Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η διαμάχη για την αποκατάσταση της Καπέλας Σιξτίνας: κατέστρεψε το Βατικανό τον Μιχαήλ Άγγελο;

Δημοσίευση: • 18 λεπτά ανάγνωσης

Το πάνελ του Δανιήλ στην Καπέλα Σιξτίνα πριν και μετά την αποκατάσταση του Βατικανού το 1980-1994, όπου φαίνονται οι φωτεινές χρωστικές του Μιχαήλ Άγγελου κάτω από αιώνες καπνιάς από κεριά

Για τετρακόσια εβδομήντα χρόνια, η οροφή της Καπέλας Σιξτίνας ήταν καφέ. Ένα καπνισμένο, θολό, αξιοπρεπές καφέ. Γενιές ιστορικών τέχνης έγραφαν για τον Μιχαήλ Άγγελο ως έναν γλύπτη που ζωγράφιζε, έναν μάστορα της φόρμας που δεν νοιαζόταν και πολύ για το χρώμα, με τις μορφές του χαμένες στη σκιά. Ο Γκαίτε έγραψε ότι χωρίς να έχεις δει την Καπέλα Σιξτίνα δεν μπορείς να ξέρεις τι είναι ικανός να κάνει ένας άνθρωπος. Την είδε καφέ. Αυτός ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος που είχαν όλοι.

Ύστερα, το 1980, μια ομάδα συντηρητών του Βατικανού ανέβηκε στις σκαλωσιές με σφουγγάρια και ένα διάλυμα που λεγόταν AB 57, και άρχισε να τρίβει. Μέσα στα επόμενα δεκατέσσερα χρόνια, βγήκε στο φως μια διαφορετική οροφή. Οι μορφές ήταν ροζ. Οι ουρανοί ήταν τιρκουάζ. Οι χιτώνες είχαν το χρώμα των ζαχαρωμένων φρούτων. Ένας Αμερικανός καθηγητής ιστορίας της τέχνης, ο Τζέιμς Μπεκ, κοίταξε ψηλά και είπε, φωναχτά και γραπτά, ότι το Βατικανό κατέστρεφε τον Μιχαήλ Άγγελο. Το ονόμασε καλλιτεχνικό Τσερνόμπιλ. Σχεδόν κανείς στον χώρο της συντήρησης δεν συμφώνησε μαζί του. Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του λέγοντάς το παρ’ όλα αυτά.

Η διαμάχη για την αποκατάσταση της Καπέλας Σιξτίνας σε μία πρόταση

Η διαφωνία είναι ένας καβγάς για το αν το καφέ πάνω στην οροφή ήταν βρομιά ή μπογιά. Αν ήταν βρομιά, οι συντηρητές καλά έκαναν και την αφαίρεσαν. Αν κάποιο κομμάτι του ήταν το τελικό στρώμα σκιάς που πέρασε ο Μιχαήλ Άγγελος πάνω από τη δική του νωπογραφία (μια τεχνική που λέγεται a secco, όπου η χρωστική αναμεμειγμένη με κόλλα απλώνεται στεγνή, αφού σκληρύνει ο σοβάς), τότε οι συντηρητές έξυσαν από την επιφάνεια το ίδιο το χέρι του δασκάλου. Το διακύβευμα είναι απόλυτο. Είτε η οροφή που βλέπουμε σήμερα είναι πιο κοντά σε ό,τι ζωγράφισε ο Μιχαήλ Άγγελος από οτιδήποτε έχει δει οποιοσδήποτε θεατής από το 1512, είτε το Βατικανό πέρασε δεκατέσσερα χρόνια καταστρέφοντας χημικά μια ολόκληρη τελευταία φάση από το ίδιο το άγγιγμα του Μιχαήλ Άγγελου.

Δεν υπάρχει μέση απάντηση. Δεν μπορείς να ξε-καθαρίσεις εν μέρει μια νωπογραφία. Ό,τι κι αν έκαναν οι συντηρητές, το έκαναν για πάντα.

Γιατί η οροφή ήταν καφέ

Για να καταλάβετε γιατί ήθελε κανείς να αγγίξει την οροφή, σταθείτε στο 1979 και κοιτάξτε ψηλά. Βλέπετε μια θολούρα. Βλέπετε μορφές που μοιάζουν να αναδύονται από μια ομίχλη τόσο πυκνή που ολόκληρα κομμάτια από τα πάνελ της Γένεσης θολώνουν το ένα μέσα στο άλλο. Οι γνώστες το λένε «πατίνα του χρόνου». Οι τουρίστες το λένε βρομιά. Οι τουρίστες έχουν δίκιο.

