Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πού θα δείτε τον Καραβάτζο στη Ρώμη: ένας οδηγός με τα πόδια για κάθε πίνακα

Δημοσίευση: • 21 λεπτά ανάγνωσης

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου του Καραβάτζο στον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι, Ρώμη

Ο Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζο μπήκε στην πόλη το 1592 χωρίς χρήματα, χωρίς παραγγελίες και με ένα σπαθί που δεν είχε δικαίωμα να κουβαλά. Έφυγε το 1606 με μια θανατική καταδίκη πάνω από το κεφάλι του, επειδή σκότωσε έναν άντρα σε έναν καβγά για ένα παιχνίδι με μπάλα κοντά στο Κάμπο Μάρτσιο. Στο ενδιάμεσο, ζωγράφισε τους πίνακες που έσπασαν την ιταλική τέχνη στα δύο. Μπορείτε να δείτε σχεδόν κάθε σωζόμενο Καραβάτζο της Ρώμης σε μία μόνο μέρα περπατήματος.

Όχι σε ένα μουσείο. Ούτε καν όλους σε μουσεία. Είναι κρυμμένοι μέσα σε ενοριακές εκκλησίες που λειτουργούν κανονικά, όπου ρίχνετε ένα κέρμα σε ένα κουτί φωτισμού για να δείτε την εικόνα της αγίας τράπεζας, σκορπισμένοι σε τέσσερις πινακοθήκες σε διαφορετικές γειτονιές, και σε μία περίπτωση κρυμμένοι σε μια οροφή που ήταν κλειστή για το κοινό το μεγαλύτερο μέρος της τελευταίας δεκαετίας.

Αυτός είναι ο οδηγός για το πώς.

Γιατί αυτή η πόλη, και γιατί τώρα

Η Ρώμη έχει περισσότερους πίνακες του Καραβάτζο από οποιαδήποτε άλλη πόλη στον κόσμο. Όχι επειδή γεννήθηκε εδώ (γεννήθηκε στο Μιλάνο, ή σε μια κωμόπολη έξω από αυτό που λεγόταν Καραβάτζο και της οποίας το όνομα πήρε αργότερα), αλλά επειδή στη Ρώμη κατάλαβε τι έκανε. Ήταν 20 όταν έφτασε. Ήταν 35 όταν έφυγε κυνηγημένος. Τα περίπου 14 χρόνια ανάμεσα είναι η ιστορία ενός ζωγράφου που επινόησε το ύφος που κατάπιε την Ευρώπη για τα επόμενα εκατό χρόνια: έναν ρεαλισμό με θεατρικό φωτισμό, με μοντέλα από τον δρόμο και βίαια συγκεκριμένο, που πέρασε πάνω από τον γυαλισμένο Μανιερισμό που αντικατέστησε σαν φορτηγό.

Οι πίνακες είναι μοιρασμένοι σε δύο διαφορετικές κατηγορίες χώρων, και αυτό μετράει για τη μέρα σας. Έξι από τους πίνακες βρίσκονται σε εκκλησίες, όπου η είσοδος είναι δωρεάν, ο φωτισμός πληρώνεται με τα κέρματα των τουριστών στα κουτιά και το ωράριο εξαρτάται από τις λειτουργίες. Οι υπόλοιποι βρίσκονται σε μουσεία, που δεν είναι δωρεάν, μερικές φορές απαιτούν εισιτήρια με συγκεκριμένη ώρα που κλείνονται μέρες πριν, και είναι κλειστά τις Δευτέρες. Αν είστε στην πόλη για λιγότερο από 48 ώρες, κάντε τις εκκλησίες ένα πρωί και τη Γκαλερία Μποργκέζε ένα άλλο απόγευμα. Οι εκκλησίες απέχουν όλες μεταξύ τους το πολύ 15 λεπτά με τα πόδια στο Τσέντρο Στόρικο. Τα μουσεία όχι.

Η γαλλική εκκλησία, και ο πίνακας που τον ανέδειξε

Ξεκινήστε από τον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι. Βρίσκεται δύο τετράγωνα ανατολικά της Πιάτσα Ναβόνα, σε μια ήσυχη γωνία ανάμεσα στο Πάνθεον και το κτίριο της Γερουσίας. Η πρόσοψη είναι λιτός τραβερτίνης. Το εσωτερικό είναι σκοτεινό. Προχωρήστε ευθεία στο αριστερό κλίτος, περάστε τέσσερα παρεκκλήσια, μέχρι να δείτε ένα μικρό πλήθος με σηκωμένα κινητά. Ρίξτε ένα ευρώ στη σχισμή και τρεις πίνακες φωτίζονται ταυτόχρονα.

Αυτό είναι το Παρεκκλήσι Κονταρέλι, και αυτή είναι η στιγμή που ο Καραβάτζο έγινε Καραβάτζο.

