
Michelangelo Merisi da Caravaggio kwam in 1592 de stad binnenlopen zonder geld, zonder opdrachten en met een zwaard dat hij niet mocht dragen. Hij vertrok in 1606 met een doodvonnis boven zijn hoofd, omdat hij bij een vechtpartij om een balspel vlak bij de Campo Marzio een man had gedood. Daartussen schilderde hij de doeken die de Italiaanse kunst in tweeën braken. Bijna elke bewaard gebleven Caravaggio in Rome kun je in één wandeldag zien.
Niet in één museum. Zelfs niet allemaal in musea. Ze hangen in gewone parochiekerken waar je een munt in een lichtautomaat gooit om het altaarstuk te zien, verspreid over vier galerieën in verschillende wijken, en in één geval verstopt op een plafond dat het grootste deel van het afgelopen decennium gesloten was voor publiek.
Dit is de gids die je laat zien hoe.
Waarom deze stad, en waarom nu
Rome heeft meer schilderijen van Caravaggio dan welke andere stad ter wereld ook. Niet omdat hij hier geboren is (hij werd geboren in Milaan, of in een plaatsje daarbuiten dat Caravaggio heet en waarvan hij later de naam aannam), maar omdat hij in Rome ontdekte waar hij mee bezig was. Hij was 20 toen hij aankwam. Hij was 35 toen hij vluchtte. De ruwweg 14 jaar daartussen zijn het verhaal van een schilder die de stijl uitvond die Europa de volgende honderd jaar zou opslokken: een realisme met toneellicht, modellen van de straat en een gewelddadige precisie, dat als een vrachtwagen over het gepolijste maniërisme heen denderde dat het verving.
De schilderijen zijn verdeeld over twee soorten plekken, en dat maakt uit voor je dag. Zes ervan hangen in kerken: gratis toegankelijk, gefinancierd met de munten van toeristen in de lichtautomaten en afhankelijk van de mistijden. De rest hangt in musea: niet gratis, soms alleen te bezoeken met tickets voor een vast tijdslot die je dagen vooraf moet boeken, en op maandag dicht. Ben je minder dan 48 uur in de stad, doe dan de kerken op één ochtend en de Galleria Borghese op een andere middag. De kerken liggen allemaal binnen een kwartier lopen van elkaar in het Centro Storico. De musea niet.
De Franse kerk, en het schilderij dat hem maakte
Begin bij de San Luigi dei Francesi. Die staat twee blokken ten oosten van de Piazza Navona, op een rustige hoek tussen het Pantheon en het gebouw van de Senaat. De gevel is van sober travertijn. Het interieur is schemerig. Loop rechtdoor langs de linkerzijbeuk, langs vier kapellen, tot je een groepje mensen ziet dat hun telefoon omhoog houdt. Gooi een euro in de gleuf en drie schilderijen lichten tegelijk op.
Dit is de Contarellikapel, en dit is het moment waarop Caravaggio Caravaggio werd.
De opdracht kwam in 1599, dankzij de bemiddeling van kardinaal Francesco Maria del Monte, die Caravaggio al vier jaar onderdak gaf in zijn vertrekken in het Palazzo Madama, vlak naast de kerk. Matthieu Cointrel, een bejaarde Franse kardinaal die de Italianen Contarelli noemden, was in 1585 overleden en had gedetailleerde instructies en een flinke som geld nagelaten voor drie schilderijen over het leven van zijn beschermheilige. Veertien jaar lang had de kapel leeg gestaan, terwijl kunstenaars met betere connecties niets afleverden. Caravaggio kreeg de klus op aanbeveling van Del Monte. Hij had nog nooit iets zo groots geschilderd. Hij was 28.
Van links naar rechts lezen de drie doeken: de roeping, de inspiratie, het martelaarschap.
De roeping van de heilige Mattheüs is het doek dat je zult onthouden. Een lichtbundel schuift van rechts naar binnen en snijdt over een tafel met tollenaars in eigentijdse Romeinse kleding: hoeden met pluimen, opengewerkte mouwen, een jongen die munten telt. Christus staat in de schaduw bij de deur, met uitgestrekte arm en wijzende vinger. Mattheüs kijkt op. De vinger van Christus weerspiegelt bijna precies de vinger van God op het plafond van de Sixtijnse Kapel, die naar Adam reikt. Caravaggio had Michelangelo bestudeerd. Hij wist wat hij citeerde. Hij wist ook dat een belastingkantoor en een messias in hetzelfde wandvullende kader, met gokgeld op het tafelkleed en bij niemand een stralenkrans, mensen tegen de borst zou stuiten.
