
Helemaal rechts op het fresco, midden in een menigte van vijftig filosofen, kijkt één figuur je recht aan. Hij maakt geen gebaar. Hij discussieert niet. Hij houdt geen boek, lei of globe vast. Hij draagt een zachte donkere baret. Hij is ongeveer zevenentwintig jaar oud. Zijn ogen zijn de enige ogen op het schilderij die de jouwe ontmoeten.
Dat is Rafaël. Hij schilderde zichzelf in het fresco. Het zelfportret van Rafaël in De school van Athene is het stilste luide ding in de renaissanceschilderkunst.
Hij staat achter de Egyptische astronoom Ptolemaeus, die een aardglobe vasthoudt. Naast Ptolemaeus, met een hemelglobe, staat Zoroaster. Met z’n drieën vormen ze een klein groepje astronomen en wiskundigen op de voorgrond rechts. Rafaël heeft zichzelf een kostuum gegeven (een zwarte baret, een donker jasje, nog geen baard) dat ‘schilder’ zegt, niet ‘filosoof’. Hij staat in de scène, maar hoort er niet bij. Hij is als getuige naar binnen geglipt.
Het is niet verstopt. Het is niet slim. Het is er gewoon, rechts, naar buiten kijkend, wachtend tot je het ziet. De meeste bezoekers van de Stanza della Segnatura zien het niet. De gemiddelde toerist brengt zo’n vier minuten in de zaal door. De gids wijst naar Plato en Aristoteles, legt de beroemde gebaren uit, komt misschien nog bij Michelangelo in zijn tuniek en gaat verder. De schilder in de hoek blijft in de hoek.
Maar heb je hem eenmaal gezien, dan kun je hem niet meer niet zien. En begrijp je eenmaal wat hij daar doet, dan verandert het hele schilderij van vorm.
Waarom de schilder zichzelf naast Ptolemaeus zette
In 1509, toen Rafaël aan de Stanza della Segnatura begon, was hij zesentwintig jaar oud en kende bijna niemand in Rome zijn naam. Paus Julius II had hem naar het Vaticaan gehaald op aanbeveling van zijn stadgenoot uit Urbino, Donato Bramante, de architect die de oude Sint-Pieter afbrak en de nieuwe bouwde. Bramante had Julius verteld over een jonge schilder met een ongewoon talent voor compositie. Julius gaf Rafaël één enkele zaal om te decoreren, op proef. Als de fresco’s mislukten, werd Rafaël naar huis gestuurd.
Ze mislukten niet. De school van Athene, rond 1511 voltooid, was het middelpunt van de zaal. Toen Julius het zag, ontsloeg hij alle andere schilders die hij voor de vertrekken had ingehuurd en droeg hij de hele verdieping over aan Rafaël.
Toen Rafaël zijn eigen gezicht rechts tussen de figuren schoof, maakte hij dus een aanspraak die nog niet eerder was gemaakt. Hij zei: ik hoor in deze zaal. Niet als arbeider, niet als decorateur, niet als ambachtsman met zijn penseel. Als gelijke van Plato en Aristoteles. De schilder van zevenentwintig, nog op proef, plaatste zijn gezicht in de grootste bijeenkomst van antieke geesten die ooit op één schilderij was verzameld, en hij plaatste het op ooghoogte met de kijker.
Zijn linkerwang is verlicht. Zijn rechterwang ligt in de schaduw. Hij kijkt naar buiten alsof hij net zijn naam hoorde roepen. Hij legt zijn aanwezigheid vast.
Rafaëls cameo in zijn eigen schilderij
Dit was niet de eerste cameo van een schilder in een fresco. Het was zelfs niet de eerste in Rome dat jaar. Zelfportretten die in groepstaferelen worden binnengesmokkeld, zijn een renaissancetraditie die teruggaat tot Giotto. Botticelli zette zichzelf in de Aanbidding der koningen, over zijn schouder naar de kijker kijkend. Ghirlandaio zette zijn familie en zijn assistenten in de huwelijksscènes in de Santa Maria Novella. Rafaëls cameo in zijn eigen schilderij maakt deel uit van een lange traditie van schilders die zich verstoppen in de menigten die ze schilderen.
