Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η ιστορία του Πανθέου: πώς ένας ειδωλολατρικός ναός έγινε το αρχαιότερο κτίριο της Ρώμης σε αδιάκοπη χρήση

Δημοσίευση: • 11 λεπτά ανάγνωσης

Ο πίνακας του Τζοβάνι Πάολο Πανίνι του 18ου αιώνα με το εσωτερικό του Πανθέου, όπου οι επισκέπτες μοιάζουν μικροσκοπικοί κάτω από τον φατνωματικό τρούλο και τη μοναδική δέσμη φωτός από το οπαίο.

Σχεδόν κάθε κτίριο της αρχαίας Ρώμης είναι ερείπιο. Η Αγορά είναι ένα χωράφι από σπασμένους κίονες. Τα Λουτρά του Καρακάλλα είναι τοίχοι χωρίς στέγη. Τα αυτοκρατορικά ανάκτορα στον Παλατίνο είναι περιγράμματα στο γρασίδι. Το Κολοσσαίο είναι ένα κέλυφος που έχει χάσει το μεγαλύτερο μέρος της μαρμάρινης επένδυσής του. Περπατάτε στην αρχαία πόλη και περπατάτε ανάμεσα σε συντρίμμια.

Εκτός από ένα κτίριο.

Το Πάνθεον έχει ακόμα τη στέγη του. Έχει ακόμα τις μπρούντζινες πόρτες του. Έχει ακόμα τη μοναδική δέσμη φωτός που σχεδιάστηκε να πέφτει μέσα από την οροφή του το μεσημέρι. Το δάπεδο που πατάτε είναι το δάπεδο που έστρωσαν οι μηχανικοί του Αδριανού γύρω στο 126 μ.Χ. Ο τρούλος πάνω από το κεφάλι σας είναι ο τρούλος που έχυσαν εκείνοι. Η ιστορία του Πανθέου είναι, μεταξύ άλλων, η ιστορία του πώς ένας ειδωλολατρικός ναός στο Πεδίο του Άρεως κατάφερε να επιβιώσει χίλια εννιακόσια χρόνια φωτιάς, πλημμύρας, σεισμού, εισβολής και παπικής λεηλασίας, ενώ κάθε συγκρίσιμο ρωμαϊκό μνημείο έγινε λατομείο οικοδομικής πέτρας.

Η σύντομη απάντηση είναι ότι στάθηκε τυχερό, και μετά απέκτησε έναν πάπα.

Το πρώτο Πάνθεον, και το πρόβλημά του

Η ιστορία ξεκινά το 27 π.Χ., όταν ο Μάρκος Αγρίππας – γαμπρός του Αυγούστου, στρατηγός του στη ναυμαχία του Ακτίου και κατασκευαστής του μεγαλύτερου μέρους των δημόσιων υποδομών της πρώιμης αυτοκρατορικής Ρώμης – έχτισε έναν ναό στο Πεδίο του Άρεως. Η περιοχή ήταν τότε μια πλημμυρική πεδιάδα λίγο έξω από τα παλιά τείχη της πόλης, όπου οι αριστοκράτες έφτιαχναν τους κήπους τους και οι στρατηγοί γιόρταζαν τους θριάμβους τους. Το κτίριο του Αγρίππα ήταν ορθογώνιο, με μια πρόστεγη κιονοστοιχία μπροστά, και ήταν αφιερωμένο, σύμφωνα με τον μεταγενέστερο συγγραφέα Δίωνα Κάσσιο, είτε σε όλους τους θεούς είτε στους προσωπικούς θεούς της οικογένειας των Ιουλίων. Το όνομα «Πάνθεον» είναι ελληνικό. Σημαίνει κάτι κοντά στο «για κάθε θεό».

Κανείς ζωντανός δεν έχει δει εκείνο το πρώτο Πάνθεον. Κάηκε το 80 μ.Χ., στη μεγάλη πυρκαγιά που αφάνισε και το μεγαλύτερο μέρος του Πεδίου του Άρεως. Ο αυτοκράτορας Δομιτιανός το ξανάχτισε. Κάηκε κι εκείνη η εκδοχή, όταν τη χτύπησε κεραυνός γύρω στο 110 μ.Χ. Όταν ο Αδριανός ανέβηκε στον θρόνο το 117, ο χώρος ήταν καμένος σχεδόν μια δεκαετία.