Ως το 1979, η Καπέλα Σιξτίνα φιλοξενούσε κονκλάβια, στέψεις και καθημερινές λειτουργίες για τετρακόσια εξήντα επτά χρόνια. Σε κάθε μία από αυτές τις τελετές καίγονταν κεριά. Κεριά από λίπος, κεριά από μελισσοκέρι, αναθηματικά κεριά, πασχαλινά κεριά. Η καπνιά ανέβαινε. Κατακαθόταν στην οροφή. Ανακατευόταν με κατάλοιπα θυμιάματος, με τον καπνό από τα λυχνάρια λαδιού και με την ανάσα εκατομμυρίων πνευμόνων, επειδή η καπέλα δεν έχει πραγματικό αερισμό, και σχημάτιζε ένα στρώμα που παλαιότεροι συντηρητές, τον δέκατο έβδομο και τον δέκατο όγδοο αιώνα, είχαν προσπαθήσει να διορθώσουν με τον συνηθισμένο τρόπο: περνώντας ολόκληρη την επιφάνεια με ζωική κόλλα.

Η κόλλα είχε απλωθεί σε δύο βασικές εκστρατείες, μία γύρω στο 1625 και ξανά από το 1710 ως το 1713. Η ιδέα ήταν ότι η κόλλα θα ζωντάνευε τα σκουρόχρωμα χρώματα δίνοντάς τους μια στιλπνότητα σαν βερνίκι. Βραχυπρόθεσμα, πέτυχε. Μακροπρόθεσμα, μετέτρεψε κάθε προηγούμενο κύκλο κεριών σε μόνιμο αρχείο: η κόλλα παγίδευε την καπνιά, μετά τα κεριά του επόμενου αιώνα πρόσθεταν ένα νέο στρώμα καπνιάς πάνω από την κόλλα, και ύστερα ένα ακόμα στρώμα κόλλας παγίδευε κι εκείνο. Ως το 1980, η οροφή είχε την οπτική πυκνότητα μιας βρεγμένης χάρτινης σακούλας.

Αυτή είναι η οροφή που όλοι αποκαλούσαν «σοβαρή» και «μουντή» επί αιώνες. Δεν ήταν μουντή. Ήταν βρόμικη.

Πώς έμαθε το Βατικανό να καθαρίζει μια νωπογραφία

Η δουλειά ξεκίνησε μικρή. Το 1964, το Βατικανό άρχισε να καθαρίζει τις τοιχογραφίες του δέκατου πέμπτου αιώνα, τις σκηνές από τη ζωή του Μωυσή και του Χριστού από τον Περουτζίνο, τον Μποτιτσέλι, τον Γκιρλαντάιο και τους συναδέλφους τους. Χρειάστηκαν δέκα χρόνια. Οι συντηρητές έμαθαν τι υπήρχε κάτω από την καπνιά και έμαθαν πώς να την αφαιρούν. Ένας από αυτούς ήταν ένας νεαρός συντηρητής, ο Τζανλουίτζι Κολαλούτσι.

Το 1979, η ομάδα του Κολαλούτσι έκανε δοκιμές καθαρισμού, πρώτα σε μια τοιχογραφία και μετά σε ένα μικρό κομμάτι μιας από τις λουνέτες του Μιχαήλ Άγγελου, τα πάνελ των τοίχων κάτω από τον κύριο θόλο που δείχνουν τους προγόνους του Χριστού. Η λουνέτα ήταν του Ελεαζάρ και του Ματθάν. Κάτω από το καφέ υπήρχε χρωστική. Φωτεινή, καθαρή, αθόλωτη χρωστική, τα χρώματα ενός Φλωρεντίνου ζωγράφου που μαθήτευσε τον δέκατο πέμπτο αιώνα. Η οροφή δεν ήταν καφέ. Το στρώμα πάνω από την οροφή ήταν καφέ.