Wat zijn versie ongewoon maakt, is niet het gebaar. Het is het gezelschap.
De schilders van Giotto verstopten zich in de marges van bijbelse scènes. Botticelli verstopte zich in een familiegroep van cliënten van de Medici. Rafaël verstopte zich tussen de filosofen. En niet zomaar filosofen: de grootste filosofen die ooit hadden geleefd, in het gezelschap van Plato en Aristoteles, op de wanden van de privébibliotheek van de paus. Dat is een ander soort aanspraak. Het is niet de schilder als werkman die op zijn eigen klus verschijnt. Het is de schilder als denker.
Het argument dat Rafaël maakte, had in zijn tijd een naam. Het had een Griekse naam. Het verwees naar Apelles.
De stamboom van Apelles in de renaissance

Apelles was de beroemdste schilder uit de oudheid. Hij werkte voor Alexander de Grote. Hij schilderde portretten waarover oude Romeinen hele hoofdstukken schreven. Geen enkel schilderij van hem is bewaard gebleven. De werken die we kennen, kennen we omdat Plinius de Oudere ze beschreef in zijn Naturalis historia, die elke ontwikkelde man in 1509 had gelezen. Apelles was voor renaissanceschilders wat Homerus voor dichters was. Wilde je beweren dat een schilder een serieuze kunstenaar kon zijn (geen ambachtsman, geen decorateur, maar een kunstenaar op het niveau van een dichter of filosoof), dan claimde je de erfenis van Apelles.
Dat is wat Rafaël opriep door als zichzelf het fresco binnen te stappen. Plinius schreef dat Apelles het hof van Alexander had geschilderd. Rafaël schilderde zichzelf naast dat van Plato. Het was dezelfde zet, vijftien eeuwen later, in een andere scène.
De zwarte baret en wat die betekende
Kijk wat Rafaël draagt. Een zwarte baret. Geen toga, geen tuniek, niet de gedrapeerde gewaden van de antieke filosofen om hem heen. Hij is gekleed als een zestiende-eeuwse Italiaan, en dat wil zeggen: hij is gekleed als zichzelf, in de tegenwoordige tijd.
Elke andere figuur op het fresco draagt een antiek kostuum. Plato’s witte gewaad, Aristoteles’ blauwe, Euclides’ paarse: ze zijn allemaal gekleed als Grieken. De enige figuur naast Rafaël in eigentijdse kleding is Michelangelo, die in het midden tegen een blok marmer leunt, in de stoffige laarzen en het werkschort van een werkende beeldhouwer. De twee tijdgenoten die als zichzelf de antieke wereld binnen mochten lopen, waren de twee schilders die Julius II toen in aangrenzende vertrekken van het Vaticaan aan het werk had.
Dit is de traditie van de naar de kijker blikkende Rafaël in haar vroegste en meest zelfverzekerde vorm. Hij kijkt niet naar Plato. Hij kijkt niet naar Aristoteles. Hij kijkt naar jou.
Het effect is klein. De meeste mensen missen het. De figuur is naar rechts geschoven, staat deels achter een andere figuur en lijkt ergens naar te luisteren. Maar zijn ogen zijn naar buiten gericht. En omdat zijn ogen de enige op het fresco zijn die naar de zaal zijn gekeerd, wordt zijn blik een soort scharnier. Als je het eindelijk ziet, besef je dat Rafaël de enige figuur is die zich bewust is van de kijker. Alle anderen leven in hun eigen tijd. Hij leeft in de jouwe.
Bezoekers van de Stanza della Segnatura en het betoog
De zaal die Rafaël beschilderde, was geen kapel en geen ceremoniële zaal. Het was de privébibliotheek van de paus. In de Stanza della Segnatura stonden de persoonlijke boeken van de paus en er werden documenten ondertekend. De vier wanden waren gedecoreerd volgens één schema: vier faculteiten van kennis, één per wand. Theologie op de ene wand. Filosofie op een andere. Poëzie op een derde. Recht op de vierde. Op het plafond vier tondi boven de vier wanden, die elke faculteit verpersoonlijken.
