
Michelangelo’nun Pietà’yı neden imzaladığı şöyle. 1499 baharında, hacı pelerinli iki adam eski Aziz Petrus’un kuzey transeptinde durmuş, yepyeni bir mermer heykele bakıyordu. Bir genç kızdan biraz büyük genç bir anne, yetişkin oğlunu kucağında tutuyordu. Oğul ölüydü. Kasları gevşemişti. Sağ kolu aşağı sarkıyordu; parmakları gevşek, neredeyse annenin dizine değiyordu. Annenin yüzü onun üzerine, uykuya benzeyecek kadar sessiz bir kederle eğilmişti.
Hacılar eseri beğendi. İçlerinden biri diğerine dönüp onu yapan heykeltıraşın adını söyledi. Söylediği ad Cristoforo Solari’ydi.
Birkaç adım ötede duran üçüncü bir adam onu duydu. Üçüncü adam Michelangelo Buonarroti’ydi. Yirmi dört yaşındaydı. O mermerin üzerinde bir buçuk yıl çalışmıştı. Onu Fransız bir kardinalin mezarı için kiliseye yeni teslim etmişti. Ve yabancıların eserini Milanolu vasat bir heykeltıraşa atfetmesini izliyordu.
O gece, belki de ertesi gece, elinde bir mum, bir keski ve bir tokmakla şapele geri döndü. Heykelin üzerine tırmandı. Meryem’in göğsünden çapraz geçen kuşağın üzerine beş Latince kelime kazıdı: MICHAEL.A[N]GELVS.BONAROTVS.FLORENT[INVS].FACIEBA[T]. “Floransalı Michelangelo Buonarroti bunu yapıyordu.”
Sonra aşağı indi. Hayatında kendi heykellerinden birini imzaladığı tek sefer buydu. Altmış dört yıl daha yaşadı ve bunu bir daha hiç yapmadı.
Michelangelo Pietà’yı neden imzaladı ve neden pişman oldu
Hikâye, Sanatçıların Hayatları’nı 1550’de yazan ve Michelangelo bölümünü heykeltıraşın 1564’teki ölümünden sonra güncelleyen Giorgio Vasari’den geliyor. Vasari, Michelangelo’yu tanıyordu. Onu çalışırken izlemişti. Pietà yerleştirildiğinde, 1499’da Roma’da bulunmuş insanlarla görüşmüştü. Vasari olayı anlatırken tahmin yürütmüyor.
Ona göre tetikleyici olan Cristoforo Solari rekabetiydi. Solari, Milano’da makul bir itibarı olan ama Roma’da hiç varlığı olmayan Lombardiyalı bir heykeltıraştı. Bir şekilde, Pietà’nın önünde duran bir grup ziyaretçi genç annenin o başka atölyenin işi olduğuna kendilerini inandırmıştı. Michelangelo bunu duydu ve geçiştiremedi.
Ama önemli olan kısım şu. Michelangelo yaptığından utandı. Vasari, imzanın rutin bir kendini tanıtma eylemi olarak değil, kulak misafiri olunan bir hakaret anında kazındığını özenle belirtir. Sakinleştikten sonra, bir heykeltıraşın doğru tavrının adını esere hiç kazımamak olduğuna karar verdi. Bu övüngenlikti. Bu köylü davranışıydı. Büyük bir heykel kendi adına konuşmalıydı.
Böylece kendi kendine bir yemin etti. Bir daha asla imza yok. Ve yeminini tuttu.
Floransa’daki, beş metreyi aşan mermerden Davut imzalı değil. San Pietro in Vincoli’deki Musa imzalı değil. Yüce Şafak, Alacakaranlık, Gündüz ve Gece figürleriyle Medici mezarları imzalı değil. Louvre’daki Ölen Köle ve İsyankâr Köle imzalı değil. Sistina Şapeli’nin tavanı imzalı değil. Kıyamet Günü imzalı değil. Seksen sekiz yaşında ölümünden altı gün önce hâlâ üzerinde çalıştığı son Rondanini Pietà’sı imzalı değil.
