Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γιατί ο Μιχαήλ Άγγελος υπέγραψε την Πιετά και δεν υπέγραψε ποτέ ξανά

Δημοσίευση: • 12 λεπτά ανάγνωσης

Η Πιετά του Μιχαήλ Αγγέλου στο παρεκκλήσι της στη Βασιλική του Αγίου Πέτρου, η Παναγία να κρατά το σώμα του Χριστού στα γόνατά της.

Να γιατί ο Μιχαήλ Άγγελος υπέγραψε την Πιετά. Την άνοιξη του 1499, δύο άντρες με μανδύες προσκυνητών στέκονταν στο βόρειο εγκάρσιο κλίτος του παλιού Αγίου Πέτρου και κοίταζαν ένα ολοκαίνουργιο μαρμάρινο γλυπτό. Μια νεαρή μητέρα, μόλις λίγο μεγαλύτερη από κορίτσι, κρατούσε στα γόνατά της τον ενήλικο γιο της. Ο γιος ήταν νεκρός. Οι μύες του ήταν χαλαροί. Το δεξί του χέρι κρεμόταν, με τα δάχτυλα λυμένα, σχεδόν να αγγίζουν το γόνατό της. Το πρόσωπο της μητέρας ήταν σκυμμένο από πάνω του με μια θλίψη τόσο σιωπηλή που έμοιαζε με ύπνο.

Οι προσκυνητές θαύμασαν το έργο. Ο ένας γύρισε στον άλλο και είπε το όνομα του γλύπτη που το είχε φτιάξει. Το όνομα που είπε ήταν Κριστόφορο Σολάρι.

Ένας τρίτος άντρας, που στεκόταν λίγα βήματα πιο πέρα, τον άκουσε. Ο τρίτος άντρας ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρότι. Ήταν είκοσι τεσσάρων χρονών. Είχε δουλέψει ενάμιση χρόνο πάνω σε εκείνο το μάρμαρο. Μόλις το είχε παραδώσει στην εκκλησία για τον τάφο ενός Γάλλου καρδιναλίου. Και έβλεπε αγνώστους να αποδίδουν το έργο του σε έναν μέτριο γλύπτη από το Μιλάνο.

Εκείνη τη νύχτα, ή ίσως την επόμενη, γύρισε στο παρεκκλήσι με ένα κερί, μια σμίλη και ένα σφυρί. Ανέβηκε πάνω στο γλυπτό. Πάνω στην ταινία που διασχίζει διαγώνια το στήθος της Παναγίας, χάραξε πέντε λατινικές λέξεις: MICHAEL.A[N]GELVS.BONAROTVS.FLORENT[INVS].FACIEBA[T]. «Ο Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρότι, Φλωρεντινός, το έφτιαχνε».

Μετά κατέβηκε. Ήταν η μόνη φορά στη ζωή του που υπέγραψε ποτέ ένα δικό του γλυπτό. Έζησε άλλα εξήντα τέσσερα χρόνια και δεν το ξανάκανε ποτέ.

Γιατί ο Μιχαήλ Άγγελος υπέγραψε την Πιετά, και το μετάνιωσε

Η ιστορία προέρχεται από τον Τζόρτζο Βαζάρι, που έγραψε τους Βίους των καλλιτεχνών το 1550 και ενημέρωσε το κεφάλαιο για τον Μιχαήλ Άγγελο μετά τον θάνατο του γλύπτη το 1564. Ο Βαζάρι γνώριζε τον Μιχαήλ Άγγελο. Τον είχε δει να δουλεύει. Είχε μιλήσει με ανθρώπους που ήταν στη Ρώμη το 1499 όταν τοποθετήθηκε η Πιετά. Όταν ο Βαζάρι αφηγείται το επεισόδιο, δεν μαντεύει.

