Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών: ο ζωγράφος που κρύφτηκε στη γωνία

Δημοσίευση: • 13 λεπτά ανάγνωσης

Λεπτομέρεια από τη Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ: η αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου με σκούρο σκούφο στην άκρη δεξιά, δίπλα στον Ζωροάστρη με την ουράνια σφαίρα και τον Πτολεμαίο με τη γήινη σφαίρα.

Στην άκρη δεξιά της τοιχογραφίας, μέσα σε ένα πλήθος πενήντα φιλοσόφων, μία μορφή σας κοιτάζει κατευθείαν. Δεν χειρονομεί. Δεν επιχειρηματολογεί. Δεν κρατά βιβλίο ή πλάκα ή σφαίρα. Φορά έναν μαλακό σκούρο σκούφο. Είναι περίπου είκοσι επτά χρονών. Τα μάτια του είναι τα μόνα μάτια στον πίνακα που συναντούν τα δικά σας.

Αυτός είναι ο Ραφαήλ. Ζωγράφισε τον εαυτό του μέσα στην τοιχογραφία. Η αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών είναι το πιο ήσυχο και ταυτόχρονα πιο εκκωφαντικό πράγμα στην αναγεννησιακή ζωγραφική.

Στέκεται πίσω από τον Αιγύπτιο αστρονόμο Πτολεμαίο, που κρατά μια γήινη σφαίρα. Δίπλα στον Πτολεμαίο, κρατώντας μια ουράνια σφαίρα, είναι ο Ζωροάστρης. Οι τρεις τους σχηματίζουν έναν μικρό κόμπο αστρονόμων και μαθηματικών στο δεξί πρώτο πλάνο. Ο Ραφαήλ έχει δώσει στον εαυτό του μια ενδυμασία (μαύρο μπερέ, σκούρο σακάκι, χωρίς ακόμα γένια) που λέει ζωγράφος, όχι φιλόσοφος. Είναι μέσα στη σκηνή αλλά δεν ανήκει σε αυτήν. Έχει γλιστρήσει μέσα ως μάρτυρας.

Δεν είναι κρυμμένος. Δεν είναι έξυπνο τέχνασμα. Είναι απλώς εκεί, στα δεξιά, κοιτάζει έξω και περιμένει να τον προσέξετε. Οι περισσότεροι επισκέπτες της Στάντσα ντελα Σενιατούρα δεν τον προσέχουν. Ο μέσος τουρίστας περνά περίπου τέσσερα λεπτά στην αίθουσα. Ο ξεναγός δείχνει τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, εξηγεί τις διάσημες χειρονομίες, ίσως φτάσει στον Μιχαήλ Άγγελο με τον χιτώνα, και προχωρά. Ο ζωγράφος στη γωνία μένει στη γωνία.

Όμως μόλις τον δείτε, δεν μπορείτε πια να μην τον βλέπετε. Και μόλις καταλάβετε τι κάνει εκεί, ολόκληρος ο πίνακας αλλάζει σχήμα.

Γιατί ο ζωγράφος έβαλε τον εαυτό του δίπλα στον Πτολεμαίο

Το 1509, όταν ο Ραφαήλ άρχισε να ζωγραφίζει τη Στάντσα ντελα Σενιατούρα, ήταν είκοσι έξι χρονών και σχεδόν κανείς στη Ρώμη δεν ήξερε το όνομά του. Ο πάπας Ιούλιος Β΄ τον είχε φέρει στο Βατικανό με τη σύσταση του συμπατριώτη του από το Ουρμπίνο, Ντονάτο Μπραμάντε, του αρχιτέκτονα που γκρέμιζε τον παλιό Άγιο Πέτρο και έχτιζε τον καινούργιο. Ο Μπραμάντε είχε μιλήσει στον Ιούλιο για έναν νεαρό ζωγράφο με ασυνήθιστο χάρισμα στη σύνθεση. Ο Ιούλιος έδωσε στον Ραφαήλ ένα μόνο δωμάτιο να διακοσμήσει, δοκιμαστικά. Αν οι τοιχογραφίες αποτύγχαναν, ο Ραφαήλ θα γύριζε σπίτι του.