Πήγε στον προϊστάμενό του, τον γενικό διευθυντή των Μουσείων του Βατικανού, Κάρλο Πιετράντζελι. Ο Πιετράντζελι το μετέφερε στον πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄. Ο Ιωάννης Παύλος ενέκρινε έναν πλήρη καθαρισμό το 1980, με την ιαπωνική τηλεοπτική εταιρεία NTV να συμφωνεί να χρηματοδοτήσει το εγχείρημα με αντάλλαγμα τα δικαιώματα κινηματογράφησης. Η συνεισφορά της NTV, που ξεκίνησε από τρία εκατομμύρια δολάρια, έφτασε περίπου τα 4,2 εκατομμύρια. Η συνολική διάρκεια ήταν δεκατέσσερα χρόνια. Το συνολικό αποτέλεσμα, ανάλογα με το ποιον ρωτάτε, ήταν είτε η αποκατάσταση του αιώνα είτε η καταστροφή του αιώνα.

Πώς έγινε ο καθαρισμός

Το εργαλείο δεν είχε τίποτα το λαμπερό. Ήταν ένας διαλύτης που λεγόταν AB 57: ένα τζελ από όξινο ανθρακικό αμμώνιο και όξινο ανθρακικό νάτριο, με ένα μυκητοκτόνο και ένα πηκτικό, μέσα σε νερό. Λειτουργεί διαλύοντας τη ζωική κόλλα και την καπνιά που είναι παγιδευμένη μέσα της, αφήνοντας στη θέση τους τις χρωστικές της νωπογραφίας από κάτω. Οι συντηρητές το άφηναν στην επιφάνεια όχι περισσότερο από τρία λεπτά και μετά το ξέπλεναν με σφουγγάρι και απεσταγμένο νερό. Όπου ο Μιχαήλ Άγγελος είχε κάνει διορθώσεις στη δική του νωπογραφία πάνω σε στεγνό σοβά, κάλυπταν πρώτα την περιοχή και την άφηναν ανέγγιχτη.

Η τεχνική δοκιμάστηκε, εκ των προτέρων, σε μικρές περιοχές. Αξιολογήθηκε από διεθνείς επιτροπές. Η ομάδα του Κολαλούτσι δούλευε λίγα τετραγωνικά πόδια τη φορά, και φωτογράφιζε και κινηματογραφούσε κάθε στάδιο, ώστε ο καθένας να μπορεί αργότερα να δει ακριβώς τι είχε φύγει από την οροφή.

Η περιοχή της Λιβυκής Σίβυλλας μετά την αποκατάσταση, όπου φαίνεται η παλέτα από κοραλλί ροζ και λαχανί πράσινο που αναδύθηκε όταν καθαρίστηκαν αιώνες κόλλας και καπνιάς

Και αυτό που βγήκε από την οροφή ήταν συγκλονιστικό. Η Λιβυκή Σίβυλλα, εκείνη η τεράστια συστραμμένη μορφή που απλώνει το χέρι πάνω από τον ώμο της για να πιάσει το βιβλίο της, ήταν καφέ σαν λάσπη σε κάθε φωτογραφία που είχε τραβηχτεί πριν από το 1980. Βγήκε από τον καθαρισμό σε λαχανί πράσινο και κοραλλί ροζ, με τους μυς της πλασμένους σε έναν τόνο σάρκας στο χρώμα του σολομού και το βιβλίο της στο χρώμα της φρέσκιας κρέμας. Η Δελφική Σίβυλλα ήταν λιλά και φασκομηλιά. Η στροφή του σώματος του Ιωνά, το κεντρικό αριστούργημα δεξιοτεχνίας στην πλευρά της αγίας τράπεζας, πέρασε από μια μάζα σκοτεινής χειρονομίας σε μια φωτεινή έκρηξη από μπλε και χρυσό που μοιάζει, σήμερα, σχεδόν με κολάζ του Ματίς.

Οι φωτογραφίες πριν και μετά είναι τα πιο διάσημα ζευγάρια στην ιστορία της συντήρησης. Είναι επίσης τα τεκμήρια της διαμάχης.

Ο Τζέιμς Μπεκ, επικριτής της αποκατάστασης, βλέπει κάτι στραβό

Ο Τζέιμς Μπεκ ήταν καθηγητής ιστορίας της τέχνης στο Κολούμπια και πρόεδρος του τμήματος στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Είχε περάσει τη ζωή του γράφοντας για την ιταλική αναγεννησιακή ζωγραφική, με δύο βιβλία για τον Μιχαήλ Άγγελο ανάμεσά τους. Το 1986, με τον καθαρισμό της οροφής σε εξέλιξη, άρχισε να ζητά να σταματήσει.