Η αφορμή, λέει, ήταν η αντιπαλότητα με τον Κριστόφορο Σολάρι. Ο Σολάρι ήταν ένας Λομβαρδός γλύπτης με καλή φήμη στο Μιλάνο αλλά χωρίς παρουσία στη Ρώμη. Με κάποιον τρόπο, μπροστά στην Πιετά, μια ομάδα επισκεπτών είχε πειστεί ότι η νεαρή μητέρα ήταν έργο εκείνου του άλλου εργαστηρίου. Ο Μιχαήλ Άγγελος το άκουσε και δεν μπορούσε να το αφήσει να περάσει.

Εδώ όμως είναι το κομμάτι που μετράει. Ο Μιχαήλ Άγγελος ντράπηκε γι’ αυτό που είχε κάνει. Ο Βαζάρι φροντίζει να σημειώσει ότι η υπογραφή χαράχτηκε σε μια στιγμή προσβολής που άκουσε κατά τύχη, όχι ως συνηθισμένη πράξη αυτοπροβολής. Όταν ηρέμησε, αποφάσισε ότι η σωστή στάση για έναν γλύπτη ήταν να μη χαράζει καθόλου το όνομά του στο έργο. Αυτό ήταν καυχησιολογία. Ήταν συμπεριφορά χωριάτη. Ένα μεγάλο γλυπτό έπρεπε να μιλά από μόνο του.

Έτσι έδωσε έναν ιδιωτικό όρκο. Καμία υπογραφή ποτέ ξανά. Και τον τήρησε.

Ο Δαβίδ στη Φλωρεντία, πέντε μέτρα μάρμαρο, δεν είναι υπογεγραμμένος. Ο Μωυσής στον Σαν Πιέτρο ιν Βίνκολι δεν είναι υπογεγραμμένος. Οι τάφοι των Μεδίκων, με την υπέροχη Αυγή, το Σούρουπο, τη Μέρα και τη Νύχτα, δεν είναι υπογεγραμμένοι. Ο Θνήσκων Δούλος και ο Επαναστατημένος Δούλος στο Λούβρο δεν είναι υπογεγραμμένοι. Η οροφή της Καπέλα Σιξτίνα δεν είναι υπογεγραμμένη. Η Δευτέρα Παρουσία δεν είναι υπογεγραμμένη. Η τελευταία Πιετά Ροντανίνι, στην οποία δούλευε ακόμα έξι μέρες πριν από τον θάνατό του στα ογδόντα οκτώ του, δεν είναι υπογεγραμμένη.

Η μόνη υπογραφή του Μιχαήλ Αγγέλου που μπορούν να δουν οι επισκέπτες του Βατικανού, η μόνη που χάραξε ποτέ, βρίσκεται σε μια ταινία που διασχίζει μια μαρμάρινη Παναγία είκοσι χρονών. Είναι η υπογραφή ενός ανθρώπου που διορθώνει μια παρεξήγηση. Είναι επίσης, όπως αποφάσισε αργότερα, μια υπογραφή που δεν έπρεπε να είχε χαράξει.

Η ταινία με την επιγραφή της Πιετά, και πού θα τη βρείτε

Αν μπείτε σήμερα στον Άγιο Πέτρο, η Πιετά βρίσκεται στο πρώτο παρεκκλήσι στα δεξιά σας καθώς μπαίνετε. Είναι πίσω από χοντρό αλεξίσφαιρο τζάμι, που τοποθετήθηκε αφότου ένας Ουγγροαυστραλός γεωλόγος, ο Λάσλο Τοτ, επιτέθηκε στο γλυπτό με ένα σφυρί το 1972, σπάζοντας τη μύτη της Παναγίας και μέρος του αριστερού της χεριού. Η αποκατάσταση κράτησε δέκα μήνες.

Η Πιετά που βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου βρίσκεται λοιπόν πίσω από ένα τζάμι, σε απόσταση αρκετών μέτρων, και το φως στο παρεκκλήσι είναι πάντα χαμηλό. Η επιγραφή είναι δύσκολο να εντοπιστεί χωρίς ξεναγό.