Vatikan ziyaretçilerinin görebildiği tek Michelangelo imzası, kazıdığı tek imza, yirmi yaşındaki bir mermer Meryem’in üzerinden geçen bir kuşağın üzerinde. Bir yanlış anlamayı düzelten bir adamın imzası. Ve sonradan karar verdiği üzere, kazımaması gereken bir imza.
Pietà’nın yazıtlı kuşağı: nerede bulunur
Bugün Aziz Petrus’a girerseniz Pietà, girişte sağınızdaki ilk şapelde. Macar asıllı Avustralyalı jeolog Laszlo Toth’un 1972’de heykele çekiçle saldırıp Meryem’in burnunu ve sol kolunun bir kısmını koparmasından sonra yerleştirilen kalın kurşun geçirmez camın arkasında duruyor. Restorasyon on ay sürdü.
Bu yüzden Aziz Petrus Bazilikası’nın ziyaretçilerinin bugün gördüğü Pietà birkaç metrelik camın arkasında ve şapeldeki ışık her zaman loş. Bir rehber olmadan yazıtı bulmak zor.

Meryem’e bakın. Göğsüne bakın; sol omzundan sağ kalçasına doğru çapraz inen bir kuşak var. Kuşak cüppesini kapalı tutuyor. O kuşağın üzerine, Roma büyük harfleriyle Michelangelo adını kazıdı.
Harfler küçük. Zarif değiller. Özenle yerleştirilmemiş, kazınmışlar. Michelangelo, bütün hayatı boyunca klasik yazıtları incelemiş bir Floransalıydı ve planlasaydı eseri güzel bir hümanist yazıyla imzalayabilirdi. Planlamadı. Bunu gece, aceleyle, öfkeyle yaptı. Harfler de öyle görünüyor.
Pietà’nın yazıtlı kuşağı heykelin üzerindeki tek imza ve heykelde özgün tasarımın parçası olmayan tek şey. Geri kalan her şey aylarca süren bir planlamayla oyuldu. Harfler ise tek bir oturuşta, muhtemelen birkaç saatte, karanlıkta kazındı.
Michelangelo’nun imzaladığı tek eser, kendi sözleriyle
Olaydan elli yıl sonra, 1549’da Floransalı sanat yazarı Benedetto Varchi, Roma’daki Michelangelo’ya yazıp hikâyeyi doğrulamasını istedi. Michelangelo yetmiş dört yaşındaydı. Kırk yıldır Avrupa’nın yaşayan en ünlü sanatçısıydı. Varchi’nin mektubuna yazılı olarak cevap verdi ve mektup günümüze ulaştı.
Olayı doğruladı. Kulak misafiri olduğu Solari atfını doğruladı. İmzayı o gece öfkeyle kazıdığını doğruladı. Ve sonradan bundan pişman olup başka hiçbir eseri imzalamamaya karar verdiğini doğruladı.
Dolayısıyla Michelangelo’nun imzaladığı tek eser, imzalanışını tarihlendirebildiğimiz tek eser ve imzalanışına dair sanatçının kendi açıklamasına sahip olduğumuz tek eser. Onun diğer her eseri üsluba, belgelere, çağdaş anlatılara, Roma ve Floransa arşivlerinde korunan sözleşmelerin imzalarına göre atfediliyor. İmzanın kendisi, kuşağın üzerindeki harfler, kariyerinde eşsiz.
Bu, üzerinde biraz durmaya değer. Michelangelo seksen sekiz yaşına kadar yaşadı. Kuşağının herhangi bir heykeltıraşından daha fazla belgelenmiş eser üretti. Ve bütün bu külliyat boyunca, Lorenzo de’ Medici’nin bahçesindeki on beş yaşındaki çırağın eserlerinden öldüğü hafta çekiçle üzerinde çalıştığı son yarım kalmış Pietà’ya kadar, tam olarak tek bir kazınmış imza var. Tek bir heykelde. Aceleyle kazınmış. Tek bir yanlış anlamanın ardından. Sonra hayatının geri kalanı boyunca fazla yüksek sesle konuştuğuna karar veren yirmi dört yaşında birinin elinden.