Η παραγγελία ήρθε το 1599, με τη μεσολάβηση του καρδινάλιου Φραντσέσκο Μαρία ντελ Μόντε, ο οποίος φιλοξενούσε τον Καραβάτζο εδώ και τέσσερα χρόνια στα διαμερίσματά του στο διπλανό Παλάτσο Μαδάμα. Ο Ματιέ Κουαντρέλ, ένας ηλικιωμένος Γάλλος καρδινάλιος που οι Ιταλοί αποκαλούσαν Κονταρέλι, είχε πεθάνει το 1585 αφήνοντας λεπτομερείς οδηγίες και ένα μεγάλο χρηματικό ποσό για τρεις πίνακες με τη ζωή του προστάτη αγίου του. Επί 14 χρόνια το παρεκκλήσι έμενε άδειο, ενώ καλύτερα δικτυωμένοι καλλιτέχνες δεν παρέδιδαν. Ο Καραβάτζο πήρε τη δουλειά με σύσταση του ντελ Μόντε. Δεν είχε ζωγραφίσει ποτέ πριν κάτι τόσο μεγάλο. Ήταν 28.

Οι τρεις καμβάδες διαβάζονται, από αριστερά προς τα δεξιά: η κλήση, η έμπνευση, το μαρτύριο.

Η Κλήση του Αγίου Ματθαίου είναι αυτός που θα θυμάστε. Μια δέσμη φωτός γλιστρά από τα δεξιά και κόβει ένα τραπέζι με φοροεισπράκτορες ντυμένους με σύγχρονα ρωμαϊκά ρούχα: καπέλα με φτερά, σκισμένα μανίκια, ένα αγόρι που μετρά νομίσματα. Ο Χριστός στέκεται στη σκιά, στην πόρτα, με το χέρι απλωμένο και το δάχτυλο να δείχνει. Ο Ματθαίος σηκώνει το βλέμμα. Το δάχτυλο του Χριστού επαναλαμβάνει, σχεδόν ακριβώς, το δάχτυλο του Θεού στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα, που απλώνεται προς τον Αδάμ. Ο Καραβάτζο είχε μελετήσει τον Μιχαήλ Άγγελο. Ήξερε τι παρέθετε. Ήξερε επίσης ότι το να βάλει ένα εφοριακό γραφείο και έναν Μεσσία στο ίδιο κάδρο σε μέγεθος τοίχου, με χρήματα του τζόγου πάνω στην τσόχα και χωρίς φωτοστέφανο σε κανέναν, θα πρόσβαλλε κόσμο.

Πρόσβαλε. Τον έκανε επίσης διάσημο μέσα σε μια νύχτα.

Το Μαρτύριο του Αγίου Ματθαίου κρέμεται απέναντι. Αυτός ξαναζωγραφίστηκε δύο φορές. Με υπέρυθρη απεικόνιση φαίνονται οι παλαιότερες συνθέσεις από κάτω: ο πίνακας ξεκίνησε ως μια γεμάτη κόσμο κλασική διάταξη και κατέληξε μια μοναδική διαγώνιος βίας: ο γυμνός κορμός του δολοφόνου, ο Ματθαίος ανάσκελα, ένας άγγελος που κατεβάζει ένα κλαδί φοίνικα του μαρτυρίου προς το χέρι του. Ο Καραβάτζο ζωγράφισε τον εαυτό του στο βάθος, να κοιτάζει προς τα έξω. Ήθελε να ξέρετε ότι ήταν εκεί.

Η Έμπνευση του Αγίου Ματθαίου πάνω από την αγία τράπεζα είναι δεύτερη εκδοχή. Η πρώτη, πιο γήινη απόπειρα, όπου ο άγιος ήταν ένας ξυπόλυτος εργάτης που ένας άγγελος του οδηγούσε το χέρι σαν παιδί που μαθαίνει να γράφει, απορρίφθηκε από τους ιερείς ως ανάξια και πήγε σε έναν ιδιώτη πάτρωνα. Εκείνη η πρώτη εκδοχή καταστράφηκε στο Βερολίνο το 1945. Αυτό που βλέπετε τώρα είναι η πιο ήπια αντικατάσταση, και παραμένει η πιο παράξενη εικόνα αγίας τράπεζας στη Ρώμη: ένας άγγελος που στρίβει στον αέρα και μετρά επιχειρήματα στα δάχτυλά του σαν δάσκαλος, ενώ ο Ματθαίος ισορροπεί στο ένα γόνατο με το σκαμνί του γερμένο προς τα πίσω. Το σκαμνί είναι έτοιμο να πέσει. Είναι έτοιμο να πέσει εδώ και 425 χρόνια.

Αυτή είναι η γαλλική εκκλησία του Καραβάτζο στη Ρώμη, αυτή που ψάχνουν οι ταξιδιώτες. Τώρα περπατήστε τρία τετράγωνα.

Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο, και δύο πίνακες που διαφωνούν

Η Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο βρίσκεται στο βόρειο άκρο του Τσέντρο Στόρικο, μέσα στην παλιά πύλη της πόλης από όπου οι ταξιδιώτες έμπαιναν στη Ρώμη από τον βορρά. Η εκκλησία χρονολογείται από τη δεκαετία του 1470. Το Παρεκκλήσι Τσεράζι, αριστερά από την κύρια αγία τράπεζα, αγοράστηκε και διακοσμήθηκε μεταξύ 1600 και 1601 από τον Τιμπέριο Τσεράζι, γενικό θησαυροφύλακα του πάπα Κλήμη Η΄. Ο Τσεράζι προσέλαβε δύο ζωγράφους: τον Αννίμπαλε Καράτσι για την εικόνα της αγίας τράπεζας και τον Καραβάτζο για τους δύο πλευρικούς τοίχους.