Όλα όσα βλέπει ο σημερινός επισκέπτης είναι η ανοικοδόμηση του Αδριανού. Η δενδροχρονολόγηση των αρχικών ξύλινων ζευκτών της στέγης και οι σφραγίδες στα τούβλα των τοίχων χρονολογούν την κατασκευή περίπου στο 114-128 μ.Χ. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο, και που μπερδεύει τους τουρίστες εδώ και δεκαεννέα αιώνες, είναι ότι ο Αδριανός αρνήθηκε να βάλει το δικό του όνομα πάνω του. Άφησε την αφιέρωση του Αγρίππα, με μπρούντζινα γράμματα ύψους τριάντα εκατοστών, κατά μήκος του αετώματος: M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Ο Μάρκος Αγρίππας, γιος του Λευκίου, ύπατος για τρίτη φορά, το έφτιαξε.

Δεν ήταν ψεύτικη μετριοφροσύνη. Ο Αδριανός έκανε το ίδιο και σε αρκετά άλλα σημεία. Η συνήθεια φαίνεται ότι ήταν πως, αν ξανάχτιζες έναν ναό στο ίδιο αποτύπωμα, κρατούσες το όνομα του ιδρυτή ως πράξη θρησκευτικής συνέχειας. Είναι ένας από τους λόγους που σχεδόν κάθε επισκέπτης σήμερα πιστεύει ότι το Πάνθεον το έχτισε ο Αγρίππας, και ένας από τους λόγους που χρειάστηκε σύγχρονους αρχαιολόγους να διαβάσουν τις σφραγίδες των τούβλων για να καταλάβουμε τι πραγματικά συνέβη.

Τι έχτισε πραγματικά ο Αδριανός

Το Πάνθεον όπως φαίνεται πάνω από τις στέγες από τον λόφο Τζανίκολο: η χαμηλή καμπύλη του τρούλου υψώνεται πάνω από τη Ρώμη χωρίς καμία ορατή αντηρίδα στο εξωτερικό του.

Το κτίριο που έστησε η ομάδα του Αδριανού δεν ήταν ανοικοδόμηση με καμία συνηθισμένη έννοια. Ήταν ένας νέος τύπος κτιρίου μεταμφιεσμένος πίσω από μια συμβατική πρόστεγη κιονοστοιχία.

Από μπροστά, πλησιάζοντας από τη σημερινή Piazza della Rotonda, το Πάνθεον διαβάζεται ως ένας τυπικός ρωμαϊκός ναός. Δεκαέξι κίονες από γρανίτη, ο καθένας ύψους δώδεκα μέτρων και βάρους περίπου εξήντα τόνων, εξορυγμένοι στην Αίγυπτο και μεταφερμένοι με πλοία από την άλλη άκρη της Μεσογείου. Ένα τριγωνικό αέτωμα. Μια ρηχή στοά. Ήταν η γνώριμη γραμματική της δημόσιας θρησκείας. Και το αρχικό του Αγρίππα θα έμοιαζε κάπως έτσι.

Πίσω από τη στοά, όμως, υπάρχει κάτι χωρίς πραγματικό προηγούμενο: μια κυλινδρική ροτόντα που καλύπτεται από έναν ημισφαιρικό τρούλο από σκυρόδεμα διαμέτρου 43,3 μέτρων. Για να το βάλουμε σε πλαίσιο, θα περνούσαν δεκατρείς αιώνες πριν κάποιος οικοδόμος στην Ευρώπη πλησιάσει αυτό το άνοιγμα. Ο τρούλος του Πανθέου παραμένει, δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, ο μεγαλύτερος τρούλος από άοπλο σκυρόδεμα στον κόσμο. Το οπαίο στο κέντρο, διαμέτρου εννέα μέτρων, δεν έχει κλειστεί ποτέ με τζάμι. Όταν βρέχει, η βροχή πέφτει μέσα στο κτίριο. Το δάπεδο έχει κλίση και αποστραγγίζει μέσα από μικρές τρύπες με σχισμές που φαίνονται ακόμα στο μάρμαρο.

Η αίσθηση, όταν μπαίνετε, δεν έχει καμία σχέση με όσα υποσχόταν η στοά. Η στοά είναι ναός. Το εσωτερικό είναι πλανητάριο.

Από ναός, εκκλησία

Το Πάνθεον έμεινε σε χρήση ως ειδωλολατρικός ναός ως την κατάρρευση της Δυτικής Αυτοκρατορίας. Όταν ο Θεοδόσιος απαγόρευσε την ειδωλολατρική λατρεία το 380, το κτίριο έκλεισε επίσημα. Για λίγο παραπάνω από δύο αιώνες έμεινε άδειο. Αυτή ήταν η επικίνδυνη περίοδος. Ένα ρωμαϊκό κτίριο σε αχρησία ήταν ένα κτίριο του οποίου τα μάρμαρα μπορούσαν να αφαιρεθούν, ο μπρούντζος να λιώσει, οι πέτρινοι όγκοι να ξαναχρησιμοποιηθούν για εκκλησίες και κάστρα. Το μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας Ρώμης εξαφανίστηκε ακριβώς έτσι ανάμεσα στον πέμπτο και τον όγδοο αιώνα.