Η Πιετά του Μιχαήλ Αγγέλου από μπροστά, με τη διαγώνια ταινία που διασχίζει το στήθος της Παναγίας, όπου ο γλύπτης χάραξε τη μοναδική του υπογραφή.

Κοιτάξτε την Παναγία. Κοιτάξτε το στήθος της, όπου μια ταινία κατεβαίνει διαγώνια από τον αριστερό της ώμο ως τον δεξί της γοφό. Η ταινία κρατά κλειστό το ένδυμά της. Πάνω σε αυτή την ταινία, με ρωμαϊκά κεφαλαία, ο Μιχαήλ Άγγελος χάραξε το όνομά του.

Τα γράμματα είναι μικρά. Δεν είναι κομψά. Είναι χαραγμένα βιαστικά, όχι προσεκτικά σκαλισμένα. Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν ένας Φλωρεντινός που μελετούσε κλασικές επιγραφές όλη του τη ζωή και θα μπορούσε να είχε υπογράψει το έργο με όμορφη ουμανιστική γραφή, αν το είχε σχεδιάσει. Δεν το είχε σχεδιάσει. Το έκανε νύχτα, βιαστικά, θυμωμένος. Και τα γράμματα το δείχνουν.

Η ταινία με την επιγραφή είναι η μόνη υπογραφή πάνω στο γλυπτό και το μόνο πράγμα πάνω του που δεν ήταν μέρος του αρχικού σχεδίου. Όλα τα υπόλοιπα σκαλίστηκαν μέσα σε μήνες σχεδιασμού. Τα γράμματα χαράχτηκαν σε μία συνεδρία, πιθανότατα σε λίγες ώρες, στο σκοτάδι.

Το μόνο έργο που υπέγραψε ο Μιχαήλ Άγγελος, με τα δικά του λόγια

Το 1549, πενήντα χρόνια μετά το γεγονός, ο Φλωρεντινός συγγραφέας για την τέχνη Μπενεντέτο Βάρκι έγραψε στον Μιχαήλ Άγγελο στη Ρώμη και του ζήτησε να επιβεβαιώσει την ιστορία. Ο Μιχαήλ Άγγελος ήταν εβδομήντα τεσσάρων χρονών. Ήταν ο πιο διάσημος εν ζωή καλλιτέχνης της Ευρώπης εδώ και σαράντα χρόνια. Απάντησε γραπτώς στο γράμμα του Βάρκι, και το γράμμα σώζεται.

Επιβεβαίωσε το επεισόδιο. Επιβεβαίωσε την απόδοση στον Σολάρι που είχε ακούσει. Επιβεβαίωσε ότι είχε χαράξει την υπογραφή εκείνη τη νύχτα από θυμό. Και επιβεβαίωσε ότι το μετάνιωσε μετά και αποφάσισε να μην υπογράψει ποτέ άλλο έργο.

Το μόνο έργο που υπέγραψε ο Μιχαήλ Άγγελος είναι επομένως το μόνο του οποίου την υπογραφή μπορούμε να χρονολογήσουμε, και το μόνο για την υπογραφή του οποίου έχουμε την εξήγηση του ίδιου του καλλιτέχνη. Κάθε άλλο έργο του αποδίδεται με βάση το ύφος, τα έγγραφα, τις μαρτυρίες της εποχής, τις υπογραφές σε συμβόλαια που σώζονται στα αρχεία της Ρώμης και της Φλωρεντίας. Η ίδια η υπογραφή, τα γράμματα στην ταινία, είναι μοναδική στην καριέρα του.