Η κεντρική Ανάληψη της Θεοτόκου του Καράτσι είναι μια ωραία μπολονέζικη οροφή σε μπαρόκ μινιατούρα. Κανείς δεν πηγαίνει γι’ αυτήν.

Ο κόσμος πηγαίνει για τους δύο Καραβάτζο που την πλαισιώνουν, και για τη διαφωνία που έχουν μεταξύ τους.

Αριστερά, Η Σταύρωση του Αγίου Πέτρου. Τρεις ανώνυμοι εργάτες, ντυμένοι με τα τραχιά ρούχα δουλειάς της Ρώμης του 16ου αιώνα, ζορίζονται να σηκώσουν έναν ανάποδο σταυρό. Ο απόστολος είναι γέρος, βαρύς, με χοντρά δάχτυλα, και κοιτάζει το καρφί στην αριστερή του παλάμη με μια έκφραση που δεν είναι ακριβώς τρόμος και δεν είναι ακριβώς τίποτε άλλο. Ο πίνακας είναι σχεδόν ολόκληρος πόδια, πατούσες και πίσω μέρη κεφαλιών. Οι πατούσες ενός εργάτη είναι ζωγραφισμένες με περισσότερη φροντίδα από όση δίνουν οι περισσότερες ρωμαϊκές αγίες τράπεζες στο πρόσωπο του Χριστού.

Δεξιά, Η Μεταστροφή του Αποστόλου Παύλου. Ο Σαύλος από την Ταρσό είναι ανάσκελα στο έδαφος, με τα χέρια υψωμένα προς ένα φως που χτυπά μόνο αυτόν και τα καπούλια του αλόγου του. Το άλογο πιάνει τα δύο τρίτα του καμβά. Ένας γέρος ιπποκόμος κρατά τα χαλινάρια, ατάραχος. Δεν φαίνεται κανένας Χριστός, καμία χορωδία αγγέλων, κανένας ουράνιος στρατός. Μόνο ένας άντρας που το φως τον έριξε από το άλογο, και ένα άλογο που δεν το πρόσεξε. Κάθε φοιτητής ιστορίας της τέχνης έχει σταθεί μπροστά σε αυτόν τον πίνακα και έχει προσπαθήσει να διατυπώσει γιατί το νόημα είναι το άλογο. Κανείς δεν τα κατάφερε ποτέ ακριβώς.

Η πρώτη εκδοχή της Μεταστροφής, όπως και η πρώτη εκδοχή της Έμπνευσης του Αγίου Ματθαίου, απορρίφθηκε και πήγε σε έναν ιδιώτη συλλέκτη. Υπάρχει ακόμα, σε ιδιωτική συλλογή στη Ρώμη, και εμφανίζεται σε εκθέσεις κάθε λίγα χρόνια. Αυτό που βλέπετε στο Παρεκκλήσι Τσεράζι είναι η δεύτερη απόπειρα. Είναι καλύτερη.

Η Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο έχει δωρεάν είσοδο, είναι ανοιχτή περίπου 7:30 με 12 το μεσημέρι και 4 με 7 τις περισσότερες μέρες, και κλειστή κατά τη διάρκεια της λειτουργίας. Φέρτε ένα κέρμα.

Σαντ’Αγκοστίνο, και η αγία με τα βρόμικα πόδια

Η Παναγία του Λορέτο του Καραβάτζο στο παρεκκλήσι Καβαλέτι του Σαντ'Αγκοστίνο, Ρώμη

Από την Πιάτσα ντελ Πόπολο περπατήστε νότια περίπου 12 λεπτά (στη Βία ντι Ριπέτα, περνώντας την Ara Pacis, κατά μήκος του κομματιού της Βία ντέι Κορονάρι που μοιάζει με παραποτάμιο, με τους αντικερί της) ως τη μικρή πλατεία του Σαντ’Αγκοστίνο. Η εκκλησία βρίσκεται πίσω από μια λιτή αναγεννησιακή πρόσοψη. Μέσα και αριστερά, στο πρώτο παρεκκλήσι του κυρίως ναού, βρίσκεται Η Παναγία του Λορέτο, που μερικές φορές λέγεται και Παναγία των Προσκυνητών. Η χρονολογία είναι 1604 ή 1605. Ο ζωγράφος ήταν 34.

Δύο προσκυνητές, ένας γέρος με ραβδί και μια γυναίκα με μαντίλα, γονατίζουν σε ένα κατώφλι. Η Παναγία σκύβει έξω από ένα πορτόφυλλο κρατώντας ένα παιδί που είναι πολύ μεγάλο για τα χέρια της, ένα αληθινό νήπιο, βαρύ και ανήσυχο. Οι προσκυνητές έχουν βρόμικα πόδια. Αυτό είναι το σκάνδαλο. Ο Τζοβάνι Μπαλιόνε, σύγχρονος βιογράφος που μισούσε τον Καραβάτζο, έγραψε ότι ο πίνακας προκάλεσε «υπέρμετρη οχλαγωγία» στον κόσμο, επειδή η αγία δεν είχε κοσμήματα, η Παναγία είχε γυμνά πόδια σαν χωριάτισσα και οι προσκυνητές είχαν λάσπη στις φτέρνες. Παραμένει ο πιο τρυφερός Καραβάτζο οπουδήποτε στην πόλη και αυτός που είναι πιο πιθανό να σας αιφνιδιάσει, γιατί η ουρά για το κουτί φωτισμού είναι μικρή, το παρεκκλήσι είναι ήσυχο και το φως από το παράθυρο από πάνω πέφτει στον πίνακα περίπου με τη γωνία που ζωγράφισε μέσα του ο Καραβάτζο.