Dat deed het. Het maakte hem ook van de ene op de andere dag beroemd.
Het martelaarschap van de heilige Mattheüs hangt er recht tegenover. Dit doek werd twee keer overgeschilderd. Met infraroodbeelden zie je de eerdere composities eronder: het schilderij begon als een volle klassieke opstelling en eindigde als één diagonaal van geweld: het ontblote bovenlijf van de moordenaar, Mattheüs op zijn rug, een engel die een martelaarspalm naar zijn hand laat zakken. Caravaggio schilderde zichzelf op de achtergrond, naar buiten kijkend. Hij wilde dat je wist dat hij erbij was.
De inspiratie van de heilige Mattheüs boven het altaar is een tweede versie. De eerste, aardsere versie, waarin de heilige een blootsvoetse arbeider was wiens hand door een engel werd geleid als een kind dat leert schrijven, werd door de priesters als onwaardig afgewezen en ging naar een particuliere opdrachtgever. Die eerste versie werd in 1945 in Berlijn vernietigd. Wat je nu ziet is de tammere vervanger, en het is nog altijd het vreemdste altaarstuk van Rome: een engel die zich in de lucht omdraait en als een huisleraar punten op zijn vingers aftelt, terwijl Mattheüs op één knie balanceert met zijn krukje achterover gekanteld. Het krukje staat op het punt om te vallen. Dat staat het al 425 jaar.
Dat is de Franse kerk met de Caravaggio’s in Rome, de kerk waar reizigers naar op zoek gaan. Loop nu drie blokken.
Santa Maria del Popolo, en twee schilderijen die ruziën
De Santa Maria del Popolo staat aan de noordkant van het Centro Storico, binnen de oude stadspoort waardoor reizigers vroeger vanuit het noorden Rome binnenkwamen. De kerk stamt uit de jaren 1470. De Cerasikapel, links van het hoofdaltaar, werd tussen 1600 en 1601 gekocht en ingericht door Tiberio Cerasi, de thesaurier-generaal van paus Clemens VIII. Cerasi huurde twee schilders in: Annibale Carracci voor het altaarstuk en Caravaggio voor de twee zijwanden.
Carracci’s Hemelvaart van Maria in het midden is een mooi Bolognees plafond in barokke miniatuur. Niemand komt ervoor.
Mensen komen voor de twee Caravaggio’s ernaast, en voor de discussie die ze met elkaar voeren.
Links de Kruisiging van de heilige Petrus. Drie anonieme arbeiders, in de grove werkkleding van het zestiende-eeuwse Rome, zwoegen om een omgekeerd kruis overeind te hijsen. De apostel is oud, zwaar, met dikke vingers, en kijkt naar de spijker in zijn linkerhandpalm met een uitdrukking die niet helemaal afschuw is en ook niet helemaal iets anders. Het schilderij bestaat bijna helemaal uit benen, voeten en achterhoofden. De voetzolen van een arbeider zijn met meer zorg geschilderd dan de meeste Romeinse altaren aan het gezicht van Christus besteden.
Rechts de Bekering van de heilige Paulus. Saulus van Tarsus ligt op zijn rug op de grond, met zijn armen omhoog naar een licht dat alleen hem en de achterflank van zijn paard raakt. Het paard beslaat twee derde van het doek. Een oude stalknecht houdt de teugels vast, onverstoorbaar. Er is geen zichtbare Christus, geen engelenkoor, geen hemels leger. Alleen een man die door licht van zijn paard is geworpen, en een paard dat het niet heeft gemerkt. Elke student kunstgeschiedenis heeft voor dit schilderij gestaan en geprobeerd onder woorden te brengen waarom het paard de kern is. Niemand is dat ooit echt gelukt.
De eerste versie van de Bekering werd, net als de eerste versie van de Inspiratie van de heilige Mattheüs, afgewezen en ging naar een particuliere verzamelaar. Die bestaat nog steeds, in een privécollectie in Rome, en duikt om de paar jaar op tentoonstellingen op. Wat je in de Cerasikapel ziet, is de tweede poging. Die is beter.
De Santa Maria del Popolo is gratis, op de meeste dagen ruwweg open van 7.30 tot 12.00 en van 16.00 tot 19.00 uur, en gesloten tijdens de mis. Neem een munt mee.