Αυτό που είδε ο Μπεκ ήταν ότι οι μορφές, μετά τον καθαρισμό, είχαν χάσει κάτι που μπορούσε να περιγράψει μόνο ως «πλάσιμο». Οι μεταβάσεις από το φως στη σκιά σε ένα χέρι, έναν λαιμό, ένα πλευρό, του φαίνονταν ισοπεδωμένες. Το βαθύ κιαροσκούρο που κάθε προηγούμενη γενιά είχε συνδέσει με τον Μιχαήλ Άγγελο είχε χαθεί. Στη θέση του υπήρχε μια πιο φωτεινή, πιο επίπεδη, πιο μετωπική οροφή που δεν έμοιαζε, κατά τον Μπεκ, σε τίποτα με τα σχέδια και τα χαρτόνια που είχε αφήσει πίσω του ο Μιχαήλ Άγγελος.

Το επιχείρημα του Μπεκ ήταν τεχνικό, αλλά ο πυρήνας του είναι εύκολος να τον παρακολουθήσει κανείς. Πίστευε ότι ο Μιχαήλ Άγγελος είχε ολοκληρώσει κάθε πάνελ της οροφής σε δύο στάδια. Πρώτο στάδιο: η κύρια εικόνα, ζωγραφισμένη buon fresco, πάνω σε νωπό σοβά, με τον παραδοσιακό τρόπο. Δεύτερο στάδιο, αφού σκληρύνει ο σοβάς: ένα στρώμα πιο σκούρας χρωστικής περασμένο a secco («στο στεγνό») με κόλλα ως συνδετικό μέσο, για να βαθύνουν οι σκιές και να υποχωρήσουν οι εσοχές κάθε μορφής. Αυτό το δεύτερο στρώμα, υποστήριζε ο Μπεκ, θα έμοιαζε στους συντηρητές ακριβώς με την παγιδευμένη στην κόλλα καπνιά που τους είχαν πει να αφαιρέσουν. Και το AB 57, ο διαλύτης, δεν μπορεί να ξεχωρίσει την κόλλα του δέκατου ένατου αιώνα από την κόλλα του δέκατου έκτου. Και οι δύο είναι πρωτεΐνη. Και οι δύο διαλύονται.

Αν ο Μπεκ είχε δίκιο, οι συντηρητές έσβηναν τις τελευταίες πινελιές του Μιχαήλ Άγγελου και έλεγαν στον εαυτό τους ότι αφαιρούσαν βερνίκι. Κάθε τετραγωνική ίντσα της οροφής, κατά την ανάγνωση του Μπεκ, έχανε την τρίτη της διάσταση κάτω από το σφουγγάρι.

Ο Μπεκ και ο Βρετανός ζωγράφος Μάικλ Ντέιλι έγραψαν μαζί ένα βιβλίο, το Art Restoration: The Culture, the Business, and the Scandal, και το 1992 ίδρυσαν την ArtWatch International για να συνεχίσουν να πολεμούν την αποκατάσταση μέσα από τον Τύπο. Ο Μπεκ έγραφε άρθρα γνώμης. Αποκάλεσε τον καθαρισμό καλλιτεχνικό Τσερνόμπιλ. Δεν ήταν γραφικός. Ήταν, στη χειρότερη περίπτωση, λάθος, και ακόμα και σήμερα δεν είναι εντελώς σαφές αν ήταν λάθος.

Η υπεράσπιση των συντηρητών

Ο Κολαλούτσι και η ομάδα του είχαν μια απάντηση, και ήταν συγκεκριμένη. Υποστήριξαν ότι ο Μιχαήλ Άγγελος, εξαιτίας της ταχύτητας που απαιτούσε η κλίμακα της παραγγελίας, είχε χρησιμοποιήσει την τεχνική a secco μόνο με φειδώ στον κύριο θόλο. Ο Μιχαήλ Άγγελος είχε μάθει τη νωπογραφία στο εργαστήριο του Ντομένικο Γκιρλαντάιο στη Φλωρεντία, όπου η καθαρότητα του buon fresco ήταν θρησκεία. Η ιδέα να ξαναπεράσεις πάνω από σκληρυμένο σοβά με χρωστική δεμένη με κόλλα ήταν, για εκείνη τη σχολή, απάτη. Ή το έκανες σωστά στον νωπό σοβά ή έσπαγες το κομμάτι και ξεκινούσες από την αρχή.