Το Πάνθεον σώθηκε το 609 μ.Χ., χάρη σε μια συναλλαγή ανάμεσα στον βυζαντινό αυτοκράτορα Φωκά και τον Πάπα Βονιφάτιο Δ΄. Ο Φωκάς, που προσπαθούσε να εξασφαλίσει υποστήριξη στη Δύση, παραχώρησε το κτίριο στον πάπα. Ο Βονιφάτιος το καθαγίασε εκείνη τη χρονιά ως χριστιανική εκκλησία αφιερωμένη στη Santa Maria ad Martyres – την Αγία Μαρία και τους Μάρτυρες – μετά από μια λιτανεία κατά την οποία, σύμφωνα με τον χρονογράφο Παύλο τον Διάκονο, είκοσι οκτώ αμάξια με οστά μαρτύρων μεταφέρθηκαν από τις ρωμαϊκές κατακόμβες και θάφτηκαν κάτω από το δάπεδο.

Αυτός είναι ο μεντεσές όλης της ιστορίας. Τη στιγμή που το Πάνθεον έγινε η Βασιλική της Santa Maria ad Martyres, έπαψε να είναι στόχος κατεδάφισης και άρχισε να είναι προστατευόμενο περιουσιακό στοιχείο. Οι πάπες το συντηρούσαν. Τελούνταν λειτουργίες μέσα του. Πέρασε, σχεδόν ανέπαφο, μέσα από τους αιώνες που το Κολοσσαίο γινόταν λατομείο τραβερτίνη για να χτιστούν παλάτια και η Αγορά χρησιμοποιούνταν ως βοσκοτόπι για αγελάδες.

Η γιορτή των εγκαινίων, η 1η Νοεμβρίου, πέρασε τελικά στο γενικό χριστιανικό ημερολόγιο ως η γιορτή των Αγίων Πάντων. Υπάρχει μια άμεση, αν και λεπτή, γραμμή από τον «ναό για κάθε θεό» του Αγρίππα ως τη σημερινή γιορτή του Νοεμβρίου για κάθε άγιο. Το όνομα επέζησε. Η θρησκεία άλλαξε.

Το μεσαιωνικό Πάνθεον

Το κτίριο δεν γλίτωσε κάθε ζημιά.

Κάποια στιγμή στον πρώιμο Μεσαίωνα – πιθανότατα τον έβδομο ή τον όγδοο αιώνα – προστέθηκε ένα καμπαναριό στη στοά. Έμεινε εκεί εννιακόσια χρόνια. Κάποια στιγμή τον δέκατο τρίτο αιώνα, ένα δεύτερο καμπαναριό το αντικατέστησε. Ο Τζανλορέντσο Μπερνίνι πρόσθεσε αργότερα, τη δεκαετία του 1620, δύο μικρούς πύργους δεξιά και αριστερά από τη στοά, τα λεγόμενα «αυτιά του γαϊδάρου», που τα μισούσαν τόσο καθολικά ώστε τελικά κατεδαφίστηκαν το 1883. Σε χαρακτικά του δέκατου έβδομου και του δέκατου όγδοου αιώνα βλέπετε το Πάνθεον με τους πύργους του Μπερνίνι να προεξέχουν σαν κέρατα κατσίκας πάνω από το αέτωμα.

Ο αρχικός μπρούντζος που κάλυπτε κάποτε τη στέγη της στοάς αφαιρέθηκε το 1625 από τον Πάπα Ουρβανό Η΄, έναν Μπαρμπερίνι, που ήθελε το μέταλλο για δύο έργα: το μπρούντζινο κιβώριο πάνω από τον τάφο του Αγίου Πέτρου στη νέα βασιλική, και κανόνια για το φρούριο του Καστέλ Σαντ’Άντζελο. Το σατιρικό στιχάκι (pasquinata) που κυκλοφόρησε τότε στη Ρώμη έμεινε: «Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini». Ό,τι δεν έκαναν οι βάρβαροι, το έκαναν οι Μπαρμπερίνι. Οι Ρωμαίοι δεν τον συγχώρεσαν ποτέ πραγματικά.