Δεν απέτυχαν. Η Σχολή των Αθηνών, που ολοκληρώθηκε γύρω στο 1511, ήταν το κεντρικό έργο της αίθουσας. Όταν ο Ιούλιος την είδε, απέλυσε κάθε άλλον ζωγράφο που είχε προσλάβει για το διαμέρισμα και παρέδωσε ολόκληρο τον όροφο στον Ραφαήλ.

Έτσι, όταν ο Ραφαήλ έχωσε το δικό του πρόσωπο στα δεξιά, διατύπωνε μια αξίωση που δεν είχε διατυπωθεί ακόμα. Έλεγε: ανήκω σε αυτή την αίθουσα. Όχι ως εργάτης, όχι ως διακοσμητής, όχι ως τεχνίτης με το πινέλο του. Ως ισότιμος του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Ο ζωγράφος στα είκοσι επτά, ακόμα σε δοκιμαστική περίοδο, τοποθέτησε το πρόσωπό του μέσα στη μεγαλύτερη σύναξη αρχαίων πνευμάτων που συγκεντρώθηκε ποτέ σε μία εικόνα, και το τοποθέτησε στο ύψος των ματιών του θεατή.

Το αριστερό του μάγουλο φωτίζεται. Το δεξί είναι στη σκιά. Κοιτάζει έξω σαν να μόλις άκουσε κάποιον να τον φωνάζει. Καταγράφει την παρουσία του.

Ο Ραφαήλ μέσα στον δικό του πίνακα

Δεν ήταν η πρώτη εμφάνιση ζωγράφου σε τοιχογραφία. Δεν ήταν καν η πρώτη στη Ρώμη εκείνη τη χρονιά. Οι αυτοπροσωπογραφίες που περνούσαν λαθραία μέσα σε σκηνές με πλήθος είναι αναγεννησιακή παράδοση που φτάνει πίσω ως τον Τζότο. Ο Μποτιτσέλι έβαλε τον εαυτό του στην Προσκύνηση των Μάγων, να κοιτάζει τον θεατή πάνω από τον ώμο του. Ο Γκιρλαντάιο έβαλε την οικογένειά του και τους βοηθούς του στις σκηνές γάμου στη Σάντα Μαρία Νοβέλλα. Η εμφάνιση του Ραφαήλ στον δικό του πίνακα ανήκει σε μια μακρά παράδοση ζωγράφων που κρύβονται στα πλήθη που ζωγραφίζουν.

Αυτό που κάνει την εκδοχή του ασυνήθιστη δεν είναι η χειρονομία. Είναι η συντροφιά.

Οι ζωγράφοι του Τζότο κρύβονταν στα περιθώρια βιβλικών σκηνών. Ο Μποτιτσέλι κρύφτηκε σε μια οικογενειακή ομάδα πελατών των Μεδίκων. Ο Ραφαήλ κρύφτηκε ανάμεσα στους φιλοσόφους. Και όχι σε οποιουσδήποτε φιλοσόφους: στους μεγαλύτερους φιλοσόφους που έζησαν ποτέ, μαζί με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, στους τοίχους της ιδιωτικής βιβλιοθήκης του πάπα. Αυτή είναι άλλου είδους αξίωση. Δεν είναι ο ζωγράφος-τεχνίτης που εμφανίζεται στη δουλειά του. Είναι ο ζωγράφος ως στοχαστής.

Το επιχείρημα που διατύπωνε ο Ραφαήλ είχε όνομα στην εποχή του. Είχε ελληνικό όνομα. Ήταν μια αναφορά στον Απελλή.

Ο Απελλής και η γενεαλογία των αναγεννησιακών ζωγράφων

Η αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ στην Ουφίτσι, γύρω στα είκοσι τρία του, με τα ίδια απαλά χαρακτηριστικά που ζωγράφισε στη Σχολή των Αθηνών λίγα χρόνια αργότερα.

Ο Απελλής ήταν ο πιο διάσημος ζωγράφος της αρχαιότητας. Δούλεψε για τον Μέγα Αλέξανδρο. Ζωγράφιζε πορτρέτα για τα οποία οι αρχαίοι Ρωμαίοι έγραψαν ολόκληρα κεφάλαια. Κανένας πίνακάς του δεν σώζεται. Όσους γνωρίζουμε τους γνωρίζουμε επειδή τους περιέγραψε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στη Φυσική Ιστορία του, που την είχε διαβάσει κάθε μορφωμένος άνθρωπος το 1509. Ο Απελλής ήταν για τους αναγεννησιακούς ζωγράφους ό,τι ήταν ο Όμηρος για τους ποιητές. Αν ήθελες να υποστηρίξεις ότι ένας ζωγράφος μπορούσε να είναι σοβαρός καλλιτέχνης (όχι τεχνίτης, όχι διακοσμητής, αλλά καλλιτέχνης στο επίπεδο του ποιητή ή του φιλοσόφου), διεκδικούσες την κληρονομιά του Απελλή.