Pietà’daki mermer yazıtın Latincedeki anlamı
Yazıtın Latincesi de size bir şey söylüyor. MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT. Fiil seçimi işin ilginç kısmı. FACIEBAT, geçmiş zamanın süreklilik bildiren hâli. “Yaptı” değil, “yapıyordu” diye çevriliyor.
Bu, Romalı heykeltıraşların kullandığı bir formüldü. Yaşlı Plinius, büyük Yunan heykeltıraşlarının eserlerini özellikle alçakgönüllülüğü ifade etmek için bu zamanla imzaladığını yazmıştı; sanki şunu söylüyorlardı: Bunu bitirmedim, yalnızca ortasında olduğum bir işti, başka biri her zaman daha iyisini yapabilirdi. FECIT, yani “yaptı”, cüretkâr, tamamlanmış bir ifadeydi. FACIEBAT ise alçakgönüllü, tamamlanmamış olanı.
Öyleyse Pietà’daki mermer yazıtın anlamı yalnızca bir ad değil; imzalama eyleminin içinde bile Roma etkisi taşıyan bir alçakgönüllülük iddiası. Michelangelo aynı nefeste şunu söylüyordu: Bunu ben yaptım ve aslında tam bitirmedim. Alçakgönüllülük bir gösteriydi. Latinceyi biliyordu. Plinius’ta okuduğu heykeltıraş tevazusu geleneğinin içinde kendini ortaya koyuyordu.
Ama alçakgönüllülük onu kendi sonraki yargısından kurtarmadı. Geriye dönüp baktığında, FACIEBAT’ın bile fazla olduğuna karar verdi. Tek doğru imza, imzasızlıktı. Eser kendi adına konuşuyordu.
Michelangelo’nun Meryem heykeli: neden genç

İnsanların Aziz Petrus’ta fark ettiği başka bir şey: Pietà’daki Meryem oğlundan daha genç. Dingin, pürüzsüz yüzlü, belki on sekiz yaşında ve otuz üç yaşlarında bir adamı tutuyor. Yanlış görünüyor. Rönesans sanatındaki diğer her Pietà, yas tutan orta yaşlı bir kadın gösterir. Michelangelo onu bir genç kız yaptı.
On altıncı yüzyılın başında ziyaretçiler bundan yakındığında cevap verdi. Biyografi yazarı ve çırağı Ascanio Condivi açıklamayı kaydetti. Michelangelo’ya göre iffetli kadınlar gençliklerini iffetli olmayanlardan daha uzun süre korur. Meryem yaşamış en iffetli kadındı. Dolayısıyla sonsuza kadar genç kalmış olmalıydı. Michelangelo’nun Meryem heykeli taşa dökülmüş teolojik bir argüman: Saflık teni korur.
Bu tuhaf bir cevap ve evrensel olarak kabul görmüyor. Bazı sanat tarihçileri asıl nedenin kompozisyonla ilgili olduğunu düşünüyor. Anneyi oğulla aynı yaşta yaparsanız, zorlanıyormuş gibi görünmeden onun bedenini kucağında taşıyamaz. Michelangelo’nun ölü bir adamı dizlerinin üzerinde tutabilecek kadar güçlü ve genç bir kadın oyması gerekiyordu; yoksa heykel groteskliğe kayardı. Gençlik, teolojik olduğu kadar yapısal bir çözüm.
Neden ne olursa olsun, Pietà’daki genç Meryem sembolizmi ziyaretçilerin fark ettiği ilk şeylerden biri ve heykelin tanıdık değil, taze görünmeye devam etmesinin ilk nedeni. Bir müzede gördüğünüz her Pietà’da ağlayan yaşlıca bir kadın vardır. Bunda yok.