Μοντέλο για την Παναγία, σύμφωνα με τα κουτσομπολιά της εποχής, ήταν μια εταίρα ονόματι Μανταλένα Αντονιέτι, η Λένα, για την οποία ο Καραβάτζο είχε τσακωθεί με έναν άλλον άντρα. Δύο χρόνια μετά τα αποκαλυπτήρια αυτού του πίνακα σκότωσε εκείνον τον άντρα κοντά στα γήπεδα τένις στο Κάμπο Μάρτσιο και έφυγε.

Το σπίτι, το γήπεδο τένις, το στενό

Βρίσκεστε επίσης τρία τετράγωνα από το σπίτι του Καραβάτζο στη Ρώμη, που οι οδηγοί αναφέρουν αλλά σπάνια βρίσκουν. Από τον Σαντ’Αγκοστίνο, περπατήστε δυτικά στη Βία ντελα Σκρόφα, διασχίστε τον Κόρσο Ριναζιμέντο και χωθείτε στα στενά δρομάκια πίσω από την Πιάτσα Ναβόνα. Θα βρείτε ένα μικρό στενό που λέγεται Βίκολο ντελ Ντιβίνο Αμόρε. Στον αριθμό 19 υπάρχει ένα μικρό κτίριο χωρίς σήμανση, με μια πλάκα βιδωμένη στην πέτρα που σχεδόν κανείς δεν προσέχει. Εδώ ζούσε ο Καραβάτζο και είχε το εργαστήριό του από το 1604 περίπου μέχρι τον φόνο το 1606.

Δεν υπάρχει τίποτα να δείτε μέσα. Είναι ιδιωτική κατοικία. Το εργαστήριο δεν υπάρχει πια· οι τοίχοι μπροστά στους οποίους ζωγράφιζε έχουν ξανασοβατιστεί δέκα φορές. Όμως το στενό έχει περίπου το πλάτος ενός κάρου, το φως στις οκτώ το πρωί πέφτει ακριβώς όπως πέφτει στους πίνακές του, και το γήπεδο τένις στη Βία ντι Παλακόρντα, όπου σκότωσε τον Ρανούτσιο Τομασόνι τον Μάιο του 1606 για έναν αμφισβητούμενο πόντο και ίσως για τη Λένα, απέχει τρία λεπτά με τα πόδια ανατολικά. Έφυγε από τη Ρώμη την ίδια νύχτα. Δεν γύρισε ποτέ.

Είναι καλή στιγμή να σταματήσετε για καφέ σε ένα από τα μικρά μπαρ της Βία ντελα Σκρόφα, γιατί πρόκειται να δείτε τον άλλο Καραβάτζο που ζούσε κάποτε εκατό μέτρα από εδώ: αυτόν της Ντόρια Παμφίλι.

Γκαλερία Ντόρια Παμφίλι, και ο πίνακας που ακούει

Περπατήστε 10 λεπτά ανατολικά ως τον Κόρσο. Το Παλάτσο Ντόρια Παμφίλι πιάνει ένα ολόκληρο τετράγωνο ανάμεσα στον Κόρσο και τη Βία ντελ Πλεμπισίτο. Η είσοδος είναι μια αδιάφορη πόρτα ανάμεσα σε δύο καφέ. Το εισιτήριο κοστίζει περίπου 16 δολάρια. Ο ηχητικός ξεναγός είναι δωρεάν και τον αφηγείται εν μέρει ο ίδιος ο σημερινός πρίγκιπας Ντόρια, μια παράξενη και υπέροχη λεπτομέρεια.

Η πινακοθήκη είναι η ιδιωτική συλλογή μιας οικογένειας που συλλέγει έργα εδώ και 400 χρόνια. Οι Καραβάτζο βρίσκονται σε ένα μικρό δωμάτιο δίπλα στον κεντρικό διάδρομο. Είναι δύο.

Η Ανάπαυση κατά τη Φυγή στην Αίγυπτο, ζωγραφισμένη γύρω στο 1597, είναι η πρώτη μεγάλης κλίμακας σύνθεση που ολοκλήρωσε ποτέ ο Καραβάτζο. Η Αγία Οικογένεια έχει σταματήσει να ξεκουραστεί στον δρόμο. Ο Ιωσήφ κρατά ανοιχτό ένα βιβλίο μουσικής για έναν άγγελο με βιολί. Η Μαρία κοιμάται, με το μάγουλό της ακουμπισμένο στο κεφάλι του μωρού. Ο άγγελος φαίνεται από πίσω, γυμνός, με τεράστια φτερά και ένα κομμάτι λευκό ύφασμα που πέφτει ακριβώς εκεί που πρέπει. Η μουσική στη σελίδα είναι αληθινή· έχει ταυτιστεί ως ένα μοτέτο του Νοέλ Μπολντεβέιν σε κείμενο από το Άσμα Ασμάτων. Ο πίνακας είναι ήσυχος όπως είναι ήσυχο ένα σπίτι αφού έχουν αποκοιμηθεί όλοι.