Αυτό επικαλέστηκε ο Ραφαήλ μπαίνοντας στην τοιχογραφία ως ο εαυτός του. Ο Πλίνιος έγραψε ότι ο Απελλής είχε ζωγραφίσει την αυλή του Αλεξάνδρου. Ο Ραφαήλ ζωγράφισε τον εαυτό του δίπλα στην αυλή του Πλάτωνα. Ήταν η ίδια κίνηση, δεκαπέντε αιώνες αργότερα, σε άλλη σκηνή.

Ο μαύρος μπερές και τι σήμαινε

Δείτε τι φορά ο Ραφαήλ. Έναν μαύρο σκούφο. Όχι τόγκα, όχι χιτώνα, όχι τα πτυχωτά ενδύματα των αρχαίων φιλοσόφων γύρω του. Είναι ντυμένος ως Ιταλός του 16ου αιώνα, δηλαδή ντυμένος ως ο εαυτός του, στον ενεστώτα.

Κάθε άλλη μορφή στην τοιχογραφία φορά αρχαία ενδυμασία. Το λευκό ένδυμα του Πλάτωνα, το μπλε του Αριστοτέλη, το πορφυρό του Ευκλείδη: όλοι είναι ντυμένοι ως Έλληνες. Η μόνη μορφή εκτός από τον Ραφαήλ με σύγχρονα ρούχα είναι ο Μιχαήλ Άγγελος, ακουμπισμένος σε έναν όγκο μαρμάρου στο κέντρο, με τις σκονισμένες μπότες και την ποδιά δουλειάς ενός εργαζόμενου γλύπτη. Οι δύο σύγχρονοι που μπήκαν στον αρχαίο κόσμο ντυμένοι ως ο εαυτός τους ήταν οι δύο ζωγράφοι που απασχολούσε τότε ο Ιούλιος Β΄ σε γειτονικές αίθουσες του Βατικανού.

Αυτή είναι η παράδοση του Ραφαήλ που κοιτάζει τον θεατή στην πρώτη και πιο σίγουρη μορφή της. Δεν παρακολουθεί τον Πλάτωνα. Δεν παρακολουθεί τον Αριστοτέλη. Παρακολουθεί εσάς.

Το αποτέλεσμα είναι μικρό. Οι περισσότεροι το χάνουν. Η μορφή είναι σπρωγμένη προς τα δεξιά, στέκεται εν μέρει πίσω από μια άλλη μορφή, φαίνεται να ακούει κάτι. Όμως τα μάτια του είναι στραμμένα έξω. Και επειδή τα μάτια του είναι τα μόνα μάτια στην τοιχογραφία που στρέφονται προς την αίθουσα, το βλέμμα του γίνεται ένα είδος μεντεσέ. Όταν επιτέλους το δείτε, καταλαβαίνετε ότι ο Ραφαήλ είναι η μόνη μορφή που έχει επίγνωση του θεατή. Όλοι οι άλλοι είναι στον δικό τους χρόνο. Αυτός είναι στον δικό σας.

Οι επισκέπτες της Στάντσα ντελα Σενιατούρα και το επιχείρημα

Η αίθουσα που ζωγράφισε ο Ραφαήλ δεν ήταν παρεκκλήσι ούτε αίθουσα τελετών. Ήταν η ιδιωτική βιβλιοθήκη του πάπα. Η Στάντσα ντελα Σενιατούρα στέγαζε τα προσωπικά βιβλία του πάπα και χρησιμοποιούνταν για την υπογραφή εγγράφων. Οι τέσσερις τοίχοι της αίθουσας διακοσμήθηκαν σύμφωνα με ένα ενιαίο πρόγραμμα: τέσσερις κλάδοι της γνώσης, ένας σε κάθε τοίχο. Η θεολογία στον έναν τοίχο. Η φιλοσοφία σε άλλον. Η ποίηση σε τρίτο. Το δίκαιο στον τέταρτο. Στην οροφή, τέσσερα τόντι πάνω από τους τέσσερις τοίχους, προσωποποιούν κάθε κλάδο.