Οι συντηρητές έδειχναν τα ίδια τα παράπονα του Μιχαήλ Άγγελου στα γράμματά του. Νωρίς στη δουλειά έστειλε σπίτι τους Φλωρεντίνους βοηθούς του, και όταν εμφανίστηκε μούχλα σε μία από τις πρώτες σκηνές, την αντιμετώπισε και συνέχισε. Δεν ήταν άνθρωπος που ανεχόταν τις ευκολίες του a secco. Δούλευε alla prima, νωπό πάνω σε νωπό, και η οροφή ήταν buon fresco από άκρη σε άκρη. Ό,τι υπήρχε από πάνω δεν ήταν, εξ ορισμού, Μιχαήλ Άγγελος.

Τα υλικά τεκμήρια, έλεγε ο Κολαλούτσι, τον δικαίωναν. Όπου η ομάδα βρήκε διορθώσεις a secco (και βρήκε κάποιες), τις άφησε. Οι σκιές στην καθαρισμένη οροφή είναι οι σκιές που έβαλε εκεί ο Μιχαήλ Άγγελος το 1511. Η διαφορά ανάμεσα στην οροφή πριν από τον καθαρισμό και στην οροφή μετά τον καθαρισμό, υποστήριζε ο Κολαλούτσι, είναι ακριβώς η διαφορά ανάμεσα στη βρομιά και στη μπογιά. Η μία έφυγε. Η άλλη όχι.

Η Καπέλα Σιξτίνα πριν και μετά την αποκατάσταση: τι άλλαξε στην πραγματικότητα

Κάποια πράγματα δεν αμφισβητούνται. Τα χρώματα είναι πιο φωτεινά. Οι μεταβάσεις ανάμεσα στις χρωματικές επιφάνειες είναι πιο απότομες. Μορφές που έμοιαζαν να αναδύονται από το σκοτάδι τώρα μοιάζουν να αιωρούνται πάνω σε φωτεινό φόντο. Η οροφή δεν έχει πια αυτό που ο Μπεκ αποκαλούσε «την καφέ ενότητα» της ώριμης παλέτας του Μιχαήλ Άγγελου, και είναι ανοιχτό ερώτημα αν αυτή η ενότητα υπήρξε ποτέ ή αν ήταν μια ψευδαίσθηση που γέννησαν τετρακόσια χρόνια καπνιάς από κεριά.

Το χρωματικό σοκ είναι πραγματικό, και αξίζει να το ονομάσουμε. Το πράσινο του μανδύα του Ιωνά έχει το χρώμα ενός παγωτού ξυλάκι λεμόνι. Το ροζ στους τόνους της σάρκας στη Δημιουργία του Αδάμ είναι το ροζ ενός νυχτικού από πολυκατάστημα. Το μπλε του ουρανού στο φόντο είναι το μπλε ενός κουτιού της Tiffany. Αυτά είναι τα αρχικά χρώματα του Μιχαήλ Άγγελου, ή πολύ κοντά σε αυτά, και η επανεμφάνισή τους επέβαλε μια πλήρη επανεκτίμηση της θέσης του στην ιστορία του χρώματος.

Η επανεκτίμηση καταλήγει σε ένα απρόσμενο σημείο. Ο Μιχαήλ Άγγελος, πιστεύουμε σήμερα, ήταν κολορίστας: ένας σοβαρός, εφευρετικός, σχεδόν φωβιστής κολορίστας, πιο κοντά στη φλωρεντινή του εκπαίδευση στην τέμπερα παρά στους Βενετούς ζωγράφους της ελαιογραφίας που επρόκειτο να αλλάξουν την ευρωπαϊκή ζωγραφική. Η αποκατάσταση δεν καθάρισε απλώς την οροφή. Ξανάγραψε το κεφάλαιο για εκείνον στα εγχειρίδια της ιστορίας της τέχνης.

Η Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Άγγελου στον τοίχο της αγίας τράπεζας της Καπέλας Σιξτίνας, ζωγραφισμένη από το 1536 ως το 1541

Το Chiaro είναι χρήσιμο ακριβώς για τέτοιου είδους επανεκτίμηση. Σταθείτε στο δάπεδο της καπέλας αφού αραιώσει η πρωινή κοσμοσυρροή, βρείτε τη Λιβυκή Σίβυλλα πάνω από την πλευρά της αγίας τράπεζας, και το χρωματικό επιχείρημα (σάρκα στο χρώμα του σολομού, λαχανί χιτώνας, η ζώνη σε ένα θολό λιλά) σας περιγράφεται στο αυτί ενώ κοιτάτε κατευθείαν ψηλά το ίδιο το έργο. Η οροφή είναι δεκαπέντε μέτρα πάνω από το κεφάλι σας και το ραδιόφωνο του ξεναγού είναι στην άλλη άκρη της αίθουσας, οπότε ο μόνος τρόπος να ακούσετε αυτή τη διαμάχη στον χώρο όπου συνέβη είναι να τη φέρετε μαζί σας.

