da Vinci |
| 7 | Aristoteles | Ortanın sağında, mavi giysiyle, avucu aşağıya dönük | Belirlenmiş bir model yok |
| 8 | Diyojen | Basamaklarda tek başına yayılmış halde | |
| 9 | Herakleitos | Ön planın ortasında, bir mermer bloğa yaslanmış | Michelangelo |
| 10 | Öklid | Sağ altta, elinde pergelle bir taş levhanın üzerine eğilmiş | Donato Bramante |
| 11 | Zerdüşt | Sağda, gök küresini tutarken | |
| 12 | Batlamyus | Sağda, sırtı size dönük, yer küresini tutarken | |
| 13 | Rafael | En sağda, siyah başlıklı, size bakan tek figür | Kendisi |
Bunu evde okumak yerine Stanza della Segnatura’da duruyorsanız, Chiaro’yu duvara doğrultun; baktığınız figürün adını söyleyip hikâyesini anlatır, basılı bir anahtara gerek kalmadan.
Atina Okulu’ndaki figürler, merkezden dışa doğru
Kalabalığın içinde gezinmek için ortadan başlarsınız. Basamakların tepesindeki iki figür kompozisyona hâkimdir. Solda kırmızı ve mor giysiyle Platon, sağda mavi ve kahverengi giysiyle Aristoteles. Platon, Timaios diyaloğunu tutar ve yukarıyı, gökyüzünü işaret eder. Aristoteles, Nikomakhos’a Etik’i tutar ve avucu aşağıya dönük, düz bir hareketle yeryüzünü gösterir. Bu tek hareket, tablonun tüm argümanını içerir. Platon’un felsefesi, dünyanın üstünde yaşayan idealarla ilgilidir. Aristoteles’inki ise dünyanın içinde yaşayan tözlerle. İkisi arasındaki bütün Rönesans tartışması, omuz hizasındaki tek bir ele sığdırılmıştır.
Platon’un yüzü Leonardo’nunkidir. Bunu freskin önünde durup sonra aynı sarayın öbür ucundaki, Leonardo’nun alışıldık bir portre biçiminde göründüğü diğer Rafael fresklerine yürüyerek doğrulayabilirsiniz. Aynı gümüş sakal, aynı uzun kemikli burun, aynı hafif düşük göz kapakları. Leonardo 1509’da elli yedi yaşındaydı, Milano’da yaşıyordu ve İtalya’nın yaşayan en ünlü ressamıydı. Beş yıl önce Floransa’da Leonardo’nun Anghiari Savaşı kartonunu incelemiş olan Rafael, her İtalyan ressamın usta saydığı adama saygı duruşunda bulunuyordu.
Aristoteles ise bir bileşimdir. Bugüne dek tek bir model ikna edici biçimde belirlenememiştir. Platon’dan daha genç, daha kaslı, daha canlıdır. Bir senatöre benzer.
Platon ve Aristoteles: bir aile kavgasını resmetmek
Platon ile Aristoteles arasındaki ilişki Rafael için soyut bir mesele değildi. Stanza della Segnatura, Papa Julius’un kütüphanesidir ve üstündeki tavan freskleri dört disiplini gösterir: teoloji, felsefe, şiir ve hukuk. Her duvar bir disipline karşılık gelir. Kutsal Ayin Üzerine Tartışma teolojidir. Parnassos Dağı şiirdir. Ana Erdemler ve Teolojik Erdemler hukuktur. Felsefe ise bu duvardır; bugün Atina Okulu diye anılan, ama bu adın on yedinci yüzyıla kadar var olmadığı duvar.
Savaşçı bir papa olduğu kadar hümanist de olan Julius, dört disiplinin uyum içinde olduğuna inanıyordu. Karşı duvardaki Hristiyan teolojisi ile bu duvardaki pagan felsefesi, odanın iki yanından, aynı zamanda bir uzlaşma hali de olan bir tartışma içinde birbirine bakmalıydı. Rafael’in işi bu tartışmayı bir kalabalık olarak resmetmekti.