Έτσι η τοιχογραφία της φιλοσοφίας ήταν το ένα τέταρτο ενός επιχειρήματος. Οι άλλοι τρεις τοίχοι συμπλήρωναν το υπόλοιπο. Απέναντι από τους φιλοσόφους κάθονταν οι θεολόγοι, συγκεντρωμένοι γύρω από τη Θεία Ευχαριστία στη Συζήτηση για το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Σε έναν πλευρικό τοίχο, ο Παρνασσός, με τον Απόλλωνα και τους ποιητές, ανάμεσά τους ένας δαφνοστεφανωμένος Δάντης και ένας τυφλός Όμηρος. Στον τέταρτο τοίχο, οι νομοθέτες.

Το νόημα της αίθουσας, ως σύνολο, ήταν ότι αυτοί οι τέσσερις τρόποι γνώσης (ο φιλοσοφικός λόγος, η θρησκευτική αποκάλυψη, η ποιητική έμπνευση, η νομική παράδοση) συνέκλιναν όλοι στην ίδια αίθουσα, και αυτή η αίθουσα ήταν του πάπα. Οι αρχαίοι και οι νεότεροι έδιναν τα χέρια πάνω από την οροφή.

Οι επισκέπτες της Στάντσα ντελα Σενιατούρα που περνούν βιαστικά από την αίθουσα χάνουν τη συζήτηση. Κοιτάζουν ψηλά τα τόντι της οροφής, μετά ξανά κάτω τους τοίχους και μετά έξω από την πόρτα προς τη Σιξτίνα. Όμως η αίθουσα σχεδιάστηκε για να σταθεί κανείς μέσα της, αργά, γυρίζοντας τον λαιμό, και να αγκαλιάσει και τους τέσσερις τοίχους μαζί. Το επιχείρημα λειτουργεί μόνο όταν και οι τέσσερις βρίσκονται στο περιφερειακό σας οπτικό πεδίο.

Αυτό σημαίνει ότι το πρόσωπο του Ραφαήλ δεν βρίσκεται μόνο μέσα στην τοιχογραφία της φιλοσοφίας. Βρίσκεται μέσα στο ευρύτερο πρόγραμμα. Τοποθετώντας τον εαυτό του στον τοίχο της φιλοσοφίας, ο Ραφαήλ τοποθέτησε τον εαυτό του μέσα στον τροχό και των τεσσάρων κλάδων. Με τη δική του ήσυχη τοποθέτηση, υποστήριζε ότι η ζωγραφική ανήκε στην ίδια αίθουσα με τη θεολογία, τη φιλοσοφία, την ποίηση και το δίκαιο. Ότι η ζωγραφική ήταν ένας τρόπος γνώσης.

Υπογραφή καλλιτέχνη σε τοιχογραφία, χωρίς υπογραφή

Η Σχολή των Αθηνών δεν φέρει το όνομα του Ραφαήλ σε μια έντονη επιγραφή. Δεν υπάρχει ένα μεγάλο «Raphael fecit» σε κάποιο πλαίσιο. Υπάρχει μία μικρή επιγραφή, τέσσερα γράμματα, στο περιλαίμιο του χιτώνα του Ευκλείδη στο δεξί πρώτο πλάνο: R.V.S.M., για το Raphaello Vrbinas Sva Manu, «Ραφαήλ από το Ουρμπίνο, με το δικό του χέρι». Είναι η μόνη γραπτή υπογραφή στον πίνακα. Τα γράμματα είναι τόσο μικρά που πρέπει να σκύψετε.

Λεπτομέρεια από τη Σχολή των Αθηνών με τον Ευκλείδη σκυμμένο πάνω από την πλάκα του με έναν διαβήτη, περιτριγυρισμένο από μαθητές, με την υπογραφή R.V.S.M. του Ραφαήλ κρυμμένη στο περιλαίμιο του χιτώνα του Ευκλείδη.