Η Μετανοούσα Μαγδαληνή, ζωγραφισμένη την ίδια χρονιά, είναι το συνοδευτικό έργο και πιθανότατα ζωγραφίστηκε με το ίδιο μοντέλο. Μια νεαρή γυναίκα κάθεται σε μια χαμηλή καρέκλα σε ένα απλό δωμάτιο. Τα μαλλιά της είναι νωπά· στο πάτωμα υπάρχει ένα μικρό βάζο με μύρο και ένα σπασμένο κομπολόι από μαργαριτάρια. Κλαίει, αλλά μόλις που κλαίει: ένα μόνο δάκρυ στην άκρη του ματιού της. Δεν κοιτάζει τίποτα. Ο Καραβάτζο ζωγράφισε τη Μαγδαληνή όπως θα το έκανε ένας φωτογράφος: χωρίς φωτοστέφανο, χωρίς κρανίο, χωρίς σπηλιά στην έρημο, μόνο μια γυναίκα σε μια ρωμαϊκή κουζίνα στη μέση ενός συνηθισμένου απογεύματος.

Το Chiaro αναγνωρίζει το μοτέτο στο βιβλίο μουσικής του Ιωσήφ την ώρα που το κοιτάτε, και η γραμμή του Μπολντεβέιν ακούγεται στο αυτί σας ενώ ο άγγελος παίζει τη φράση που είναι πράγματι εκεί στη σελίδα.

Παλάτσο Μπαρμπερίνι, και το κομμένο κεφάλι

Για τους επόμενους δύο, πρέπει να διασχίσετε την πόλη. Το Παλάτσο Μπαρμπερίνι βρίσκεται στον λόφο προς το Κουιρινάλε, περίπου 15 λεπτά με ταξί από τον Κόρσο ή 25 λεπτά με τα πόδια μέσω της Βία ντελ Τρίτονε και της Πιάτσα Μπαρμπερίνι. Το μέγαρο χτίστηκε για τον πάπα Ουρβανό Η΄ από την οικογένεια Μπαρμπερίνι τη δεκαετία του 1620 και σήμερα στεγάζει την Galleria Nazionale d’Arte Antica. Οι Καραβάτζο βρίσκονται στην αίθουσα 20 του piano nobile.

Η Ιουδίθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη, ζωγραφισμένη γύρω στο 1599, είναι ο πιο ανησυχητικός πίνακας του κτιρίου και ίσως της πόλης. Η Ιουδίθ, με λευκή μπλούζα και μαργαριταρένια σκουλαρίκια, πριονίζει τον λαιμό του στρατηγού με μια έκφραση σκυθρωπής συγκέντρωσης. Ο Ολοφέρνης ουρλιάζει, με τα μάτια ορθάνοιχτα, καρφωμένος στα σεντόνια. Η υπηρέτριά της, η Άβρα, είναι στον ώμο της με ένα τσουβάλι και παρακολουθεί. Το αίμα είναι υπερβολικά κόκκινο. Οι μελετητές έχουν ταυτίσει το μοντέλο της Ιουδίθ με τη Φιλίντε Μελαντρόνι, άλλη μια εταίρα του κύκλου του Καραβάτζο. Ήταν περίπου 18.

Αυτό που κάνει τον πίνακα αξέχαστο είναι το πρόσωπο της Ιουδίθ. Δεν είναι θριαμβευτικό. Δεν είναι ευσεβές. Είναι το πρόσωπο μιας νεαρής γυναίκας που κάνει κάτι σωματικά δυσάρεστο και έχει μια στιγμή δεύτερης σκέψης γι’ αυτό, με το φρύδι ζαρωμένο και το σώμα να γέρνει πίσω από τη δουλειά που κάνουν τα χέρια της. Κάθε Ιουδίθ που ζωγραφίστηκε πριν από αυτή ήταν ηρωική. Ο Καραβάτζο ζωγράφισε έναν αποκεφαλισμό.

Στην επόμενη αίθουσα, ο Νάρκισσος (η απόδοσή του αμφισβητήθηκε για πολύ καιρό, αλλά όλο και περισσότερο γίνεται δεκτός ως έργο του Καραβάτζο) κρέμεται μόνος σε έναν τοίχο. Ένα αγόρι μπρούμυτα κοιτάζει μέσα σε μια σκοτεινή λίμνη και βλέπει το πρόσωπό του να τον κοιτάζει. Η σύνθεση είναι ένας κλειστός κύκλος από χέρια, γόνατα και αντανάκλαση. Δεν υπάρχει τοπίο. Δεν υπάρχει ιστορία γύρω από την ιστορία. Είναι ο πρώτος πίνακας στη δυτική τέχνη που αφορά μόνο τη στιγμή που ένας άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του και δεν αποστρέφει το βλέμμα.