Bu yüzden kalabalık düzenlidir. Platon’un çevresinde idealistler, mistikler, sayıların gerçekliğin yapısı olduğuna inanan matematikçiler toplanır. Aristoteles’in çevresinde ise doğabilimciler, gözlemciler, bilgilerini şeylere bakarak edinen insanlar durur. Tablodaki her duruş, her hareket, her sohbet kümesi bu çekim alanının içine yerleştirilmiştir.
Atina Okulu’nda kim var, figür figür
Soldan başlayın ve saat yönünde ilerleyin.
Sokrates zeytin yeşili giysiler içinde, profilden görünür ve sanki önermeleri parmaklarıyla sayıyormuş gibi sol elini kaldırmıştır. Tartışmaktadır. Dinleyicisi, yani bir felsefe dersine yanlışlıkla gelmiş gibi görünen miğferli adam, Sokrates’in en ünlü öğrencisi olan genç Atinalı general Alkibiades’tir. Miğfer görsel bir şakadır: Alkibiades gerçekten de sempozyumlara askerî kıyafetiyle, sarhoş halde gelmiş ve hocasını baştan çıkarmaya çalışmıştı; hocası da gerçekten onu geri çevirmişti.
Sokrates’in önünde, basamaklara sanki oraya düşmüş gibi yayılmış olan Kinik Diyojen’dir. Yalnızdır. Okumaktadır. Kalabalık umurunda değildir. Diyojen, bilindiği gibi bir fıçıda yaşamış, Büyük İskender’e güneşinin önünden çekilmesini söylemiş ve agorada elinde bir fenerle dürüst bir insan aramıştı. Rafael ona tablonun ortasını verdi ve sonra onu diğer bütün figürlerden duvarla ayırır gibi ayırdı. Kimse onunla konuşmuyor. Bu da tarihe uygun.
Sol altta, açık bir kitabın üzerine diz çökmüş halde, küçük bir öğrenci kalabalığıyla çevrili Pisagor vardır. Beyazlar içindeki genç bir adam, Pisagor görebilsin diye bir taş levhayı tutar. Levhada armonik oranların Yunanca harfleri yazılıdır; müziğin sayılardan ibaret olduğunun matematiksel kanıtı. Pisagor’un arkasındaki ikinci bir öğrenci, Pisagorcu okulun kutsal sembolü olan on noktanın üçgen düzenlemesi tetraktisi gösteren bir tomar tutar.
Pisagor’un arkasında, beyaz sarığıyla omzunun üzerinden bakan, Arap filozof İbn Rüşd’dür (Averroes). Kıyafetinden tanınan, Yunan olmayan tek figürdür. Rafael onu tabloya dahil etti, çünkü İbn Rüşd, Aristoteles’in en önemli Orta Çağ yorumcusuydu ve Aristoteles’in tablodaki varlığı bir anlamda İbn Rüşd’ün çevirileri sayesindedir.
Atina Okulu’ndaki kadın kim?
Pisagor’un solunda, beyazlar içinde, defne çelengi takmış, kimliği tablonun bilmecelerinden biri olan güzel, genç bir figür vardır. Bazı akademisyenler bu figürün, Julius’un da mensubu olduğu Della Rovere ailesine bir nezaket olarak resmedilmiş Urbino Dükü Francesco Maria della Rovere olduğunu söyler. Başkaları ise onun kadın matematikçi ve Yeni Platoncu İskenderiyeli Hypatia olduğunu öne sürer. İkinci yorum doğruysa, Rafael felsefe üzerine bir freske kimseye söylemeden bir kadın yerleştirmiş ve bunu ona bir erkek saç kesimi vererek yapmıştır. Hiçbir Rönesans kaynağı burada Hypatia’nın adını vermez; bu yorum moderndir ve rehber kitapların hâlâ temkinli konuşmasının nedeni de budur.

Ön planın ortasında, beyaz bir tunikle, başını eline dayayıp bir mermer bloğa yaslanmış olan figür, tablonun en ünlü eklemesidir. Bu figür Rafael’in orijinal kartonunda yoktu. Freskin geri kalanı zaten boyandıktan sonra, mevcut duvara sıvanmış ikinci bir sıva parçasının üzerine, geç bir aşamada eklendi. Figür Herakleitos’tur. Yüzü ise Michelangelo’nunkidir.