Και βρίσκεται πάνω στον ίδιο τον Ευκλείδη, στον λαιμό της μορφής που σκύβει πάνω από την πλάκα που χρησιμοποιεί για να διδάξει τους μαθητές του. Ο Ραφαήλ υπέγραψε την τοιχογραφία μέσω του μαθηματικού, μέσω της στιγμής της διδασκαλίας, μέσω της μορφής που είχε φτιάξει με πρότυπο τον υποστηρικτή του, τον Μπραμάντε. (Ο Ευκλείδης είναι ο Μπραμάντε με αρχαία ενδυμασία. Ο Ραφαήλ ευχαρίστησε τον προστάτη του μετατρέποντάς τον σε Έλληνα γεωμέτρη.)

Η υπογραφή του καλλιτέχνη στην τοιχογραφία είναι διπλή: η γραπτή στο περιλαίμιο του Ευκλείδη, και η οπτική στην αυτοπροσωπογραφία στα δεξιά. Την πρώτη πρέπει να τη βρείτε με τα μάτια στο έδαφος. Τη δεύτερη τη βρίσκετε όταν κάποιος σας κοιτάζει επίμονα. Και οι δύο λένε το ίδιο πράγμα: ο Ραφαήλ ήταν εδώ. Αυτό το έφτιαξε ένας ζωγράφος.

Το Chiaro σας ξεναγεί στον κόμπο των αστρονόμων στα δεξιά (τη σφαίρα του Πτολεμαίου, τη σφαίρα του Ζωροάστρη, το πρόσωπο του Ραφαήλ) ως μια ενιαία σύνθεση τριών μορφών, ώστε η αυτοπροσωπογραφία να πάψει να διαβάζεται ως φόντο και να αρχίσει να διαβάζεται ως αυτό που ήσυχα είναι: το νόημα. Ο σκούφος, το φωτισμένο μάγουλο, το σταθερό βλέμμα ακούγονται στο αυτί σας ενώ το μάτι σας είναι ήδη πάνω τους.

Αναγεννησιακοί καλλιτέχνες που κρύβονται

Ο Ραφαήλ δεν ήταν ο μόνος ζωγράφος που μπήκε στη δική του τοιχογραφία. Η συνήθεια των αναγεννησιακών καλλιτεχνών να κρύβονται σε βιβλικές και ιστορικές σκηνές ήταν διαδεδομένη, παράξενη και σε μεγάλο βαθμό σιωπηλή. Κανείς δεν έγραψε εγχειρίδια γι’ αυτήν. Κανείς δεν την παρήγγειλε. Η εμφάνιση ήταν μια ιδιωτική σύμβαση που οι ζωγράφοι τιμούσαν μεταξύ τους και που οι μορφωμένοι πάτρωνες άλλοτε πρόσεχαν και άλλοτε όχι.

Λέγεται ότι ο Τζότο είναι ένας από τους θρηνούντες σε μια τοιχογραφία στην Ασίζη, που παρακολουθεί μια κηδεία από το πίσω μέρος του πλήθους. Ο Φρα Αντζέλικο ίσως είναι ένας μικρός κουκουλοφόρος μοναχός στη δική του Δευτέρα Παρουσία. Ο Μαζάτσο ζωγράφισε τον εαυτό του στο Παρεκκλήσι Μπρανκάτσι ως θεατή στο ακροατήριο του Αποστόλου Πέτρου. Ο Μποτιτσέλι στέκεται στα δεξιά της Προσκύνησης των Μάγων του, κοιτάζοντας τον θεατή με την ίδια ελαφρώς δύσπιστη έκφραση που θα είχε αργότερα ο Ραφαήλ στη Σενιατούρα. Ο Λεονάρντο, μοναδικά, δεν φαίνεται να το έκανε ποτέ αυτό, ή αν το έκανε, κανείς δεν το έχει ταυτίσει ποτέ πειστικά.

Αυτό που έκανε η παράδοση ήταν διαφορετικό από αυτό που εννοούμε σήμερα με την υπογραφή. Ο ζωγράφος δεν δήλωνε την ταυτότητά του. Τοποθετούσε τον εαυτό του μέσα στη σκηνή και άφηνε τους θεατές να τον βρουν ή όχι. Ήταν μια μορφή μετριοφροσύνης και μια μορφή αξίωσης ταυτόχρονα. Μετριοφροσύνης, επειδή το πρόσωπο ήταν μικρό, μερικό, στο πλάι. Αξίωσης, επειδή ο ζωγράφος είχε μπει σε ιερό ή αρχαίο χώρο και είχε γίνει κάτοικός του.