Το Παλάτσο Μπαρμπερίνι έχει επίσης, στην ίδια αίθουσα, το μικρό έργο Ο Άγιος Φραγκίσκος σε διαλογισμό, μια απόδοση που δέχονται κάποιοι μελετητές και απορρίπτουν άλλοι, και που δεν αξίζει τη διαφωνία.

Γκαλερία Μποργκέζε, και οι Καραβάτζο της Βίλα Μποργκέζε

Η Γκαλερία Μποργκέζε είναι το τέρμα. Βρίσκεται μέσα στο πάρκο της Βίλα Μποργκέζε: η Βίλα Μποργκέζε είναι το πάρκο, η Γκαλερία Μποργκέζε είναι το μουσείο· είναι διαφορετικά πράγματα, και οι τουρίστες τα μπερδεύουν κάθε μέρα. Η πινακοθήκη απαιτεί εισιτήριο με συγκεκριμένη ώρα, κοστίζει περίπου 15 δολάρια συν δύο δολάρια προμήθεια κράτησης και σας αφήνει μέσα για δύο ώρες ακριβώς. Δεν μπορείτε να παρατείνετε. Κλείστε τουλάχιστον μία εβδομάδα πριν, ειδικά για Σαββατοκύριακο. Η αίθουσα που σας ενδιαφέρει είναι η αίθουσα 8.

Αυτή είναι η πιο πυκνή εμπειρία Καραβάτζο που προσφέρει η πόλη σε ένα σημείο: έξι πίνακες σε μία αίθουσα, οι περισσότεροι αγορασμένοι ή κατασχεμένοι από τον καρδινάλιο Σιπιόνε Μποργκέζε, τον συλλέκτη ανιψιό του πάπα Παύλου Ε΄ και τον τύπο του πάτρωνα που έπαιρνε αυτό που ήθελε με όποιο μέσο ήταν διαθέσιμο.

Το Αγόρι με το καλάθι με φρούτα, ζωγραφισμένο γύρω στο 1593, είναι ένας από τους πρώτους πίνακες που ολοκλήρωσε ο Καραβάτζο στη Ρώμη. Το αγόρι, με μακριά μαλλιά και γυμνούς ώμους, πιθανότατα ο φίλος και συγκάτοικος στο εργαστήριο Μάριο Μινίτι, κρατά ένα καλάθι με ροδάκινα, σύκα, σταφύλια, μήλα και ένα αχλάδι. Τα φρούτα είναι πιο διάσημα από το αγόρι. Ένας βοτανολόγος ονόματι Τζουλς Τζάνικ ταύτισε κάθε φρούτο του καλαθιού το 2010 και σημείωσε πόσα από αυτά έχουν φανερά περάσει την ωρίμανση: με κηλίδες, σκασμένα, αρχίζουν να σαπίζουν. Ο Καραβάτζο ενδιαφερόταν για τη φθορά από την αρχή.

Ο Άρρωστος Βάκχος, γύρω στο 1593-94, κρέμεται δίπλα του. Οι ιστορικοί της τέχνης τον διαβάζουν εδώ και καιρό ως αυτοπροσωπογραφία που έγινε ενώ ο ζωγράφος ανάρρωνε από ελονοσία στο Νοσοκομείο της Σάντα Μαρία ντελα Κονσολατσιόνε. Το δέρμα έχει μια γκριζωπή απόχρωση. Τα χείλη είναι χλωμά. Κρατά ένα τσαμπί σταφύλι και φορά στεφάνι από κληματόφυλλα σαν ηθοποιός που υποδύεται έναν θεό ενώ στην πραγματικότητα έχει πυρετό. Είναι 22 χρονών στον πίνακα.

Η Παναγία και το Θείο Βρέφος με την Αγία Άννα, η λεγόμενη Παναγία των Παλαφρενιέρι, ζωγραφίστηκε το 1605 για την αδελφότητα των παπικών ιπποκόμων και κρεμάστηκε στην αγία τράπεζά τους στον Άγιο Πέτρο για έναν μήνα ακριβώς πριν κατέβει. Ο λόγος ήταν ένας συνδυασμός θεολογικών αντιρρήσεων και ενός σκανδάλου για το φόρεμα της Παναγίας, ένα κόκκινο φόρεμα με μπούστο κομμένο στη ρωμαϊκή μόδα της εποχής. Ο καρδινάλιος Σιπιόνε το αγόρασε σχεδόν για το τίποτα και το πήρε σπίτι του.

Ο Δαβίδ με το κεφάλι του Γολιάθ, ζωγραφισμένος γύρω στο 1610, κοντά στο τέλος της ζωής του Καραβάτζο, είναι αυτός που σας σταματά. Ένας νεαρός Δαβίδ με λευκό πουκάμισο σηκώνει το κομμένο κεφάλι του γίγαντα. Το κεφάλι είναι αυτοπροσωπογραφία. Ο ζωγράφος υπέγραψε με το όνομά του στο αίμα πάνω στο σπαθί του Δαβίδ: H[umilitas] O[ccidit] S[uperbiam], «η ταπεινοφροσύνη σκοτώνει την υπερηφάνεια», ένα σύνθημα που είναι ταυτόχρονα εξήγηση και ικεσία. Ο Καραβάτζο ταξίδευε στη νότια Ιταλία προσπαθώντας να εξασφαλίσει παπική χάρη για τον φόνο του 1606. Έστειλε τον πίνακα στον Σιπιόνε Μποργκέζε, του οποίου ο θείος, ο πάπας, μπορούσε να δώσει αυτή τη χάρη. Είναι ένας άνθρωπος που ζωγραφίζει τον εαυτό του ως τρόπαιο και τον ταχυδρομεί στο ένα πρόσωπο που μπορούσε να του σώσει τη ζωή.