Κατέστρεψε το Βατικανό τον Μιχαήλ Άγγελο;

Η σύντομη απάντηση, την οποία σχεδόν κανένας σοβαρός συντηρητής δεν αμφισβητεί πια, είναι όχι. Το βάρος των υλικών και χημικών τεκμηρίων στηρίζει την ανάγνωση του Κολαλούτσι. Το υλικό που αφαιρέθηκε από την οροφή ήταν ζωική κόλλα και καπνιά από κεριά, που είχαν συσσωρευτεί από το 1512 ως το 1979. Δεν ήταν το τελικό στρώμα του Μιχαήλ Άγγελου. Η οροφή που βλέπουμε σήμερα είναι πιο κοντά στο πώς έδειχνε η καπέλα στις 31 Οκτωβρίου 1512, τη μέρα που αποκαλύφθηκε η ολοκληρωμένη οροφή, από οποιαδήποτε οροφή έχει δει οποιοσδήποτε επισκέπτης μέσα σε πέντε αιώνες.

Η μακριά απάντηση είναι πιο ενδιαφέρουσα. Ο Μπεκ έκανε λάθος για το a secco, αλλά έδειχνε κάτι πραγματικό: η καθαρισμένη οροφή πράγματι φαίνεται διαφορετική με τρόπους που δεν εξηγούνται μόνο από την αφαίρεση της βρομιάς. Ένα μέρος της διαφοράς είναι οπτικό: τα φωτεινά χρώματα, όταν τα βλέπεις σε μια αίθουσα με άλλα φωτεινά χρώματα, διαβάζονται πιο επίπεδα από τα ίδια χρώματα σε μια αίθουσα όπου η υπόλοιπη παλέτα είναι σβησμένη. Ένα μέρος της διαφοράς είναι ψυχολογικό: πέντε αιώνες επισκέψεων σε μουσεία έχουν μάθει το δυτικό μάτι να θεωρεί το «παλιός δάσκαλος» και το «νηφάλιος» συνώνυμα, και όταν αυτή η εκπαίδευση διαψεύδεται από μια σάρκα στο χρώμα του σολομού, το μάτι επαναστατεί. Και ένα μέρος της διαφοράς είναι απλώς ότι είχαμε συνηθίσει τον Μιχαήλ Άγγελο μέσα στην καπνιά. Μας λείπει η καπνιά.

Η δεοντολογία της αποκατάστασης νωπογραφιών μετά τη Σιξτίνα

Το επάγγελμα της συντήρησης χρησιμοποιεί σήμερα την υπόθεση της Σιξτίνας ως σημείο αναφοράς. Από τη Σιξτίνα και μετά, οι μεγάλοι καθαρισμοί νωπογραφιών συνήθως ξεκινούν με μια μελέτη για το αν σώζονται στρώματα a secco. Γι’ αυτό επίσης οι συντηρητές αφήνουν «μάρτυρες», μικρές ακαθάριστες περιοχές, ώστε οι επόμενες γενιές να μπορούν να δουν τι ήταν η βρομιά. Η ομάδα της Σιξτίνας άφησε μερικούς. Όλα τα υπόλοιπα αφαιρέθηκαν, και η διαφωνία για το τι υπήρχε εκεί έγινε, για πάντα, μια διαφωνία για τη μνήμη.