Αξίζει να το σκεφτείτε λίγο. Ο Μιχαήλ Άγγελος έζησε ως τα ογδόντα οκτώ. Δημιούργησε περισσότερο τεκμηριωμένο έργο από οποιονδήποτε γλύπτη της γενιάς του. Και σε όλο αυτό το σύνολο, από τα έργα του δεκαπεντάχρονου μαθητευόμενου στον κήπο του Λορέντζο των Μεδίκων ως την τελευταία ημιτελή Πιετά που σφυροκοπούσε την εβδομάδα που πέθανε, υπάρχει ακριβώς μία χαραγμένη υπογραφή. Σε ένα γλυπτό. Χαραγμένη βιαστικά. Μετά από μία μόνο παρεξήγηση. Από έναν εικοσιτετράχρονο που αποφάσισε στη συνέχεια, για την υπόλοιπη ζωή του, ότι είχε φωνάξει πολύ δυνατά.

Τι σημαίνει η επιγραφή της Πιετά στα λατινικά

Τα λατινικά της επιγραφής σας λένε κι αυτά κάτι. MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT. Η επιλογή του ρήματος είναι το ενδιαφέρον σημείο. Το FACIEBAT είναι σε παρατατικό. Μεταφράζεται «έφτιαχνε», όχι «έφτιαξε».

Ήταν μια φόρμουλα που χρησιμοποιούσαν οι Ρωμαίοι γλύπτες. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος έγραψε ότι οι μεγάλοι Έλληνες γλύπτες υπέγραφαν τα έργα τους σε παρατατικό ακριβώς για να δείξουν μετριοφροσύνη, σαν να έλεγαν: δεν το τελείωσα, είναι απλώς ένα έργο που είχα στα χέρια μου, κάποιος άλλος θα μπορούσε πάντα να το κάνει καλύτερα. Το FECIT, «έφτιαξε», ήταν η τολμηρή, ολοκληρωμένη δήλωση. Το FACIEBAT ήταν η ταπεινή, ανολοκλήρωτη.

Το νόημα της μαρμάρινης επιγραφής της Πιετά, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα όνομα, αλλά μια διεκδίκηση μετριοφροσύνης με ρωμαϊκή χροιά ακόμα και τη στιγμή της υπογραφής. Ο Μιχαήλ Άγγελος έλεγε, με την ίδια ανάσα: εγώ το έφτιαξα, και δεν είχα πραγματικά τελειώσει. Η μετριοφροσύνη ήταν επιτηδευμένη. Ήξερε λατινικά. Επέβαλλε τον εαυτό του μέσα σε μια παράδοση ταπεινότητας των γλυπτών για την οποία είχε διαβάσει στον Πλίνιο.

Η μετριοφροσύνη όμως δεν τον έσωσε από τη δική του μεταγενέστερη κρίση. Κοιτάζοντας πίσω, αποφάσισε ότι ακόμα και το FACIEBAT ήταν υπερβολή. Η μόνη σωστή υπογραφή ήταν καμία υπογραφή. Το έργο μιλούσε από μόνο του.

Η Παναγία του Μιχαήλ Αγγέλου, και γιατί είναι νέα

Λεπτομέρεια της Πιετά του Μιχαήλ Αγγέλου με το νεανικό πρόσωπο της Παναγίας σκυμμένο πάνω από το σώμα του γιου της, σε μια σιωπηλή, στραμμένη προς τα κάτω προσοχή και όχι σε φανερή θλίψη.

Κάτι ακόμα που προσέχουν οι επισκέπτες στον Άγιο Πέτρο: η Παναγία της Πιετά είναι νεότερη από τον γιο της. Είναι γαλήνια, με λείο πρόσωπο, ίσως δεκαοκτώ χρονών, και κρατά έναν άντρα περίπου τριάντα τριών. Μοιάζει λάθος. Κάθε άλλη Πιετά στην αναγεννησιακή τέχνη δείχνει μια πενθούσα μεσήλικη γυναίκα. Ο Μιχαήλ Άγγελος την έκανε κορίτσι.