Sant’Agostino, en de heilige met vuile voeten

Loop vanaf de Piazza del Popolo zo’n 12 minuten naar het zuiden, over de Via di Ripetta, langs de Ara Pacis, over het stuk Via dei Coronari met zijn antiquairs, naar het pleintje van de Sant’Agostino. De kerk staat achter een sobere renaissancegevel. Binnen, aan de linkerkant, in de eerste kapel van het schip, hangt de Madonna di Loreto, soms ook de Madonna dei Pellegrini genoemd. De datering is 1604 of 1605. De schilder was 34.
Twee pelgrims, een oude man met een wandelstok en een vrouw met een hoofddoek, knielen op een drempel. De Maagd leunt uit een deuropening met een kind dat te groot is voor haar armen, een echte peuter, zwaar en wriemelend. De pelgrims hebben vuile voeten. Dat is het schandaal. Giovanni Baglione, een tijdgenoot en biograaf die Caravaggio haatte, schreef dat het schilderij onder het volk ‘extreem rumoer’ veroorzaakte, omdat de heilige geen juwelen had, de Maagd blote voeten had als een boerin en de pelgrims modder aan hun hielen hadden. Het is nog altijd de tederste Caravaggio van de hele stad, en degene die je het meest kan overvallen: de rij voor de lichtautomaat is kort, de kapel is stil, en het licht uit het raam erboven valt ongeveer onder de hoek waaronder Caravaggio het in het schilderij heeft gezet.
Het model voor de Maagd was volgens de roddels uit die tijd een courtisane, Maddalena Antognetti, Lena, om wie Caravaggio met een andere man had gevochten. Twee jaar nadat dit schilderij werd onthuld, doodde hij die man bij de tennisbanen op de Campo Marzio en sloeg hij op de vlucht.
Het huis, de tennisbaan, het steegje
Je bent hier ook drie blokken verwijderd van het huis van Caravaggio in Rome, dat reisgidsen noemen maar zelden weten te vinden. Loop vanaf de Sant’Agostino naar het westen over de Via della Scrofa, steek de Corso Rinascimento over en duik de smalle straatjes achter de Piazza Navona in. Je vindt er een kort steegje, de Vicolo del Divino Amore. Nummer 19 is een klein, onopvallend gebouw met een plaquette op de steen die bijna niemand opmerkt. Hier woonde Caravaggio en had hij zijn atelier, van ongeveer 1604 tot de moord in 1606.
Binnen is niets te zien. Het is een particuliere woning. Het atelier is verdwenen; de muren waarachter hij schilderde zijn tien keer opnieuw gepleisterd. Maar het steegje is ongeveer zo breed als een paardenkar, het licht om acht uur ’s ochtends valt precies zoals het in zijn schilderijen valt, en de tennisbaan aan de Via di Pallacorda, waar hij in mei 1606 Ranuccio Tomassoni doodde om een betwist punt en misschien om Lena, ligt drie minuten lopen naar het oosten. Hij verliet Rome diezelfde nacht. Hij kwam nooit meer terug.
Dit is een goed moment om even stil te staan en koffie te drinken in een van de barretjes aan de Via della Scrofa, want je gaat zo de andere Caravaggio’s zien die vroeger een paar honderd meter hiervandaan woonden: die in het Doria Pamphilj.
Galleria Doria Pamphilj, en het schilderij dat luistert
Loop 10 minuten naar het oosten, naar de Corso. Het Palazzo Doria Pamphilj beslaat een heel blok tussen de Corso en de Via del Plebiscito. De ingang is een onopvallende deur tussen twee cafés. Een kaartje kost zo’n 16 dollar. De audiotour is gratis en wordt deels ingesproken door de huidige prins Doria zelf, een vreemd en prachtig detail.
De galerie is de privécollectie van een familie die al 400 jaar verzamelt. De Caravaggio’s hangen in een klein kabinet naast de hoofdgang. Het zijn er twee.
Rust op de vlucht naar Egypte, geschilderd rond 1597, is de vroegste grote compositie die Caravaggio ooit voltooide. De Heilige Familie is langs de weg gestopt om uit te rusten. Jozef houdt een muziekboek open voor een engel met een viool. Maria slaapt, haar wang tegen het hoofdje van de baby. De engel is van achteren te zien, naakt, met enorme vleugels en een stuk witte stof dat precies valt waar het moet vallen. De muziek op de pagina is echt: ze is geïdentificeerd als een motet van Noel Bauldeweyn op een tekst uit het Hooglied. Het schilderij is stil zoals een huis stil is als iedereen in slaap is gevallen.
