Przejdź do treści

Autoportret Rafaela w Szkole ateńskiej: malarz, który ukrył się w rogu

Opublikowano: • 11 min czytania

Detal Szkoły ateńskiej Rafaela: autoportret malarza w ciemnym berecie na samym prawym skraju, obok Zaratusztry z globusem niebieskim i Ptolemeusza z globusem ziemskim.

Na samym prawym skraju fresku, pośród tłumu pięćdziesięciu filozofów, jedna postać patrzy prosto na ciebie. Nie gestykuluje. Nie dyskutuje. Nie trzyma księgi, tabliczki ani globusa. Ma na głowie miękki ciemny beret. Ma mniej więcej dwadzieścia siedem lat. Jego oczy to jedyne oczy na obrazie, które spotykają twoje.

To Rafael. Namalował siebie na fresku. Autoportret Rafaela w Szkole ateńskiej to najcichsza głośna rzecz w malarstwie renesansu.

Stoi za egipskim astronomem Ptolemeuszem, który trzyma globus ziemski. Obok Ptolemeusza, z globusem niebieskim, stoi Zaratusztra. Cała trójka tworzy niewielką grupkę astronomów i matematyków na prawym pierwszym planie. Rafael dał sobie strój – czarny beret, ciemny kaftan, jeszcze bez brody – który mówi „malarz”, a nie „filozof”. Jest w scenie, ale do niej nie należy. Wśliznął się jako świadek.

Nie jest ukryty. Nie jest to sprytne. Po prostu jest, po prawej, patrzy na widza i czeka, aż go zauważysz. Większość zwiedzających Stanza della Segnatura go nie zauważa. Przeciętny turysta spędza w tej sali około czterech minut. Przewodnik pokazuje Platona i Arystotelesa, objaśnia słynne gesty, może dochodzi do Michała Anioła w tunice i idzie dalej. Malarz w rogu zostaje w rogu.

Ale kiedy już go zobaczysz, nie da się go odzobaczyć. A kiedy zrozumiesz, co on tam robi, cały obraz zmienia kształt.

Dlaczego malarz stanął obok Ptolemeusza

W 1509 roku, kiedy Rafael zaczynał malować Stanza della Segnatura, miał dwadzieścia sześć lat i prawie nikt w Rzymie nie znał jego nazwiska. Papież Juliusz II sprowadził go do Watykanu z polecenia jego krajana z Urbino, Donata Bramantego, architekta, który burzył starą Bazylikę św. Piotra i budował nową. Bramante opowiedział Juliuszowi o młodym malarzu z niezwykłym talentem do kompozycji. Juliusz dał Rafaelowi do ozdobienia jedną salę, na próbę. Gdyby freski się nie udały, Rafael zostałby odesłany do domu.

Udały się. Szkoła ateńska, ukończona około 1511 roku, była centralnym punktem sali. Gdy Juliusz ją zobaczył, zwolnił wszystkich pozostałych malarzy zatrudnionych do apartamentu i oddał Rafaelowi całe piętro.

Kiedy więc Rafael wsunął po prawej własną twarz, zgłaszał roszczenie, którego nikt jeszcze nie zgłosił. Mówił: należę do tej sali. Nie jako robotnik, nie jako dekorator, nie jako rzemieślnik z pędzlem. Jako równy Platonowi i Arystotelesowi. Dwudziestosiedmioletni malarz, wciąż na okresie próbnym, umieścił swoją twarz w największym zgromadzeniu starożytnych umysłów, jakie kiedykolwiek zebrano na jednym obrazie, i umieścił ją na wysokości oczu widza.

Jego lewy policzek jest oświetlony. Prawy tonie w cieniu. Patrzy przed siebie, jakby właśnie usłyszał swoje imię. Rejestruje swoją obecność.

Cameo Rafaela na własnym obrazie

Nie było to pierwsze malarskie cameo na fresku. Nie było nawet pierwsze w Rzymie w tamtym roku. Autoportrety przemycane do scen zbiorowych to renesansowa tradycja sięgająca Giotta. Botticelli umieścił siebie w Pokłonie Trzech Króli, patrzącego przez ramię na widza. Ghirlandaio wmalował rodzinę i pomocników w sceny weselne w Santa Maria Novella. Cameo Rafaela na własnym obrazie należy do długiej tradycji malarzy ukrywających się w tłumach, które malują.