Όταν οι επισκέπτες παραπονέθηκαν γι’ αυτό στις αρχές του δέκατου έκτου αιώνα, απάντησε. Ο Ασκάνιο Κοντίβι, βιογράφος και μαθητής του, κατέγραψε την εξήγηση. Οι αγνές γυναίκες, είπε ο Μιχαήλ Άγγελος, κρατούν τη νιότη τους περισσότερο από όσες δεν είναι αγνές. Η Μαρία ήταν η πιο αγνή γυναίκα που έζησε ποτέ. Επομένως θα έμενε νέα για πάντα. Η Παναγία του Μιχαήλ Αγγέλου είναι ένα θεολογικό επιχείρημα σε πέτρα: η αγνότητα διατηρεί τη σάρκα.

Είναι παράξενη απάντηση, και δεν τη δέχονται όλοι. Κάποιοι ιστορικοί της τέχνης πιστεύουν ότι ο πραγματικός λόγος είναι συνθετικός. Αν κάνεις τη μητέρα στην ίδια ηλικία με τον γιο, δεν μπορεί να στηρίξει το σώμα του στα γόνατά της χωρίς να φαίνεται ότι ζορίζεται. Ο Μιχαήλ Άγγελος έπρεπε να σκαλίσει μια γυναίκα αρκετά δυνατή και αρκετά νέα για να κρατά έναν νεκρό άντρα στα γόνατά της, αλλιώς το γλυπτό θα γλιστρούσε στο γκροτέσκο. Η νιότη είναι λύση δομική όσο και θεολογική.

Όποιος κι αν είναι ο λόγος, ο συμβολισμός της νεαρής Μαρίας στην Πιετά είναι από τα πρώτα πράγματα που προσέχουν οι επισκέπτες, και είναι ο πρώτος λόγος που το γλυπτό εξακολουθεί να μοιάζει φρέσκο αντί για οικείο. Κάθε Πιετά που έχετε δει ποτέ σε μουσείο έχει μια μεγαλύτερη γυναίκα που κλαίει. Αυτή όχι.

Η νύχτα που ο Μιχαήλ Άγγελος ανέβηκε στο γλυπτό

Σκεφτείτε τη σωματική πράξη. Η Πιετά έχει ύψος σχεδόν δύο μέτρα. Η ταινία της Παναγίας διασχίζει το στήθος της περίπου στο ύψος των ώμων της μορφής, δηλαδή περίπου ενάμιση μέτρο από το έδαφος. Για να χαράξει γράμματα πάνω της, ο Μιχαήλ Άγγελος χρειαζόταν να σκαρφαλώσει στο μάρμαρο, ή να σύρει ένα σκαλοπάτι μέχρι εκεί, ή και τα δύο. Χρειαζόταν φως. Χρειαζόταν να δουλέψει αρκετά αθόρυβα ώστε να μην τον πιάσει κανείς στη βασιλική τη νύχτα να βεβηλώνει το παρεκκλήσι.

Χάραξε πέντε λέξεις. Θα του πήρε τουλάχιστον μία ώρα προσεκτικών χτυπημάτων με μια μικρή σμίλη. Τον φώτιζε ένα κερί. Η υπόλοιπη βασιλική ήταν σκοτεινή. Ήταν οι τελευταίες εβδομάδες του 1499 ή οι πρώτες του 1500, που σημαίνει ότι έκανε κρύο. Ήταν είκοσι τεσσάρων χρονών, διάσημος στη Φλωρεντία αλλά ακόμα ένας άγνωστος στη Ρώμη, και στεκόταν πάνω σε ένα γλυπτό που μόλις είχε τελειώσει, χαράζοντας το όνομά του σε μια πέτρα που γυάλιζε επί μήνες.

Το Chiaro σας διαβάζει τις αφηγήσεις του Κοντίβι και του Βαζάρι για τη λανθασμένη απόδοση ενώ στέκεστε μπροστά στο τζάμι, ώστε η νυχτερινή χάραξη στο φως του κεριού να ακούγεται στο αυτί σας με την ίδια γωνία που το μάτι σας κοιτάζει κάτω προς την ταινία. Οι πέντε λατινικές λέξεις παύουν να είναι διακόσμηση και γίνονται εξομολόγηση.