Boetvaardige Maria Magdalena, uit hetzelfde jaar, is het tegenstuk en werd waarschijnlijk naar hetzelfde model geschilderd. Een jonge vrouw zit op een laag stoeltje in een kale kamer. Haar haar is vochtig; op de vloer staan een potje zalf en ligt een gebroken parelsnoer. Ze huilt, maar nauwelijks: één traan in haar ooghoek. Ze kijkt nergens naar. Caravaggio schilderde Maria Magdalena zoals een fotograaf dat zou doen: geen stralenkrans, geen schedel, geen woestijngrot, alleen een vrouw in een Romeinse keuken midden op een gewone middag.
Chiaro herkent het motet in Jozefs muziekboek terwijl je ernaar kijkt, en de regel van Bauldeweyn klinkt in je oor terwijl de engel de frase speelt die echt op de pagina staat.
Palazzo Barberini, en het afgehakte hoofd
Voor de volgende twee moet je de stad door. Het Palazzo Barberini ligt op de heuvel richting het Quirinaal, zo’n kwartier met de taxi vanaf de Corso, of 25 minuten lopen via de Via del Tritone en de Piazza Barberini. Het palazzo werd in de jaren 1620 gebouwd voor paus Urbanus VIII uit de familie Barberini en huisvest nu de Galleria Nazionale d’Arte Antica. De Caravaggio’s hangen in zaal 20 van de piano nobile.
Judith onthoofdt Holofernes, geschilderd rond 1599, is het meest verontrustende schilderij in het gebouw en misschien wel in de stad. Judith, in een witte blouse en met parelen oorbellen, zaagt met een grimmig geconcentreerde blik door de nek van de generaal. Holofernes is midden in een schreeuw, met opengesperde ogen, vastgepind op de lakens. Haar dienstmeid Abra staat bij haar schouder met een zak en kijkt toe. Het bloed is ontzettend rood. Onderzoekers hebben het model voor Judith geïdentificeerd als Fillide Melandroni, nog een courtisane uit de kring van Caravaggio. Ze was ongeveer 18.
Wat het schilderij onvergetelijk maakt, is Judiths gezicht. Het is niet triomfantelijk. Het is niet vroom. Het is het gezicht van een jonge vrouw die iets lichamelijk onaangenaams doet en er even over twijfelt, met gefronste wenkbrauwen, haar lichaam achterover leunend, weg van het werk dat haar handen doen. Elke Judith die vóór deze werd geschilderd, was heldhaftig. Caravaggio schilderde een onthoofding.
In de volgende zaal hangt Narcissus, waarvan de toeschrijving lang omstreden was maar steeds meer als Caravaggio wordt aanvaard, aan een eigen wand. Een jongen op zijn buik kijkt in een donkere poel en ziet zijn eigen gezicht terugkijken. De compositie is een gesloten cirkel van armen, knieën en spiegelbeeld. Er is geen landschap. Er is geen verhaal rond het verhaal. Het is het eerste schilderij in de westerse kunst dat alleen gaat over het moment waarop iemand zichzelf ziet en niet wegkijkt.
In dezelfde zaal bezit het Palazzo Barberini ook het kleine paneel Heilige Franciscus in meditatie, een toeschrijving die door sommige onderzoekers wordt aanvaard en door anderen afgewezen, en die de discussie niet waard is.
Galleria Borghese, en de Caravaggio’s van de Villa Borghese
De Galleria Borghese is het eindpunt. Ze ligt in het park van de Villa Borghese: Villa Borghese is het groen, Galleria Borghese is het museum. Het zijn twee verschillende dingen, en toeristen halen ze elke dag door elkaar. Voor de galerie heb je een ticket met een vast tijdslot nodig. Het kost zo’n 15 dollar plus twee dollar reserveringskosten en geeft je precies twee uur toegang. Verlengen kan niet. Boek minstens een week vooruit, zeker in het weekend. De zaal waar het om gaat, is zaal 8.
Dit is de dichtste Caravaggio-ervaring die de stad te bieden heeft: zes schilderijen in één zaal, de meeste gekocht of in beslag genomen door kardinaal Scipione Borghese, de verzamelende neef van paus Paulus V en het soort opdrachtgever dat kreeg wat hij wilde, met welke middelen dan ook.