Οι αρχικές μπρούντζινες πόρτες στην πρόσοψη του Πανθέου, όμως – αυτές είναι οι πόρτες που κρέμασαν οι μηχανικοί του Αγρίππα και του Αδριανού. Οι ίδιες πόρτες. Ύψους επτά μέτρων, χυτές και συμπαγείς, πιθανότατα οι αρχαιότερες πόρτες της Ευρώπης που λειτουργούν ακόμα. Γυρίζουν στους ίδιους μεντεσέδες. Όταν κλείνουν τη νύχτα, κλείνουν πάνω στην ίδια κάσα που έχτισε ο Αδριανός.

Ραφαήλ, αναγεννησιακός τόπος ταφής

Ο τάφος του Ραφαήλ μέσα στο Πάνθεον: μια λιτή σαρκοφάγος κάτω από μια κόγχη με τη Madonna del Sasso του Λορεντσέτο, με τον λατινικό επιτάφιο του Πιέτρο Μπέμπο χαραγμένο στον τοίχο.

Ως την Αναγέννηση, το Πάνθεον ήταν εκκλησία σχεδόν χίλια χρόνια, και είχε γίνει, ανάμεσα στους αρχιτέκτονες, το πιο μελετημένο κτίριο της Ευρώπης. Ο Μπρουνελέσκι το μέτρησε πριν σχεδιάσει τον τρούλο του καθεδρικού της Φλωρεντίας. Ο Μιχαήλ Άγγελος, όπως λέγεται, το αποκάλεσε έργο αγγέλων και όχι ανθρώπων. Ο Μπραμάντε περπάτησε στο δάπεδό του πριν ξεκινήσει τον νέο Άγιο Πέτρο. Κάθε νέος αρχιτέκτονας, από τον Μπερνίνι ως τον Πιρανέζι και τον Κρίστοφερ Ρεν, το σχεδίασε. Το κτίριο δίδαξε σε μια ολόκληρη ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική παράδοση πώς να σκέφτεται τον εσωτερικό όγκο.

Έγινε επίσης, μέσα από μια ήσυχη συσσώρευση, το Αβαείο του Γουέστμινστερ της ιταλικής τέχνης.

Ο Ραφαήλ θάφτηκε εκεί το 1520. Είχε αφήσει οδηγίες: ήθελε να ταφεί στη ροτόντα, κοντά σε έναν συγκεκριμένο βωμό. Ο φίλος του Πιέτρο Μπέμπο έγραψε τον λατινικό επιτάφιο που βρίσκεται ακόμα στον τοίχο πάνω από τον τάφο. Η γραμμή που μεταφράζεται πιο συχνά λέει περίπου: «Εδώ κείται ο Ραφαήλ, από τον οποίο η ίδια η Φύση φοβόταν μήπως νικηθεί όσο ζούσε, και όταν πέθανε, φοβήθηκε μήπως πεθάνει κι αυτή». Ο Ραφαήλ ήταν τριάντα επτά χρονών. Ο γλύπτης Λορεντσέτο, δουλεύοντας πάνω σε σχέδιο του φίλου του, σκάλισε τη μικρή Madonna del Sasso που στέκεται στην κόγχη πάνω από τον τάφο. Υπάρχει μια μεγαλύτερη ιστορία για το γιατί ο Ραφαήλ διάλεξε να ταφεί εδώ και τι σήμαινε αυτή η ταφή – για το κτίριο, και για τη θέση των ζωγράφων τον δέκατο έκτο αιώνα.

Μετά τον Ραφαήλ, η λίστα των ταφών συνέχισε να μεγαλώνει. Ο Ανίμπαλε Καράτσι, ο Μπολονέζος ζωγράφος του οποίου οι τοιχογραφίες στο Παλάτσο Φαρνέζε έθεσαν το πρότυπο για το ιταλικό μπαρόκ, ενταφιάστηκε κοντά στον Ραφαήλ το 1609. Μια ντουζίνα άλλοι καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες θάφτηκαν στα παρεκκλήσια κατά μήκος των τοίχων τον δέκατο έβδομο και τον δέκατο όγδοο αιώνα. Δύο βασιλιάδες της Ιταλίας – ο Βίκτωρ Εμμανουήλ Β΄ και ο Ουμβέρτος Α΄ – και η βασίλισσα της Ιταλίας είναι θαμμένοι εκεί σε τάφους που χρονολογούνται μετά το Risorgimento, όταν μια νεοενωμένη Ιταλία χρησιμοποίησε το Πάνθεον για να διεκδικήσει άμεση καταγωγή από τη Ρώμη.