Η χάρη δόθηκε. Ο Καραβάτζο πέθανε από πυρετό, ή ελονοσία, ή ίσως δηλητηρίαση από μόλυβδο, σε μια παραλία στο Πόρτο Έρκολε τον Ιούλιο του 1610, πριν προλάβει να επιστρέψει στη Ρώμη και να το μάθει.

Ο Άγιος Ιερώνυμος γράφοντας, ζωγραφισμένος γύρω στο 1605-06, ολοκληρώνει την αίθουσα. Ένας γέρος με κόκκινο μανδύα, σκυμμένος πάνω από ένα χειρόγραφο, με την πένα του ακουμπισμένη στη σελίδα. Ένα ανθρώπινο κρανίο κάθεται πάνω στα βιβλία του σαν σελιδοδείκτης. Το φως είναι συνηθισμένο φως λάμπας. Δεν συμβαίνει κανένα θαύμα. Είναι η εικόνα ενός λόγιου στη δουλειά του, αποδοσμένη με τον σεβασμό που ο Καραβάτζο σπάνια έδειχνε σε οτιδήποτε άλλο εκτός από ώμους και σκιές.

Αυτό το τελευταίο γεγονός, έξι Καραβάτζο σε μία μικρή αίθουσα, τέσσερις από τους οποίους ανάμεσα στους καλύτερούς του, είναι αυτό που κάνει το εισιτήριο της Γκαλερία Μποργκέζε να αξίζει τον κόπο της κράτησης. Θα δείτε «Καραβάτζο Βίλα Μποργκέζε Ρώμη» και «Καραβάτζο Ρώμη Γκαλερία Μποργκέζε» να εμφανίζονται σε κάθε αναζήτηση που κάνετε· γι’ αυτό ακριβώς μιλούν αυτές οι αναζητήσεις.

Η τοιχογραφία του Καραβάτζο στη Ρώμη που ψάχνει ο κόσμος

Μία ακόμα στάση, και είναι αυτή που σχεδόν κανείς δεν καταφέρνει να δει.

Ο Δαβίδ με το κεφάλι του Γολιάθ του Καραβάτζο στη Γκαλερία Μποργκέζε, Ρώμη

Όταν ο κόσμος ψάχνει «τοιχογραφία Καραβάτζο Ρώμη», συνήθως ψάχνει κάτι που δεν υπάρχει. Ο Καραβάτζο δεν ζωγράφισε ποτέ αληθινή νωπογραφία. Ζωγράφιζε σε καμβά, μερικές φορές σε ξύλο, και ακριβώς μία φορά σε γύψινη οροφή, και αυτή έγινε με λάδι, όχι με την τεχνική της γνήσιας buon fresco. Ο πίνακας είναι ένα μικρό οβάλ με τίτλο Δίας, Ποσειδώνας και Πλούτωνας, ζωγραφισμένο γύρω στο 1597-98 στην οροφή ενός μικροσκοπικού δωματίου αλχημείας στο Καζίνο Λουντοβίζι (που λέγεται και Καζίνο ντελ’Αουρόρα), στο κτήμα της παλιάς Βίλα Λουντοβίζι. Το σπίτι και οι κήποι του είναι ιδιωτικά, ανήκουν ακόμα στην οικογένεια Μπονκομπάνι Λουντοβίζι, και το κτίριο είναι κλειστό για το κοινό το μεγαλύτερο μέρος της τελευταίας δεκαετίας μετά από μια κληρονομική διαμάχη. Όταν ανοίγει, συνήθως με ιδιωτικό ραντεβού, η είσοδος μπορεί να φτάσει τα 700 ευρώ το άτομο. Η οροφή έχει διάμετρο περίπου ένα μέτρο. Οι τρεις θεοί σκύβουν γύρω από τα αστρολογικά τους ζώα (αετό, ιππόκαμπο, Κέρβερο) με τη βράχυνση των πήχεων που ο Καραβάτζο θα χρησιμοποιούσε αργότερα για τους αγγέλους στον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι.

Είναι το μόνο έργο του σε ρωμαϊκή οροφή, και ελάχιστοι επισκέπτες θα το δουν ποτέ με τα μάτια τους. Βάλτε το στη λίστα σας πάντως· είναι η απάντηση στην ερώτηση, και η ερώτηση γίνεται.

Η μέρα περπατήματος για να δείτε τον Καραβάτζο στη Ρώμη

Για μια μέρα που ξεκινά από τις εκκλησίες και βλέπει πέντε πίνακες πριν από το μεσημεριανό:

Ξεκινήστε στις 9 το πρωί από τον Σαν Λουίτζι ντέι Φραντσέζι. Υπολογίστε 30 λεπτά για το Παρεκκλήσι Κονταρέλι. Φέρτε τρία κέρματα του ενός ευρώ για το κουτί φωτισμού, γιατί το πρώτο πάντα τελειώνει στη μέση της Έμπνευσης.