Herakleitos: gizlice yapılmış Michelangelo portresi
Hikâye şöyle. 1510’un sonlarında, Rafael’in Segnatura’daki çalışmasının yaklaşık birinci yılında, Sistina’nın iskelesi bir açılış için kısa süreliğine söküldü. Devam eden çalışmasına erişimi kıskançlıkla koruyan Michelangelo, boyama sırasında kimsenin içeri girmesine izin vermemişti. Rafael, Bramante ve birkaç kişi daha yarım kalmış tavanı görmek için gizlice içeri girdi.
Rafael oradan değişmiş olarak çıktı. Tavan, onun o güne kadar resmettiği her şeyden daha kaslı, daha şiddetli, daha anıtsaldı. Stanza della Segnatura’ya döndü, büyük kısmı bitmiş olan Atina Okulu’na baktı ve bir şeyin eksik olduğuna karar verdi. Duvarcılara ön planın ortasındaki bir sıva parçasını kazıyıp yeniden sıvamalarını emretti. Yeni yüzey hazır olduğunda üzerine Herakleitos’u resmetti.
“Ağlayan filozof” olarak bilinen Yunan filozofu Herakleitos, her şeyin aktığı ve hiçbir şeyin kalmadığı öğretisiyle ve antik yazarların karanlık, yalnız ve insanları hor gören diye tanımladığı mizacıyla ünlüydü. Rafael ona Michelangelo’nun bedenini, Michelangelo’nun düşünceli duruşunu ve Michelangelo’nun yüzünü verdi. Hatta Michelangelo’nun kıyafetlerini bile verdi: herkesin giydiği toga yerine kaba bir taşçı tuniği ve deri çizmeler. Bu, Sistina ziyaretinden sonra hafızadan yapılmış ve tabloya hem bir saygı duruşu hem de bir şaka olarak yerleştirilmiş bir portredir. Adam tek başına düşüncelere dalmıştır, çünkü o, tam o anda koridorun ilerisinde gerçekten de tek başına düşüncelere dalmış olan Michelangelo’dur.
Herakleitos’un sol bacağına dikkatle bakarsanız, yamanın çevresindeki yüzeyle birleştiği yerde sıvada belli belirsiz bir ek yeri görebilirsiniz. Beş yüz yıl sonra, bu geç düzeltmenin izi, bakmaya zahmet eden herkes için hâlâ görünür durumdadır.
Bramante’nin yüzüyle, elinde pergelle diz çökmüş Öklid
Sağ ön plana geçin. Kel bir adam elinde bir pergelle bir taş levhanın üzerine eğilmiş, geometrik bir şekil çizmektedir. Çevresinde dört genç öğrenci toplanmıştır; içlerinden biri o kadar yakına eğilmiştir ki burnu neredeyse levhaya değmektedir. Bu, Elemanlar adlı eseri iki bin yıl boyunca her Avrupalının matematik öğrendiği ders kitabı olan, MÖ üçüncü yüzyıl geometricisi Öklid’dir.
Öklid’in yüzü, mimar Donato Bramante’nin yüzüdür. Bramante, Rafael’den on beş yaş büyüktü ve o da Rafael’in büyüdüğü küçük saray şehri Urbino’dandı. Yeni Aziz Petrus Bazilikası’nı tasarlamıştı; Rafael’in tüm freskin mimari çerçevesi olarak kullandığı sütun dizisi de onundu. Öklid’e Bramante’nin yüzünü vermek, Rafael’in tablonun mimarisinin hem gerçek hem de mecazi anlamda Bramante’nin eseri olduğunu kabul etmesiydi. Bu arada Papa’ya bu siparişin rakip bir aday yerine Rafael’e verilmesini öneren de Bramante olmuştu. Portre bir tür ödemeydi.
Öklid’in tuniğinin altın işlemeli yakasında küçük bir imza vardır: R.U.S.M. harfleri. Bunlar Raphael Urbinas Sua Manu, yani “Urbinolu Rafael, kendi eliyle” anlamına gelir. Bu, ressamın freskteki tek resmî imzasıdır. Rafael onu Bramante’nin yüzünü taşıyan adama, kendisine işi bulan dostunun üzerine koydu.