Η παράδοση της εμφάνισης του ζωγράφου ήταν ο τρόπος του εργαζόμενου καλλιτέχνη να δηλώσει, χωρίς να το γράψει, ότι δεν ήταν απλώς ένα μισθωτό χέρι.

Η αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών: πώς να τον βρείτε

Αν σταθείτε στη Στάντσα ντελα Σενιατούρα και κοιτάξετε την τοιχογραφία από το κέντρο της αίθουσας, η αυτοπροσωπογραφία δύσκολα φαίνεται στην αρχή. Η τοιχογραφία είναι τεράστια, πλάτους περίπου οκτώ μέτρων. Το μάτι σας πηγαίνει στο κέντρο, όπου ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης περπατούν προς το μέρος σας. Το μάτι σας πηγαίνει κάτω στο κέντρο, όπου ο Μιχαήλ Άγγελος κάθεται μουτρωμένος σε έναν όγκο μαρμάρου. Το μάτι σας πηγαίνει κάτω δεξιά, όπου ο Ευκλείδης σκύβει πάνω από την πλάκα του.

Μετά μετακινήστε το βλέμμα σας προς τα πάνω και δεξιά, πέρα από τον Ευκλείδη, στην ομάδα των τριών αντρών που στέκονται μαζί. Αυτός με το στέμμα είναι ο Πτολεμαίος. Αυτός με την έναστρη σφαίρα είναι ο Ζωροάστρης. Ο νεαρός με τον σκούρο σκούφο πίσω τους, που κοιτάζει έξω, είναι ο Ραφαήλ.

Είναι πιο εύκολο να τον βρείτε αν ξέρετε τι ψάχνετε. Είναι σχεδόν στο ύψος των ματιών. Είναι ο μόνος που δεν επιχειρηματολογεί. Το πρόσωπό του είναι πιο απαλό από των αντρών γύρω του. Παρακολουθεί την αίθουσα, δηλαδή παρακολουθεί εσάς.

Αυτό είναι το νόημα της κίνησης. Η αυτοπροσωπογραφία δεν προορίζεται να κυριαρχήσει στη σκηνή. Προορίζεται να είναι αυτό που προσέχετε τελευταίο, αφού έχετε δει όλες τις διάσημες μορφές, και που μετά αναδιατάσσει τα πάντα. Μόλις δείτε τον Ραφαήλ, η τοιχογραφία δεν είναι πια ένα ταμπλό αρχαίων πνευμάτων. Γίνεται μια αξίωση ενός νεαρού ζωγράφου, που στέκεται σε μια αίθουσα του Βατικανού, ότι το έργο του ανήκε στη συντροφιά τους.

Η αξίωση αυτή δικαιώθηκε μέσα σε πέντε χρόνια. Ως το 1513, ο Ραφαήλ ήταν ο πιο ακριβοπληρωμένος ζωγράφος της Ευρώπης. Ως το 1516, είχε διοριστεί επικεφαλής αρχιτέκτονας του Αγίου Πέτρου μετά τον θάνατο του Μπραμάντε. Όταν πέθανε στα τριάντα επτά του, το 1520, ήταν τόσο διάσημος που η κηδεία του, στο Πάνθεον, συγκέντρωσε πλήθος που ξεχείλισε από την εκκλησία.

Ο ζωγράφος που είχε μπει ήσυχα στην τοιχογραφία στα είκοσι επτά του, στο τέλος της σύντομης ζωής του, θάφτηκε ανάμεσα στους αρχαίους στους οποίους είχε προσχωρήσει.

Η κατακλείδα

Σταθείτε στη δεξιά πλευρά της τοιχογραφίας. Βρείτε τον μαύρο σκούφο. Βρείτε το νεαρό πρόσωπο. Περιμένετε ένα δευτερόλεπτο μέχρι να συναντηθούν τα μάτια σας με τα δικά του. Αυτό ήταν το νόημα. Πριν από πεντακόσια χρόνια ένας εικοσιεπτάχρονος ζωγράφος φρόντισε ώστε το πρόσωπό του να βρει το δικό σας σε μια παπική βιβλιοθήκη, και το δικό σας είναι το πρόσωπο για το οποίο ζωγράφιζε.

Πηγές εικόνων