Περπατήστε 10 λεπτά βόρεια ως τη Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο. Το Παρεκκλήσι Τσεράζι είναι αριστερά από την αγία τράπεζα. 20 λεπτά.

Περπατήστε 12 λεπτά νότια ως τον Σαντ’Αγκοστίνο. Η Παναγία του Λορέτο είναι στο πρώτο παρεκκλήσι αριστερά. 15 λεπτά.

Κάντε μια παράκαμψη δύο τετραγώνων ως το Βίκολο ντελ Ντιβίνο Αμόρε, σταθείτε στο στενό, κοιτάξτε ψηλά. Πέντε λεπτά. Πιείτε καφέ στη Βία ντελα Σκρόφα.

Περπατήστε 10 λεπτά ανατολικά ως τη Γκαλερία Ντόρια Παμφίλι. Δύο Καραβάτζο, συν έναν εξαιρετικό πρώιμο Τιτσιάνο και έναν Βελάθκεθ που δεν είναι Καραβάτζο αλλά είναι ίσως το καλύτερο πορτρέτο της Ρώμης. Μία ώρα.

Μεσημεριανό. Μετά το μεσημεριανό, το Παλάτσο Μπαρμπερίνι για την Ιουδίθ, τον Νάρκισσο και τον αμφισβητούμενο Άγιο Φραγκίσκο. 90 λεπτά.

Ένα άλλο απόγευμα, με εισιτήριο κλεισμένο από πριν: η Γκαλερία Μποργκέζε. Δύο ώρες, αίθουσα 8, έξι πίνακες.

Τι να προσέξετε όταν σταθείτε εκεί

Το φως του Καραβάτζο δεν είναι φως του ήλιου. Είναι θεατρικό: μία μόνο σκληρή πηγή, συνήθως από πάνω αριστερά, που πέφτει μόνο στους ανθρώπους που μετράνε για την ιστορία και αφήνει όλους τους άλλους βυθισμένους. Σταθείτε περίπου τέσσερα μέτρα πίσω από οποιονδήποτε από τους πίνακες και θα δείτε πρόσωπα να αναδύονται από ένα μαύρο πεδίο σαν ηθοποιοί που βγαίνουν από τα παρασκήνια. Πλησιάστε και θα προσέξετε τις υφές του δέρματος: πόρους, γένια λίγων ημερών, το ακριβές χρώμα ενός πήχη που έχει μείνει έξω στον ήλιο. Κοιτάξτε τα νύχια. Ο Καραβάτζο ζωγράφιζε τα νύχια με μεγαλύτερη ακρίβεια από όση δίνουν οι περισσότεροι ζωγράφοι στα μάτια.

Ψάξτε επίσης τα αντικείμενα που έβαζε στο πρώτο πλάνο: φρούτα με χτυπήματα, ένα καλάθι που γέρνει από την άκρη ενός τραπεζιού, ένα σπαθί ακριβώς στο ύψος του κεφαλιού ενός παιδιού, ένα σκαμνί έτοιμο να πέσει. Του άρεσαν τα ασταθή πράγματα. Του άρεσε η στιγμή ακριβώς πριν κάτι ανατραπεί.

Αν είστε ο τύπος του ταξιδιώτη που γράφει μετά μια κριτική για τον Καραβάτζο στη Ρώμη, θα πρέπει να σημειώσει ότι η εμπειρία δεν μοιάζει με μουσείο. Μοιάζει με εκκλησία, με την αρχική έννοια: γονατίζετε σε μια αγία τράπεζα, ρίχνετε ένα κέρμα, και μια ζωγραφισμένη σκηνή φωτίζεται μέσα στο σκοτάδι για δύο λεπτά. Μετά σβήνει.

Αυτός είναι ο ρυθμός για τον οποίο σχεδίασε. Λειτουργεί ακόμα.

Μετά τη Ρώμη

Ζωγράφισε για τέσσερα ακόμα χρόνια αφού έφυγε από την πόλη: στη Νάπολη, στη Μάλτα, στη Σικελία. Οι ύστεροι πίνακες γίνονται πιο σκοτεινοί. Περισσότερος κενός χώρος, περισσότερο μαύρο, λιγότερη ρητορική. Έτρεχε συνέχεια. Η χάρη τον έφτασε πολύ αργά. Ήταν 38 όταν πέθανε. Το μητρώο ταφής χάθηκε· τα οστά του ταυτίστηκαν το 2010 σε ένα οστεοφυλάκιο στο Πόρτο Έρκολε από μια ομάδα που τα σύγκρινε με το DNA ενός απογόνου, με ένα περιθώριο πιθανότητας δέκα τοις εκατό που παραδέχτηκαν πρόθυμα ότι ήταν το καλύτερο που θα κατάφερνε ποτέ κανείς.

Όμως όλα όσα έκανε, που έσπασαν τους κανόνες της ιταλικής ζωγραφικής και μετά τους ξανάγραψαν, τα έκανε εδώ. Σε αυτούς τους επτά τοίχους. Σε μια πόλη που τα κρατά ακόμα.

Ρίξτε ένα κέρμα στο κουτί. Δείτε το φως να ανάβει.