Het filosofiefresco was dus een kwart van een betoog. De andere drie wanden maakten het af. Tegenover de filosofen zaten de theologen, verzameld rond de eucharistie in de Disputa del Sacramento. Op een zijwand de Parnassus, met Apollo en de dichters, onder wie een gelauwerde Dante en een blinde Homerus. Op de vierde wand de wetgevers.
Het punt van de zaal als geheel was dat deze vier manieren van weten (filosofische rede, religieuze openbaring, poëtische inspiratie, juridische traditie) allemaal samenkwamen in dezelfde zaal, en die zaal was van de paus. De Ouden en de Modernen schudden elkaar de hand over het plafond heen.
Bezoekers van de Stanza della Segnatura die door de zaal haasten, missen het gesprek. Ze kijken omhoog naar de tondi op het plafond, dan weer omlaag naar de wanden en dan de deur uit, richting de Sixtijnse Kapel. Maar de zaal was ontworpen om er langzaam in te staan, met draaiende nek, alle vier de wanden tegelijk in je opnemend. Het betoog werkt alleen als ze alle vier binnen je gezichtsveld vallen.
Dat betekent dat Rafaëls gezicht niet alleen in het filosofiefresco staat. Het staat in het grotere schema. Door zichzelf op de filosofiewand te zetten, plaatste Rafaël zichzelf in het rad van alle vier de faculteiten. Met die stille positionering beweerde hij dat de schilderkunst in dezelfde zaal thuishoorde als theologie, filosofie, poëzie en recht. Dat schilderen een vorm van weten was.
De signatuur van de kunstenaar in een fresco, zonder signatuur
De school van Athene draagt de naam van Rafaël niet in een opvallend opschrift. Er staat geen groot ‘Raphael fecit’ op een cartouche. Er is één kleine inscriptie, vier letters, op de kraag van de tuniek van Euclides op de voorgrond rechts: R.V.S.M., voor Raphaello Vrbinas Sva Manu, ‘Rafaël van Urbino, met eigen hand’. Het is de enige geschreven signatuur op het schilderij. De letters zijn zo klein dat je je ervoor moet vooroverbuigen.

En ze staat op Euclides zelf, bij de hals van de figuur die gebogen staat over de lei die hij gebruikt om zijn leerlingen les te geven. Rafaël signeerde het fresco via de wiskundige, via het lesmoment, via de figuur die hij had gemodelleerd naar zijn beschermheer Bramante. (Euclides is Bramante in antiek kostuum. Rafaël bedankte zijn beschermheer door hem in een Griekse meetkundige te veranderen.)
De signatuur van de kunstenaar in het fresco is dubbel: de geschreven op de kraag van Euclides en de visuele in het zelfportret rechts. De eerste moet je vinden met je ogen naar de grond. De tweede vind je wanneer iemand je aanstaart. Allebei zeggen ze hetzelfde: Rafaël was hier. Een schilder heeft dit gemaakt.
Chiaro neemt je mee langs het groepje astronomen rechts (de globe van Ptolemaeus, de globe van Zoroaster, het gezicht van Rafaël) als één compositie van drie figuren, zodat het zelfportret niet langer leest als achtergrond, maar als het punt dat het stilletjes is. De baret, de verlichte wang en de vaste blik klinken in je oor terwijl je ogen er al op rusten.
Renaissancekunstenaars die zichzelf verstopten
Rafaël was niet de enige schilder die zijn eigen fresco binnenstapte. De gewoonte van renaissancekunstenaars om zichzelf te verstoppen in bijbelse en historische scènes was wijdverbreid, vreemd en grotendeels zwijgend. Niemand schreef er handboeken over. Niemand gaf er opdracht toe. De cameo was een besloten conventie die schilders onder elkaar in ere hielden en die ontwikkelde opdrachtgevers soms opmerkten en soms niet.