Jego wersja jest niezwykła nie z powodu gestu. Z powodu towarzystwa.

Malarze Giotta chowali się na marginesach scen biblijnych. Botticelli schował się w rodzinnej grupie klientów Medyceuszy. Rafael schował się wśród filozofów. I to nie byle jakich – największych filozofów, jacy kiedykolwiek żyli, w towarzystwie Platona i Arystotelesa, na ścianach prywatnej biblioteki papieża. To inny rodzaj roszczenia. To nie malarz-robotnik, który pojawia się we własnym miejscu pracy. To malarz-myśliciel.

Argument, który przedstawiał Rafael, miał w jego epoce nazwę. Grecką nazwę. Odwoływał się do Apellesa.

Apelles i rodowód renesansowego malarza

Autoportret Rafaela z Uffizi w wieku około dwudziestu trzech lat, z tymi samymi łagodnymi rysami, które kilka lat później wmalował w Szkołę ateńską.

Apelles był najsłynniejszym malarzem starożytności. Pracował dla Aleksandra Wielkiego. Malował portrety, o których starożytni Rzymianie pisali całe rozdziały. Żaden z jego obrazów się nie zachował. Te, o których wiemy, znamy dlatego, że Pliniusz Starszy opisał je w swojej Historii naturalnej, którą w 1509 roku przeczytał każdy wykształcony człowiek. Apelles był dla renesansowych malarzy tym, kim Homer dla poetów. Jeśli chciało się dowieść, że malarz może być poważnym artystą – nie rzemieślnikiem, nie dekoratorem, ale artystą na poziomie poety czy filozofa – sięgało się po dziedzictwo Apellesa.

Właśnie to przywołał Rafael, wchodząc na fresk jako on sam. Pliniusz pisał, że Apelles malował dwór Aleksandra. Rafael namalował siebie obok dworu Platona. To ten sam ruch, piętnaście stuleci później, w innej scenie.

Czarny beret i co oznaczał

Spójrz, w co ubrany jest Rafael. Czarny beret. Nie toga, nie tunika, nie udrapowane szaty otaczających go starożytnych filozofów. Jest ubrany jak szesnastowieczny Włoch, czyli jak on sam, w czasie teraźniejszym.

Każda inna postać na fresku ma na sobie antyczny strój. Biała szata Platona, niebieska Arystotelesa, purpurowa Euklidesa – wszyscy są ubrani jak Grecy. Jedyną postacią oprócz Rafaela we współczesnym ubraniu jest Michał Anioł, oparty o blok marmuru pośrodku, w zakurzonych butach i roboczym fartuchu pracującego rzeźbiarza. Dwaj współcześni, którym pozwolono wejść do starożytnego świata we własnych ubraniach, to dwaj malarze, których Juliusz II zatrudniał wtedy w sąsiednich salach Watykanu.

To tradycja Rafaela patrzącego na widza w najwcześniejszej i najbardziej pewnej siebie postaci. Nie obserwuje Platona. Nie obserwuje Arystotelesa. Obserwuje ciebie.

Efekt jest drobny. Większość ludzi go przeoczy. Postać jest zepchnięta w prawo, stoi częściowo za inną postacią, wydaje się czegoś słuchać. Ale jego oczy patrzą na zewnątrz. A ponieważ to jedyne oczy na fresku zwrócone ku sali, jego spojrzenie staje się czymś w rodzaju zawiasu. Gdy w końcu to dostrzeżesz, zdajesz sobie sprawę, że Rafael jest jedyną postacią świadomą obecności widza. Wszyscy pozostali są w swoim czasie. On jest w twoim.

Zwiedzający Stanza della Segnatura i jej wywód

Sala, którą malował Rafael, nie była kaplicą ani salą ceremonialną. Była prywatną biblioteką papieża. W Stanza della Segnatura mieściły się osobiste księgi papieża i podpisywano tu dokumenty. Cztery ściany sali ozdobiono według jednego programu: cztery dziedziny wiedzy, po jednej na ścianę. Teologia na jednej ścianie. Filozofia na drugiej. Poezja na trzeciej. Prawo na czwartej. Na sklepieniu, nad czterema ścianami, cztery tonda z personifikacjami każdej dziedziny.