Öklid’in yanında adı bilinen üç figür daha durur. Zerdüşt bir gök küresi tutar. Mısırlı astronom Batlamyus ise bir yer küresi tutar; Dünya’yı merkeze koyan antik evren görüşü. İkisi elleri kürelerde, sanki evrenin ortasına neyin konması gerektiğini tartışıyormuş gibi karşı karşıya durur. Batlamyus’un arkasında, omzunun üzerinden bakan, yumuşak siyah bir bere giymiş koyu saçlı genç bir adam vardır. O, Rafael’dir.
Rafael’in tablosunda kimsenin adını veremediği filozoflar
Her yüz belirlenmiş değildir. Platon’un yanındaki, altın rengi pelerinli genç adam muhtemelen tarihçi ve Sokrates’in öğrencisi Ksenophon’dur, ama akademisyenler başka yorumları da savunmuştur. Merkezî basamakların sağındaki mavi pelerinli sakallı adam Yeni Platoncu Plotinus olabilir ya da tamamen hayal ürünü olabilir. Solda, orta mesafede başlarını birbirine yaklaştırmış konuşan üç adam hiç belirlenmemiştir ve muhtemelen bireylerden çok tipleri temsil etmeleri amaçlanmıştı.
Rafael bu belirsizliği bilerek kurguladı. Tablo, adı belli filozofların belirli bir sınıflandırması olarak değil, felsefenin bir portresi olarak sipariş edilmişti. Hepsinin adı verilemeyen kalabalık, meselenin ta kendisidir: Hiçbir odanın alamayacağı kadar çok filozof vardı. Baktığınız şey bir örneklemdir.
Chiaro Segnatura’da işe yarar, çünkü burası tablonun tamamının anahtarı bir isim listesi olan ve bu listenin duvarda yazmadığı bir odadır. Freskin önünde durun, mermer bloğunun üzerindeki Herakleitos’a bakın; 1510’un sonlarındaki keskinin hikâyesi, yani sıva yaması, Sistina’ya gizlice girilmesi, Michelangelo’nun yüzü, tam da ek yerine baktığınız anda kulağınızda anlatılır.
Freskin üstündeki tavan
Yukarı bakın. Stanza della Segnatura’nın tavanı süs olsun diye yapılmış bir şey değildir. Dört duvarın felsefi programının yukarıdan ilan edilmesidir. Ortada, FIAT LUX sözcüklerinin üzerinde Baba Tanrı’yı gösteren grotesk bir madalyon içeren bir sekizgen vardır. Sekizgenin çevresinde, her biri bir duvarın disiplinine ait dört tondo bulunur.
Felsefe duvarının, yani Atina Okulu’nun üstündeki tondo, bir tahtta oturan ve Moralis ile Naturalis yazan iki kitap tutan kadın biçiminde bir Felsefe kişileştirmesini gösterir. Ahlak felsefesi ve doğa felsefesi. Aşağıdaki duvarın ayrıntılandırdığı ayrım tam da budur. Freskin sağ tarafı Aristoteles’in doğa felsefesidir: gözlem, ölçüm, fiziksel şeyler. Sol tarafı ise Platon’un ahlak felsefesidir: idealar, formlar, yukarıdaki âlem. Tavan size neye bakacağınızı söyler. Duvar ise kime.

Rafael tavandaki tondoları kendisi boyamadı. Bunlar, onun tasarımlarını izleyen yardımcıları tarafından yapıldı. Ama program onun kafasından çıktı; muhtemelen Julius’un teolog danışmanıyla ve Bramante’yle yaptığı uzun sohbetlerden. Stanza della Segnatura bir bütün olarak, Avrupa’nın en titizlikle kurgulanmış resimli odalarından biridir. Dört duvar, dört disiplin, dört uyum. Felsefenin felsefesi olduğu kadar bir düzen felsefesiydi de.
Diyojen: katılmayı reddeden adam
Diyojen’e geri dönün. Hâlâ orada, basamaklarda, tek başına. Yerleşimi, tablonun en acımasız şakasıdır. Rönesans’ta herkesin adını duyduğu ama kimsenin onun gibi olmak istemediği tek filozoftur. İskender’le alay etti. Mermerin üstüne tükürdü. Bir fıçıda yaşadı ve kendi okulu da dahil olmak üzere her okulu reddederek kendini bir dünya vatandaşı ilan etti. Rafael ona tablonun merkezî diyagonalini verdi ve sonra onu tablodaki diğer bütün figürlerden yalıttı.