Η διαμάχη για την αποκατάσταση του Μιχαήλ Άγγελου άλλαξε επίσης τα οικονομικά της συντήρησης. Η χορηγία της NTV, με αντάλλαγμα αποκλειστικά δικαιώματα κινηματογράφησης, ήταν η πρώτη μεγάλη περίπτωση όπου ένας ιδιωτικός τηλεοπτικός σταθμός χρηματοδότησε ένα έργο συντήρησης δημόσιας κληρονομιάς. Από τότε, ιδιώτες δωρητές έχουν πληρώσει για εργασίες στην Καπέλα Παολίνα, και η Fendi πλήρωσε για την αποκατάσταση της Φοντάνα ντι Τρέβι. Το Βατικανό υπερασπίστηκε τη συμφωνία με την NTV με το επιχείρημα ότι αλλιώς η αποκατάσταση δεν θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί. Η απάντηση του Μπεκ ήταν ότι το Βατικανό μπορούσε μια χαρά να τη χρηματοδοτήσει, και ότι η πραγματική τιμή που πλήρωσε η NTV ήταν το δικαίωμα να κάνει τον καθαρισμό της Σιξτίνας ένα παγκόσμιο τηλεοπτικό γεγονός, του οποίου τα προγραμματισμένα ορόσημα μετρούσαν περισσότερο από τον τεχνικό του ρυθμό. Καμία πλευρά δεν έπεισε ποτέ την άλλη.

Τι πίστευε ο Μιχαήλ Άγγελος, αν τον είχε ρωτήσει κανείς

Ο Μιχαήλ Άγγελος έγραφε γράμματα όλη του τη ζωή. Έχουμε εκατοντάδες, που φυλάσσονται στα αρχεία της Κάζα Μπουοναρότι στη Φλωρεντία. Παραπονιόταν για τον πάπα Ιούλιο. Παραπονιόταν για τα χρήματα. Έγραψε ένα σονέτο όπου παρομοίαζε τον εαυτό του με συριακό τόξο, λυγισμένο και κατεστραμμένο από την οροφή. Δεν είπε ούτε λέξη, σε κανένα γράμμα που σώζεται, για το πώς πίστευε ότι έπρεπε να φαίνεται η οροφή με το πέρασμα του χρόνου.

Αυτό που ξέρουμε είναι ότι επέστρεψε στην καπέλα για να ζωγραφίσει τη Δευτέρα Παρουσία στον τοίχο της αγίας τράπεζας. Ανέλαβε την παραγγελία το 1534 και άρχισε να ζωγραφίζει το 1536. Και αυτό που ξέρουμε για τη Δευτέρα Παρουσία είναι ότι την ξεκίνησε καταστρέφοντας δύο λουνέτες που είχε ζωγραφίσει ο ίδιος, τις δύο πρώτες με τους προγόνους του Χριστού, ανάμεσά τους τον Αβραάμ και τον Φαρές, επειδή δεν ταίριαζαν στη νέα του σύνθεση. Δεν είχε καμία συναισθηματική προσκόλληση στο δικό του έργο. Πίστευε, όπως όλοι οι ζωγράφοι νωπογραφιών, ότι ένας πίνακας είναι ό,τι βρίσκεται κάτω από τη μπογιά σήμερα, όχι ό,τι ήταν εκεί πέρυσι.

Αν τον είχε ρωτήσει κάποιος το 1512 αν η καπνιά από τα κεριά ήταν μέρος της οροφής, θα τον κοίταζε σαν χαμένος. Δεν ήταν μέρος της οροφής. Δεν είχε καν συσσωρευτεί ακόμα. Η οροφή ήταν αυτό που είχε ζωγραφίσει πάνω στον νωπό σοβά, και ο νωπός σοβάς ήταν αυτό που είχε πια σκληρύνει, και όλα τα υπόλοιπα δεν ήταν, εξ ορισμού, η οροφή.

Η ανάγνωση των τεκμηρίων από την ομάδα του Κολαλούτσι συμφωνεί με ό,τι πιθανότατα θα έλεγε γι’ αυτά ο ίδιος ο Μιχαήλ Άγγελος. Η ανάγνωση του Μπεκ είναι πιο συμπαθητική προς την εκδοχή του Μιχαήλ Άγγελου που είχαν αγαπήσει γενιές θεατών μέσα από το καφέ φίλτρο. Και οι δύο αναγνώσεις είναι πράξεις ανασύνθεσης. Η οροφή είναι αυτό που είναι. Πηγαίνετε και κοιτάξτε ψηλά.