Όταν γύρισε το πρωί, ή όταν βγήκε το φως και είδε τι είχε κάνει, δεν ζήτησε να αφαιρεθεί. Ήταν πολύ περήφανος γι’ αυτό. Ντρεπόταν όμως αρκετά για τη ματαιοδοξία ώστε να υποσχεθεί στον εαυτό του ότι δεν θα ξανασυνέβαινε ποτέ. Και δεν ξανασυνέβη.

Τι να προσέξετε όταν επισκεφθείτε

Η Πιετά βρίσκεται στο πρώτο παρεκκλήσι στα δεξιά καθώς μπαίνετε στον Άγιο Πέτρο. Το γλυπτό είναι πίσω από τζάμι. Ο κόσμος είναι συχνά πολύς. Υπάρχει φύλακας. Το φως είναι χαμηλό.

Κάντε τρία πράγματα.

Πρώτον, βρείτε το πρόσωπο της Παναγίας. Κοιτάζει προς τα κάτω. Τα μάτια της είναι κλειστά ή σχεδόν κλειστά. Η έκφρασή της δεν είναι θλίψη. Είναι ένα είδος προσοχής στραμμένης προς τα κάτω, σαν να ακούει κάτι που της λέει το νεκρό σώμα. Οι περισσότεροι επισκέπτες βλέπουν θλίψη. Η θλίψη δεν είναι η σωστή λέξη. Η λέξη είναι προσοχή.

Δεύτερον, βρείτε τον γιο. Το σώμα του πέφτει στα γόνατά της σε μια μακριά διαγώνιο. Το δεξί χέρι κρέμεται. Το κεφάλι γέρνει πίσω. Οι μύες είναι τέλεια χαλαροί. Ο Μιχαήλ Άγγελος είχε πάρει άδεια να κάνει ανατομές σε πτώματα στο νοσοκομείο του Σάντο Σπίριτο στη Φλωρεντία όταν ήταν έφηβος, και η ανατομία εδώ είναι η πιο ακριβής σε οποιαδήποτε Πιετά σκαλίστηκε ποτέ. Κοιτάζετε ένα νεκρό σώμα από έναν γλύπτη που είχε παρατηρήσει νεκρά σώματα.

Τρίτον, βρείτε την ταινία. Ακολουθήστε τη από τον αριστερό ώμο της Παναγίας προς τα κάτω και κατά μήκος ως τον δεξί της γοφό. Στη μέση, με μικρά χαραγμένα ρωμαϊκά κεφαλαία, είναι το όνομα. Είναι δύσκολο να το δείτε μέσα από το τζάμι. Ο φύλακας μερικές φορές σας το δείχνει αν τον ρωτήσετε. Μόλις το εντοπίσετε, ολόκληρο το γλυπτό αλλάζει.

Αυτή η επιγραφή των πέντε λέξεων είναι ο σφυγμός του έργου. Είναι το ένα σημείο όπου ο Μιχαήλ Άγγελος ξεχάστηκε και διεκδίκησε το έργο φωναχτά. Παντού αλλού άφησε το μάρμαρο να μιλήσει. Εδώ, για πέντε λέξεις, μίλησε εκείνος για λογαριασμό του.

Η τελευταία πινελιά

Ήταν είκοσι τεσσάρων όταν χάραξε εκείνα τα γράμματα. Ήταν ογδόντα οκτώ όταν πέθανε. Για εξήντα τέσσερα χρόνια δεν υπέγραψε ποτέ άλλο γλυπτό, δεν έγραψε ποτέ το όνομά του σε τοιχογραφία, δεν χάραξε ποτέ τα αρχικά του σε μια γωνία. Η Πιετά ήταν το τελευταίο έργο που δεν κατάφερε να αφήσει να φύγει. Και εξαιτίας αυτής της μίας αποτυχίας, είναι το μόνο έργο που μπορούμε να κοιτάξουμε και να ξέρουμε, από το δικό του χέρι, ότι ήξερε πως το είχε φτιάξει εκείνος.

Πηγές εικόνων