Michelangelo’nun heykele tırmandığı gece
Fiziksel eylemi düşünün. Pietà yaklaşık 1,8 metre yüksekliğinde. Meryem’in kuşağı, heykelin kendi ölçeğinde aşağı yukarı omuz hizasında, yani yerden bir buçuk metre kadar yukarıda göğsünden geçiyor. Üzerine harf kazımak için Michelangelo’nun mermere tırmanması ya da bir basamak sürüklemesi, belki ikisini birden yapması gerekiyordu. Işığa ihtiyacı vardı. Gece bazilikada bulunan hiç kimsenin onu şapeli tahrip ederken yakalamayacağı kadar sessiz çalışması gerekiyordu.
Beş kelime kazıdı. Bu, küçük bir keskiyle en az bir saatlik dikkatli bir vurma işi olmalı. Onu bir mum aydınlatıyordu. Bazilikanın geri kalanı karanlıktı. Bu, 1499’un son haftalarında ya da 1500’ün ilk haftalarındaydı; yani hava soğuktu. Yirmi dört yaşındaydı, Floransa’da ünlü ama Roma’da hâlâ kimsesizdi ve az önce bitirdiği bir heykelin üzerinde durmuş, aylarca cilaladığı taşa adını kazıyordu.
Chiaro siz camın önünde dururken Condivi’nin ve Vasari’nin kulak misafiri olunan yanlış atıfla ilgili anlatılarını okur; böylece mum ışığındaki gece kazıması, gözünüzün kuşağa baktığı açıyla aynı açıda kulağınızda yer alır. Beş Latince kelime süs olmaktan çıkar ve bir itirafa dönüşür.
Sabah geri geldiğinde (ya da ışık yükselip ne yaptığını gördüğünde) silinmesini istemedi. Bunun için fazla gururluydu. Ama kibirden de, bunun bir daha asla olmayacağına kendine söz verecek kadar utanmıştı. Ve bir daha hiç olmadı.
Ziyaret ettiğinizde neye bakmalı
Pietà, Aziz Petrus’a girdiğinizde sağdaki ilk şapelde. Heykel camın arkasında. Kalabalık çoğu zaman yoğun. Bir görevli var. Işık loş.
Üç şey yapın.
Önce Meryem’in yüzünü bulun. Aşağı bakıyor. Gözleri kapalı ya da neredeyse kapalı. İfadesi keder değil. Ölü bedenin ona söylediği bir şeyi dinliyormuş gibi, aşağıya dönük bir tür dikkat. Çoğu ziyaretçi keder görür. Keder doğru kelime değil. Doğru kelime dikkat.
İkinci olarak oğlu bulun. Bedeni annesinin kucağına uzun bir çapraz halinde düşüyor. Sağ kolu sarkıyor. Başı geriye düşmüş. Kaslar kusursuzca gevşek. Michelangelo’nun ergenliğinde Floransa’daki Santo Spirito hastanesinde kadavra incelemesine izin verilmişti ve buradaki anatomi, şimdiye kadar oyulmuş herhangi bir Pietà’daki en doğru anatomi. Ölü bedenleri izlemiş bir heykeltıraşın elinden çıkmış ölü bir bedene bakıyorsunuz.
Üçüncü olarak kuşağı bulun. Meryem’in sol omzundan aşağı ve çapraz olarak sağ kalçasına kadar izleyin. Ortasında, küçük oyma Roma büyük harfleriyle, ad var. Camın ardından görmek zor. Sorarsanız bir görevli bazen gösterir. Onu bir kez bulduğunuzda bütün heykel değişir.
O beş kelimelik yazıt eserin nabzı. Michelangelo’nun kendini unutup eseri yüksek sesle sahiplendiği tek yer. Başka her yerde mermerin konuşmasına izin verdi. Burada, beş kelime boyunca, onun yerine o konuştu.
Son söz
O harfleri kazıdığında yirmi dört yaşındaydı. Öldüğünde seksen sekiz. Altmış dört yıl boyunca başka bir heykeli hiç imzalamadı, bir freske adını hiç yazmadı, bir köşeye baş harflerini hiç kazımadı. Pietà, bırakamadığı son eserdi. Ve o tek başarısızlık yüzünden, bakıp onun kendi elinden, onu yaptığını bildiğini öğrenebildiğimiz tek eser.