Fresk filozoficzny był więc jedną czwartą wywodu. Pozostałe trzy ściany dopowiadały resztę. Naprzeciw filozofów zasiedli teologowie, zgromadzeni wokół Eucharystii w Dyspucie o Najświętszym Sakramencie. Na ścianie bocznej Parnas, z Apollinem i poetami, wśród nich uwieńczony laurem Dante i niewidomy Homer. Na czwartej ścianie prawodawcy.

Sens sali jako całości polegał na tym, że te cztery sposoby poznania – rozum filozoficzny, objawienie religijne, natchnienie poetyckie i tradycja prawna – zbiegały się w jednej sali, a ta sala należała do papieża. Starożytni i nowożytni podawali sobie ręce ponad sklepieniem.

Zwiedzający Stanza della Segnatura, którzy przebiegają przez salę, przegapiają tę rozmowę. Patrzą w górę na tonda na sklepieniu, potem w dół na ściany, a potem przez drzwi w stronę Kaplicy Sykstyńskiej. Ale sala została zaprojektowana po to, by w niej stać, powoli, obracając głowę i ogarniając wszystkie cztery ściany naraz. Wywód działa tylko wtedy, gdy wszystkie cztery masz w polu widzenia.

A to znaczy, że twarz Rafaela jest nie tylko we wnętrzu fresku filozoficznego. Jest wewnątrz większego programu. Umieszczając siebie na ścianie filozofii, Rafael umieścił się w kole wszystkich czterech dziedzin. Swoim cichym usytuowaniem twierdził, że malarstwo należy do tej samej sali co teologia, filozofia, poezja i prawo. Że malarstwo jest formą poznania.

Podpis artysty na fresku, bez podpisu

Szkoła ateńska nie nosi nazwiska Rafaela w okazałej inskrypcji. Nie ma wielkiego „Raphael fecit” na kartuszu. Jest jedna mała inskrypcja, cztery litery, na kołnierzu tuniki Euklidesa na prawym pierwszym planie – R.V.S.M., od Raphaello Vrbinas Sva Manu, „Rafael z Urbino, własną ręką”. To jedyny napisany podpis na obrazie. Litery są na tyle małe, że trzeba się pochylić.

Detal Szkoły ateńskiej z Euklidesem pochylonym nad tabliczką z cyrklem, otoczonym uczniami; podpis Rafaela R.V.S.M. ukryty na kołnierzu tuniki Euklidesa.

A znajduje się na samym Euklidesie, przy szyi postaci pochylonej nad tabliczką, której używa, ucząc swoich uczniów. Rafael podpisał fresk przez matematyka, przez chwilę nauczania, przez postać, której modelem był jego protektor Bramante. (Euklides to Bramante w antycznym stroju. Rafael podziękował swojemu patronowi, zamieniając go w greckiego geometrę).

Podpis artysty na fresku jest podwójny: słowny na kołnierzu Euklidesa i wizualny w autoportrecie po prawej. Pierwszy znajdujesz wzrokiem wbitym w ziemię. Drugi, gdy ktoś wpatruje się w ciebie. Oba mówią to samo: Rafael tu był. Zrobił to malarz.

Chiaro prowadzi cię przez grupkę astronomów po prawej – globus Ptolemeusza, globus Zaratusztry, twarz Rafaela – jako jedną trzyosobową kompozycję, tak że autoportret przestaje być tłem i staje się tym, czym po cichu jest: sednem. Beret, oświetlony policzek, nieruchome spojrzenie pojawiają się w twoim uchu, gdy twoje oko już na nich spoczywa.

Renesansowi artyści, którzy się ukrywali

Rafael nie był jedynym malarzem, który wszedł na własny fresk. Zwyczaj ukrywania się renesansowych artystów w scenach biblijnych i historycznych był powszechny, dziwny i w dużej mierze milczący. Nikt nie pisał o nim podręczników. Nikt go nie zamawiał. Cameo było prywatną konwencją, którą malarze honorowali między sobą, a wykształceni mecenasi czasem zauważali, a czasem nie.