Το Πάνθεον, ακόμα σε λειτουργία

Το κτίριο είναι ακόμα εκκλησία. Τελείται λειτουργία μέσα του. Τις Κυριακές και τις γιορτές συχνά θα βρείτε λειτουργία σε εξέλιξη όταν μπαίνετε, και οι επισκέπτες καλούνται να μετακινηθούν στο πίσω μέρος. Η γιορτή της Santa Maria ad Martyres εορτάζεται ακόμα την 1η Νοεμβρίου. Την Πεντηκοστή, πυροσβέστες ρίχνουν από τη στέγη κόκκινα ροδοπέταλα μέσα από το οπαίο, μια παράδοση που αναβίωσε στη σύγχρονη εποχή για να θυμίζει μεσαιωνικές περιγραφές της ίδιας χειρονομίας.

Το Πάνθεον παραμένει επίσης, κάπως πεισματικά, ένα τουριστικό μνημείο χωρίς σύγχρονο τζάμι. Όταν βρέχει στη Ρώμη, βρέχει μέσα στο Πάνθεον. Το δάπεδο έχει μια μόλις ορατή κλίση – περίπου τριάντα εκατοστά, προς το κέντρο – και είκοσι δύο μικρές οπές αποστράγγισης στο μάρμαρο που βγάζουν το νερό έξω. Τις φωτεινές μέρες το μεσημέρι, η δέσμη ηλιακού φωτός από το οπαίο διατρέχει το εσωτερικό σε ένα προβλέψιμο τόξο και φτάνει στην κορυφή της πόρτας της εισόδου γύρω στα σαράντα λεπτά μετά την ώρα, την εαρινή ισημερία. Πρόσφατες έρευνες του ιστορικού της αρχιτεκτονικής Ρόμπερτ Χάνα και άλλων υποστηρίζουν, πειστικά, ότι το κτίριο σχεδιάστηκε ως ένα είδος ημερολογίου, ένας ηλιακός μεσημβρινός που σημάδευε ορισμένες αυτοκρατορικές επετείους με τη θέση της δέσμης.

Δεν υπάρχουν πολλά μέρη όπου μπορείτε να ακουμπήσετε το χέρι σας σε έναν τοίχο που στέκεται συνεχώς, χωρίς ανακατασκευή, χωρίς να γίνει ερείπιο, επί χίλια εννιακόσια χρόνια. Το Chiaro προσέχει την κλίση του δαπέδου καθώς περπατάτε προς το κέντρο της ροτόντας, και σας εξηγεί σε τι χρησιμεύει αυτή η κλίση των τριάντα εκατοστών ενώ τη νιώθετε κάτω από τα πόδια σας.

Τι να προσέξετε

Τρία πράγματα που αξίζουν την προσοχή σας, εκτός από τον τρούλο.

Το πρώτο είναι οι μπρούντζινες πόρτες. Σταθείτε στο πλάι και κοιτάξτε τους πείρους των μεντεσέδων. Είναι τόσο παλιοί όσο και το κτίριο. Η πόρτα είναι τόσο καλά ισορροπημένη που ένας μόνο άνθρωπος μπορεί να την ανοίξει, αν και ζυγίζει περίπου οκτώ τόνους.

Το δεύτερο είναι το δάπεδο. Το αρχικό μάρμαρο σώζεται ακόμα σε πολλά τμήματα. Ψάξτε για τους ρόδακες από κόκκινο πορφυρίτη και κίτρινο giallo antico, τα δύο σκληρότερα και πολυτιμότερα μάρμαρα του αρχαίου κόσμου. Ο Αδριανός τα εισήγαγε από την Αίγυπτο και τη Νουμιδία με τεράστιο κόστος. Το σχέδιο είναι ένας συνδυασμός κύκλων και τετραγώνων που παίζει, πολύ συνειδητά, με τον κύκλο του τρούλου και το τετράγωνο της κάτοψης της στοάς.

Το τρίτο είναι το ίδιο το οπαίο. Περπατήστε από κάτω του, κοιτάξτε ψηλά και κρατήστε το βλέμμα σας. Στη βροχή, το νερό πέφτει μέσα στη ροτόντα σαν ασημένια κολόνα. Στον δυνατό ήλιο, η δέσμη χτυπά τον τοίχο τόσο έντονα που τα φατνώματα ρίχνουν σκιές. Το άνοιγμα δεν έχει αλλάξει σχήμα από το 126 μ.Χ. Ο ουρανός που βλέπετε μέσα από αυτό είναι ο ίδιος ουρανός που είδε τον αρχιτέκτονα του Αδριανού να τελειώνει τον τρούλο.

Κάθε συγκρίσιμο ρωμαϊκό κτίριο είναι ερείπιο. Αυτό λειτουργεί ακόμα.