Jongen met een fruitmand, geschilderd rond 1593, is een van de allereerste schilderijen die Caravaggio in Rome voltooide. De jongen, met lang haar en blote schouders, waarschijnlijk zijn vriend en ateliermaatje Mario Minniti, houdt een mand vast met perziken, vijgen, druiven, appels en een peer. Het fruit is beroemder dan de jongen. Een botanicus, Jules Janick, identificeerde in 2010 elk stuk fruit in de mand en merkte op hoeveel ervan zichtbaar over hun hoogtepunt heen zijn: gevlekt, gebarsten, beginnend te rotten. Caravaggio was vanaf het begin geïnteresseerd in verval.
De zieke jonge Bacchus, rond 1593-94, hangt ernaast. Kunsthistorici lezen dit al lang als een zelfportret, gemaakt terwijl de schilder herstelde van malaria in het Ospedale di Santa Maria della Consolazione. De huid heeft een grauwe tint. De lippen zijn bleek. Hij houdt een tros druiven vast en draagt een krans van wijnranken, als een acteur die een god speelt terwijl hij eigenlijk koorts heeft. Op het schilderij is hij 22 jaar oud.
Madonna en Kind met de heilige Anna, de zogeheten Madonna dei Palafrenieri, werd in 1605 geschilderd voor de broederschap van de pauselijke stalknechten en hing precies één maand op hun altaar in de Sint-Pieter voordat het werd weggehaald. De reden was een combinatie van theologische bezwaren en een schandaal over de jurk van de Maagd, een rode japon met een lijfje dat naar de Romeinse mode van dat moment was gesneden. Kardinaal Scipione kocht het voor bijna niets en nam het mee naar huis.
David met het hoofd van Goliath, geschilderd rond 1610, tegen het einde van Caravaggio’s leven, is het schilderij dat je doet stilstaan. Een jonge David in een wit hemd houdt het afgehakte hoofd van de reus omhoog. Het hoofd is een zelfportret. Op het zwaard van David staan de letters H[umilitas] O[ccidit] S[uperbiam], ‘nederigheid doodt hoogmoed’, een motto dat tegelijk een verklaring en een smeekbede is. Caravaggio reisde door Zuid-Italië in een poging pauselijke gratie te krijgen voor de doodslag van 1606. Hij stuurde het schilderij naar Scipione Borghese, wiens oom, de paus, die gratie kon verlenen. Het is een man die zichzelf schildert als trofee en die opstuurt naar de enige persoon die zijn leven kon redden.
De gratie kwam er. Caravaggio stierf in juli 1610 aan koorts, of malaria, of misschien loodvergiftiging, op een strand bij Porto Ercole, voordat hij terug kon naar Rome om het te horen.
De schrijvende heilige Hiëronymus, geschilderd rond 1605-06, maakt de zaal compleet. Een oude man in een rode mantel, gebogen over een manuscript, zijn ganzenveer rustend op de pagina. Een menselijke schedel ligt als boekenlegger op zijn boeken. Het licht is gewoon lamplicht. Er gebeurt geen wonder. Dit is een beeld van een geleerde aan het werk, weergegeven met het respect dat Caravaggio zelden aan iets anders toonde dan aan schouders en schaduwen.
Dat laatste feit, zes Caravaggio’s in één kleine zaal, waarvan vier tot zijn beste werk behoren, maakt het gedoe van het reserveren van een ticket voor de Galleria Borghese de moeite waard. Je zult zoektermen als ‘caravaggio villa borghese rome’ en ‘caravaggio roma galleria borghese’ bij elke zoekopdracht zien opduiken; dit is waar die zoektermen over gaan.
Het Caravaggio-fresco in Rome waar mensen naar zoeken
Nog één stop, en het is de stop die bijna niemand echt te zien krijgt.

Wie zoekt op ‘caravaggio fresco rome’, zoekt meestal naar iets wat niet bestaat. Caravaggio heeft nooit een echt fresco geschilderd. Hij schilderde op doek, soms op hout, en precies één keer op een gepleisterd plafond, en dat deed hij in olieverf, niet in de echte buon-frescotechniek. Het gaat om een klein ovaal met de titel Jupiter, Neptunus en Pluto, geschilderd rond 1597-98 op het plafond van een piepklein alchemiekamertje in het Casino Ludovisi, ook wel het Casino dell’Aurora genoemd, op het terrein van de oude Villa Ludovisi. Het huis en de tuinen zijn particulier bezit, nog altijd van de familie Boncompagni Ludovisi, en het gebouw is na een erfenisconflict het grootste deel van het afgelopen decennium gesloten geweest voor publiek. Als het wel opengaat, meestal op privéafspraak, kan de toegang oplopen tot 700 euro per persoon. Het plafond is ongeveer een meter breed. De drie goden buigen zich voorover rond hun astrologische dieren, een adelaar, een zeepaard en Cerberus, met de verkorte onderarmen die Caravaggio later zou gebruiken voor de engelen in de San Luigi dei Francesi.