Bu yalıtım aynı zamanda biçimsel bir karardır. Diyojen’in uzanmış bedeni kalabalığı iki simetrik yarıya böler: solda Platoncular, sağda Aristotelesçiler. O, eksen noktasıdır. Tablodaki hiç kimse onu fark etmese bile, tablonun etrafında kurulduğu figürdür. Diyojen’in kendisi de tam olarak bunu isterdi.
Rafael’in kompozisyon yönteminin anahtarını görmek istiyorsanız, önce Diyojen’i bulun ve oradan dışa doğru ilerleyin. Diğer her figür ona göre yerleştirilmiştir.
Pisagor ve kürelerin müziği
Pisagor’un ayaklarının dibindeki levha, tablonun en titizlikle araştırılmış ayrıntılarından biridir. Rafael bu levhaya Pisagorcu armonik oranları resmetti: diapason, diapente, diatessaron, yani oktav, beşli ve dörtlü; her biri küçük tam sayıların bir oranı olarak ifade edilmiştir. Bu uydurulmuş değildi; Rafael bunu bir incelemeden kopyaladı. İnceleme, armonik oranlara dair diyagramları yirmi yıldır Roma’da dolaşan çağdaşı müzik kuramcısı Franchino Gaffurio’ya aitti.
Bu ayrıntı oradadır, çünkü Pisagor, müzik ile matematiğin aynı şey olduğunu savunan ilk Yunanlıydı: Titreşen bir telin perdesi uzunluğunun bir fonksiyonudur, uzunluk sayının bir fonksiyonudur ve sayı da dolayısıyla gerçekliğin temelindeki dildir. Kürelerin müziği denen bu fikir, Platon’un Pisagor’un başının üstünde söylediği her şeyin temelidir.
Yani kompozisyon dikey olarak da işler. Yerde, elinde oranlarla Pisagor. Yukarıda, oranların tarif ettiği göğü işaret eden Platon. Bu oranların kendini gösterdiği fiziksel dünyayı işaret eden Aristoteles. Mermer bloğun üzerinde, hiçbirine katılmayan Herakleitos. Tartışma aynı anda üç düzeyde yaşanır.
Atina Okulu hakkında sık sorulan sorular
Atina Okulu’nun ortasında kim var?
Basamakların tepesinde yan yana duran Platon ve Aristoteles. Kırmızı ve mor giysili, Leonardo da Vinci’nin yüzünü taşıyan Platon gökyüzünü işaret ediyor. Mavi giysili Aristoteles ise elini avucu aşağıya dönük biçimde yeryüzünün üzerinde düz tutuyor. Onların altında, basamaklara tek başına yayılmış olan Diyojen var.
Atina Okulu’nda kaç kişi var?
Rafael elli sekiz figür resmetti. Bunlardan yalnızca bir düzine kadarına biraz güvenle isim verilebiliyor; bunlar yukarıdaki numaralı anahtardaki on üç figür. Geri kalanlar büyük olasılıkla portre olarak değil, tip olarak tasarlandı.
Rafael, Atina Okulu’nda var mı?
Evet. En sağ kenarda, yumuşak siyah bir başlıkla, Batlamyus’un ve küresinin arkasından bakıyor. Freskte doğrudan size bakan tek figür o.
Leonardo da Vinci, Atina Okulu’nda var mı?
Evet, Platon olarak. Tablonun ortasındaki gümüş rengi sakal ve uzun burun, ona hayran olan genç bir ressamın resmettiği Leonardo’ya ait.
Michelangelo, Atina Okulu’nda var mı?
Evet, Herakleitos olarak: ön planın ortasında bir mermer bloğa yaslanmış, düşüncelere dalmış adam. Rafael onu, Michelangelo’nun Sistina tavanını gördükten sonra taze bir sıva parçasının üzerine sonradan ekledi ve ek yeri hâlâ belli belirsiz görülüyor.
Atina Okulu’nda kadın var mı?