Giotto ma być jednym z żałobników na fresku w Asyżu, obserwującym pogrzeb z tyłu tłumu. Fra Angelico może być małym zakapturzonym mnichem na swoim Sądzie Ostatecznym. Masaccio namalował siebie w Kaplicy Brancaccich jako gapia wśród słuchaczy św. Piotra. Botticelli stoi po prawej na swoim Pokłonie Trzech Króli i patrzy na widza z tym samym lekko sceptycznym wyrazem twarzy, jaki Rafael przybierze później w Segnaturze. Leonardo, jako jedyny, chyba nigdy tego nie zrobił – a jeśli zrobił, nikt nigdy przekonująco tego nie wskazał.

Ta tradycja robiła coś innego niż to, co dziś rozumiemy przez podpis. Malarz się nie przedstawiał. Umieszczał się w scenie i pozwalał obserwatorom go znaleźć albo nie. Była to forma skromności i forma roszczenia jednocześnie. Skromności, bo twarz była mała, częściowo zasłonięta, z boku. Roszczenia, bo malarz wchodził w przestrzeń świętą albo starożytną i stawał się jej mieszkańcem.

Tradycja malarskiego cameo była sposobem pracującego artysty na to, by bez zapisywania tego stwierdzić, że nie jest tylko najemnikiem.

Autoportret Rafaela w Szkole ateńskiej: jak go znaleźć

Jeśli staniesz w Stanza della Segnatura i spojrzysz na fresk ze środka sali, autoportret na początku trudno dostrzec. Fresk jest ogromny, ma około ośmiu metrów szerokości. Twoje oko idzie do środka, gdzie Platon i Arystoteles idą w twoją stronę. Twoje oko idzie do dołu pośrodku, gdzie Michał Anioł dąsa się na bloku marmuru. Twoje oko idzie w prawy dolny róg, gdzie Euklides pochyla się nad tabliczką.

Potem przesuń wzrok w górę i w prawo, za Euklidesa, do grupy trzech mężczyzn stojących razem. Ten w koronie to Ptolemeusz. Ten z globusem usianym gwiazdami to Zaratusztra. Młody mężczyzna w ciemnym berecie za nimi, patrzący na widza, to Rafael.

Łatwiej go znaleźć, jeśli wiesz, czego szukasz. Jest niemal na wysokości oczu. Jako jedyny nie dyskutuje. Jego twarz jest łagodniejsza niż twarze otaczających go mężczyzn. Obserwuje salę, czyli obserwuje ciebie.

Na tym polega ten ruch. Autoportret nie ma dominować nad sceną. Ma być tym, co zauważasz na końcu, po obejrzeniu wszystkich słynnych postaci, i co wtedy wszystko przestawia. Kiedy zobaczysz Rafaela, fresk nie jest już żywym obrazem starożytnych umysłów. Staje się deklaracją młodego malarza, stojącego w watykańskiej sali, że jego dzieło należy do ich towarzystwa.

Ta deklaracja potwierdziła się w ciągu pięciu lat. W 1513 roku Rafael był najlepiej opłacanym malarzem w Europie. W 1516 roku, po śmierci Bramantego, został mianowany głównym architektem Bazyliki św. Piotra. Gdy zmarł w 1520 roku w wieku trzydziestu siedmiu lat, był tak sławny, że jego pogrzeb w Panteonie zgromadził tłum, który nie zmieścił się w świątyni.

Malarz, który w wieku dwudziestu siedmiu lat po cichu wszedł na fresk, pod koniec swojego krótkiego życia został pochowany wśród starożytnych, do których dołączył.

Puenta

Stań po prawej stronie fresku. Znajdź czarny beret. Znajdź młodą twarz. Odczekaj sekundę, aż wasze spojrzenia się spotkają. O to właśnie chodziło. Pięćset lat temu dwudziestosiedmioletni malarz sprawił, że jego twarz odnajdzie twoją w papieskiej bibliotece, a twoja jest tą twarzą, dla której malował.

Źródła ilustracji