Het is het enige werk van zijn hand op een Romeins plafond, en maar heel weinig bezoekers zullen het ooit met eigen ogen zien. Zet het toch op je lijstje; het is het antwoord op de vraag, en de vraag wordt gesteld.
De wandeldag om Caravaggio in Rome te zien
Voor een dag die met de kerken begint en vóór de lunch vijf schilderijen laat zien:
Begin om 9 uur ’s ochtends bij de San Luigi dei Francesi. Trek 30 minuten uit voor de Contarellikapel. Neem drie munten van één euro mee voor de lichtautomaat, want de eerste valt altijd halverwege de Inspiratie uit.
Loop 10 minuten naar het noorden, naar de Santa Maria del Popolo. De Cerasikapel ligt links van het altaar. 20 minuten.
Loop 12 minuten naar het zuiden, naar de Sant’Agostino. De Madonna di Loreto hangt in de eerste kapel links. 15 minuten.
Maak een ommetje van twee blokken naar de Vicolo del Divino Amore, ga in het steegje staan en kijk omhoog. Vijf minuten. Drink koffie aan de Via della Scrofa.
Loop 10 minuten naar het oosten, naar de Galleria Doria Pamphilj. Twee Caravaggio’s, plus een schitterende vroege Titiaan en een Velázquez die geen Caravaggio is maar misschien wel het beste portret van Rome. Een uur.
Lunch. Na de lunch het Palazzo Barberini voor de Judith, de Narcissus en de omstreden heilige Franciscus. 90 minuten.
Op een andere middag, met een vooraf geboekt ticket: de Galleria Borghese. Twee uur, zaal 8, zes schilderijen.
Waar je op let als je ervoor staat
Het licht van Caravaggio is geen zonlicht. Het is theatraal: één harde lichtbron, meestal van linksboven, die alleen valt op de mensen die er voor het verhaal toe doen en alle anderen onder water laat. Ga bij elk van de schilderijen zo’n vier meter terug staan en je ziet gezichten uit een zwart vlak opdoemen als acteurs die vanuit de coulissen het toneel op stappen. Kom dichterbij en je ziet de textuur van de huid: poriën, stoppels, de precieze kleur van een onderarm die veel buiten is geweest. Kijk naar de vingernagels. Caravaggio schilderde vingernagels nauwkeuriger dan de meeste schilders ogen schilderen.
Let ook op de voorwerpen die hij op de voorgrond zette: fruit met plekken, een mand die over de rand van een tafel kantelt, een zwaard precies op de hoogte van het hoofd van een kind, een krukje dat op het punt staat te vallen. Hij hield van instabiele dingen. Hij hield van het moment vlak voordat iets omkiepert.
Ben je het soort reiziger dat achteraf een recensie schrijft over Caravaggio in Rome, vermeld dan dat de ervaring niets van een museum heeft. Ze heeft iets van een kerk, in de oorspronkelijke betekenis: je knielt bij een altaar, je gooit een munt in de automaat en een geschilderde scène licht twee minuten op in het donker. Dan gaat het licht weer uit.
Dat is het ritme waarvoor hij schilderde. Het werkt nog steeds.
Na Rome
Na zijn vertrek uit de stad schilderde hij nog vier jaar: in Napels, op Malta, op Sicilië. De late schilderijen worden donkerder. Meer lege ruimte, meer zwart, minder retoriek. Hij was al die tijd op de vlucht. De gratie bereikte hem te laat. Hij was 38 toen hij stierf. Het begrafenisregister ging verloren; zijn botten werden in 2010 geïdentificeerd in een ossuarium in Porto Ercole door een team dat ze vergeleek met het DNA van een afstammeling, met een onzekerheidsmarge van tien procent waarvan ze vrolijk toegaven dat beter er niet in zat.
Maar alles wat hij deed om de regels van de Italiaanse schilderkunst te breken en ze daarna te herschrijven, deed hij hier. Op deze zeven wanden. In een stad die ze nog altijd bewaart.
Gooi een munt in de automaat. Kijk hoe het licht aangaat.