Ο καθαρισμός της Δευτέρας Παρουσίας το 2026

Η διαμάχη επέστρεψε στην καπέλα τον Φεβρουάριο του 2026. Τα Μουσεία του Βατικανού έστησαν μια σταθερή σκαλωσιά μπροστά στη Δευτέρα Παρουσία στον τοίχο της αγίας τράπεζας, την πρώτη μεγάλη επέμβαση στη νωπογραφία από τότε που ολοκληρώθηκε η αποκατάσταση το 1994, και την κάλυψαν με ένα αντίγραφο της νωπογραφίας ώστε η καπέλα να μείνει ανοιχτή. Ο στόχος αυτή τη φορά δεν ήταν η καπνιά ή η κόλλα, αλλά ένα λεπτό υπόλευκο στρώμα γαλακτικού ασβεστίου, ενός άλατος που σχηματίζεται όταν το γαλακτικό οξύ από τον ιδρώτα των επισκεπτών αντιδρά με το ασβέστιο του σοβά. Οι συντηρητές το αφαίρεσαν με ιαπωνικό χαρτί και απεσταγμένο νερό, και η δουλειά τελείωσε στις 27 Μαρτίου, πριν από το Πάσχα.

Αυτή τη φορά κανείς δεν το ονόμασε έγκλημα. Η μέθοδος, η τεκμηρίωση και η απόφαση να μείνει ανέγγιχτη η υπόλοιπη καπέλα βγήκαν όλα κατευθείαν από τα διδάγματα της δεκαετίας του 1980, και η αιτία της φθοράς δεν ήταν πια τα κεριά αλλά τα πλήθη. Τα μουσεία δήλωσαν ότι θα ρυθμίσουν ξανά τον κλιματισμό της καπέλας ώστε να μην επανεμφανιστεί. Ο εχθρός της οροφής ήταν κάποτε το παρελθόν. Τώρα είναι το παρόν.

Τι να προσέξετε όταν τη δείτε

Τρεις λεπτομέρειες ανταμείβουν τον επισκέπτη που ξέρει τη διαμάχη.

Πρώτα, ψάξτε τις αντιθέσεις στα περιγράμματα του Ιωνά, πάνω από την αγία τράπεζα. Το σώμα του Ιωνά είναι η πιο μυώδης, συστραμμένη, ανατομική μορφή στην οροφή, και ο καθαρισμός άφησε το πλάσιμό του αρκετά άθικτο ώστε να καταρρίπτει το επιχείρημα του Μπεκ σε κάθε τίμια ματιά. Οι σκιές είναι βαθιές. Τα φώτα είναι φωτεινά. Οι μεταβάσεις είναι οι μεταβάσεις του Μιχαήλ Άγγελου, και κανείς δεν τις έχει ξύσει.

Δεύτερον, κοιτάξτε τη λουνέτα του Ελεαζάρ και του Ματθάν, όπου έγινε ο πρώτος δοκιμαστικός καθαρισμός, τον Ιούνιο του 1980. Τα χρώματα εδώ ήταν τα πρώτα που είδαν το φως της μέρας. Είναι τα χρώματα που υποσχέθηκε η αποκατάσταση.

Τρίτον, κοιτάξτε οτιδήποτε μπλε. Το μπλε είναι το χρώμα που η καφέ καπνιά σβήνει πιο ολοκληρωτικά. Πριν από το 1980, τα απαλά μπλε της οροφής είχαν γίνει γκρίζα: ουρανοί, χιτώνες, ενδύματα, φόντα. Τώρα φαίνονται. Η διαφορά που κάνει το μπλε στη συνολική εικόνα της αίθουσας είναι η διαφορά που έκανε η αποκατάσταση. Αυτό είναι το αντικείμενο της διαμάχης. Ή ανήκε εκεί ή δεν ανήκε. Το μάτι σας θα πρέπει να αποφασίσει.

Ο Μπεκ πέθανε το 2007 υποστηρίζοντας ακόμα ότι ο καθαρισμός ήταν καταστροφή. Ο Κολαλούτσι πέθανε το 2021 υποστηρίζοντας ακόμα ότι ήταν το μεγαλύτερο επίτευγμα συντήρησης του εικοστού αιώνα. Ούτε η οροφή έχει αλλάξει θέση. Βρίσκεται δεκαπέντε μέτρα ψηλά, ζωγραφισμένη πάνω σε σοβά που σκλήραινε από έναν γλύπτη που πίστευε ότι ο Μπραμάντε τον είχε παγιδέψει, και όποια πλευρά της διαμάχης κι αν διαλέξετε, κοιτάτε την πιο τολμηρή ζωγραφισμένη επιφάνεια που δημιουργήθηκε ποτέ στην Ευρώπη. Τα υπόλοιπα είναι απλώς θέμα φωτισμού.

Πηγές εικόνων