Belki bir tane. Pisagor’un grubunun yanındaki beyazlı genç figür çoğu zaman İskenderiyeli Hypatia olarak anılır, ama başka akademisyenler bu figürü Urbino Dükü Francesco Maria della Rovere olarak yorumlar. Hiçbir Rönesans kaynağı burada Hypatia’nın adını vermez; bu yüzden bu yorumu bir gerçek değil, modern bir tahmin olarak görün.
Atina Okulu’ndaki filozofların isimleri neler?
En sık tanımlanan figürler Sokrates, Alkibiades, Pisagor, İbn Rüşd, Platon, Aristoteles, Diyojen, Herakleitos, Öklid, Zerdüşt ve Batlamyus; bunlara Hypatia denen figür ve Rafael’in kendisi de eklenir. Her biri, nerede bulunacağıyla birlikte, bu sayfanın başındaki numaralı görselde işaretli.
Atina Okulu nerede?
Roma’daki Vatikan Müzeleri’nde, Rafael Odaları’ndan biri olan Stanza della Segnatura’nın duvarında bir fresktir. Oda Papa II. Julius’un özel kütüphanesiydi ve müze rotası Sistina Şapeli’ne giderken buradan geçer.
Gördüğünüzde nelere bakmalı
Stanza della Segnatura’ya erken gidin. Vatikan Müzeleri ziyaretçileri odalardan Sistina’da biten bir tören alayı sırasıyla geçirir; bu yüzden çoğu kişi Segnatura’ya vardığında aklı çoktan bir sonraki odadadır. Durun. Segnatura, Sistina’dan daha iyidir. Daha az kalabalıktır. Figürleri gerçekten görebilirsiniz.
Duvarın önünde geçirilen on dakikayı üç ayrıntı ödüllendirir.
Birincisi, ek yeri. Herakleitos için yapılan sıva yaması yandan vuran ışıkta belli belirsiz görünür. Freskin sağ tarafında durun ve ön planın ortasına bakın. Neye bakacağınızı biliyorsanız, biraz farklı sıvadan oluşan dikdörtgen ortaya çıkar.
İkincisi, imza. Öklid’in tuniğinin yakasındaki R.U.S.M. harfleri. Yaklaşmanız gerekir. Görevli sizi durdurmaz.
Üçüncüsü, otoportre. Batlamyus’un arkasından dışarı bakan genç adam. O, tablonun tamamında gözleri sizinkilerle buluşan tek figürdür. Bunu bilerek resmetti. Bunu kimin yaptığını bilmenizi istiyordu.
Segnatura, kalabalığın hızla aktığı küçük bir odadır ve duvarda kimin kim olduğunu söyleyen bir etiket yoktur. Yukarıdaki numaralı anahtarı telefonunuzda açık tutun ya da işi Chiaro’ya bırakın: Herhangi bir figürün fotoğrafını çekin, size onun kim olduğunu, kimin yüzünü taşıdığını ve nelere bakmanız gerektiğini kendi dilinizde anlatsın.
Aynı numaralı yaklaşım, Rembrandt’ın Gece Nöbeti’nden Leonardo’nun Son Akşam Yemeği’ne kadar başka kalabalık tablolarda da işe yarıyor; serinin tamamı Ünlü Tablolar, Tüm Figürler Tek Tek yazısında bir araya getirildi.
Rafael on bir yıl sonra, 1520’de, otuz yedi yaşında öldü. Kendi isteği üzerine Pantheon’a gömüldü. Hümanist Pietro Bembo’nun yazdığı mezar kitabesinde şöyle yazar: “Burada, yaşarken her şeyin anası olan Doğa’nın kendisi tarafından geçilmekten korktuğu, öldüğünde ise kendisinin de öleceğinden korktuğu Rafael yatıyor.” Bembo’nun ancak bunu hak eden ressamlar için yazdığı türden bir dizedir bu. Stanza’dan çıkın, Aziz Petrus Meydanı’nı geçin, Pantheon’a kadar yürüyün ve mezarı işaretleyen sade gri levhanın önünde durun. Altında yatan adam, Segnatura freskinin köşesinden, siyah bir başlıkla, Batlamyus’un arkasından size bakıyor; hâlâ yirmi altı yaşında, bakışını hâlâ sizden ayırmadan.