Giotto zou een van de rouwenden zijn op een fresco in Assisi, die vanachter in de menigte een begrafenis gadeslaat. Fra Angelico is misschien een kleine monnik met kap in zijn eigen Laatste Oordeel. Masaccio schilderde zichzelf in de Brancaccikapel als omstander tussen de toehoorders van Petrus. Botticelli staat rechts op zijn Aanbidding der koningen en kijkt de kijker aan met dezelfde licht sceptische uitdrukking die Rafaël later in de Segnatura zou dragen. Leonardo lijkt dit, als enige, nooit te hebben gedaan, of als hij het wel deed, heeft niemand het ooit overtuigend kunnen aanwijzen.
Wat de traditie deed, was iets anders dan wat we nu onder een signatuur verstaan. De schilder maakte zich niet bekend. Hij plaatste zichzelf in de scène en liet het aan de kijkers over of ze hem vonden of niet. Dat was een vorm van bescheidenheid en tegelijk een vorm van aanspraak. Bescheidenheid omdat het gezicht klein was, gedeeltelijk, opzij geschoven. Aanspraak omdat de schilder een heilige of antieke ruimte was binnengestapt en er een bewoner van was geworden.
De traditie van de cameo was de manier waarop de werkende kunstenaar, zonder het op te schrijven, liet weten dat hij niet zomaar een ingehuurde kracht was.
Rafaëls zelfportret in De school van Athene: hem vinden
Sta je in de Stanza della Segnatura en bekijk je het fresco vanuit het midden van de zaal, dan is het zelfportret eerst moeilijk te zien. Het fresco is enorm, zo’n acht meter breed. Je oog gaat naar het midden, waar Plato en Aristoteles op je af lopen. Je oog gaat naar het midden onderaan, waar Michelangelo op een blok marmer zit te mokken. Je oog gaat naar rechtsonder, waar Euclides zich over zijn lei buigt.
Laat je blik dan omhoog en naar rechts gaan, voorbij Euclides, naar de groep van drie mannen die bij elkaar staan. Die met de kroon is Ptolemaeus. Die met de met sterren bezaaide globe is Zoroaster. De jonge man met de donkere baret achter hen, die naar buiten kijkt, is Rafaël.
Hij is makkelijker te vinden als je weet waar je naar zoekt. Hij staat bijna op ooghoogte. Hij is de enige die niet discussieert. Zijn gezicht is zachter dan dat van de mannen om hem heen. Hij kijkt naar de zaal, en dat wil zeggen: naar jou.
Dat is het punt van de zet. Het zelfportret is niet bedoeld om de scène te overheersen. Het is bedoeld als het laatste wat je opmerkt, nadat je alle beroemde figuren in je hebt opgenomen, en dat vervolgens alles herschikt. Zodra je Rafaël ziet, is het fresco niet langer een tableau van antieke geesten. Het wordt een aanspraak van een jonge schilder, staand in een zaal in het Vaticaan, dat zijn werk in hun gezelschap thuishoorde.
Die aanspraak werd binnen vijf jaar bewaarheid. In 1513 was Rafaël de best betaalde schilder van Europa. In 1516 werd hij na de dood van Bramante benoemd tot hoofdarchitect van de Sint-Pieter. Toen hij in 1520 op zijn zevenendertigste stierf, was hij zo beroemd dat zijn begrafenis in het Pantheon een menigte trok die de kerk overspoelde.
De schilder die op zijn zevenentwintigste stilletjes het fresco was binnengelopen, werd aan het einde van zijn korte leven begraven tussen de Ouden bij wie hij zich had gevoegd.
De clou
Ga aan de rechterkant van het fresco staan. Zoek de zwarte baret. Zoek het jonge gezicht. Wacht even tot jullie ogen elkaar ontmoeten. Daar ging het om. Vijfhonderd jaar geleden zorgde een schilder van zevenentwintig ervoor dat zijn gezicht het jouwe zou vinden in een pauselijke bibliotheek, en het jouwe is het gezicht waarvoor hij schilderde.