Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο πίνακας που έδωσε όνομα σε ένα κίνημα: η Εντύπωση, ανατολή του ηλίου του Μονέ

Δημοσίευση: • 15 λεπτά ανάγνωσης

Κλοντ Μονέ, Impression, soleil levant (1872), που σήμερα κρέμεται στο Μουσείο Μαρμοτάν Μονέ στο Παρίσι

Στις 15 Απριλίου 1874, σε ένα δανεικό φωτογραφικό στούντιο στη Λεωφόρο Καπουσίν 35 στο Παρίσι, ένας τριαντατριάχρονος ζωγράφος από τη Χάβρη κρέμασε έναν μικρό καμβά σε έναν πρόχειρο τοίχο. Ο πίνακας είχε διαστάσεις σαράντα οκτώ επί εξήντα τρία εκατοστά. Έδειχνε έναν πορτοκαλί δίσκο να ανατέλλει πάνω από ένα λιμάνι σε λειτουργία ένα γκριζογάλανο πρωινό, τρεις μικρές μαύρες βάρκες σκιτσαρισμένες στο πρώτο πλάνο, καμινάδες και γερανούς να σβήνουν μέσα στην ομίχλη από πίσω. Τον είχε τελειώσει σχεδόν δύο χρόνια νωρίτερα και τον είχε παραμερίσει. Τώρα χρειαζόταν έναν τίτλο για τον κατάλογο. Τον κοίταξε στον τοίχο, δίστασε και είπε στον τυπογράφο να τον ονομάσει Impression, soleil levant. Εντύπωση, ανατολή του ηλίου. Νόμιζε ότι η λέξη «εντύπωση» τον απάλλασσε από την υποχρέωση να τον έχει τελειώσει κανονικά. Δεν μπορούσε να ξέρει ότι μόλις είχε δώσει όνομα σε ένα ολόκληρο κίνημα, και ότι το αίνιγμα της Εντύπωσης, τι δείχνει πραγματικά αυτός ο πίνακας και γιατί τον μισούσαν όλοι, θα συζητιόταν ακόμα εκατόν πενήντα χρόνια αργότερα.

Αυτός είναι ο πίνακας που έδωσε στον ιμπρεσιονισμό το όνομά του. Όχι ένας Ρενουάρ, όχι ένας Ντεγκά, όχι ένα νούφαρο του Μονέ. Μια μικρή, γρήγορη, σχεδόν ανολοκλήρωτη άποψη του λιμανιού της Χάβρης, ζωγραφισμένη από το παράθυρο ενός ξενοδοχείου ένα χειμωνιάτικο πρωινό του 1872. Κρέμεται σήμερα στον τρίτο όροφο του Μουσείου Μαρμοτάν Μονέ, ενός μικρού μουσείου στο μέγεθος αρχοντικού στο δυτικό άκρο του 16ου διαμερίσματος, που έχει άλλους ενενήντα τέσσερις Μονέ και είναι ό,τι πιο κοντινό σε ιερό του Μονέ έχει ο κόσμος. Οι περισσότεροι επισκέπτες του Παρισιού δεν φτάνουν ποτέ τόσο δυτικά. Πηγαίνουν στην Οραντζερί για τα Νούφαρα, πηγαίνουν στο Ορσέ για τους Σεζάν και τους Βαν Γκογκ, και ο πίνακας που δάνεισε το όνομά του σε όλα αυτά καταλήγει να είναι αυτός για τον οποίο ένας σοβαρός επισκέπτης πρέπει να πάρει λεωφορείο ή μετρό είκοσι λεπτά μετά το Τροκαντερό για να τον δει πραγματικά.

Το πρωινό που ο Μονέ κοίταξε από το παράθυρο

Να τι ξέρουμε για το πώς φτιάχτηκε ο πίνακας. Ο Κλοντ Μονέ ήταν τριάντα ενός χρονών τον Νοέμβριο του 1872, είχε πρόσφατα γυρίσει από το Λονδίνο, όπου είχε περάσει τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο, μόλις είχε παντρευτεί και ήταν απένταρος. Πήγε στη Χάβρη να δει την οικογένειά του και έμεινε στο Hôtel de l’Amirauté, ένα λαϊκό ξενοδοχείο στη νότια πλευρά του εσωτερικού λιμανιού. Το παράθυρο του δωματίου του έβλεπε στο Bassin du Commerce, την πιο πολυσύχναστη από τις τρεις λεκάνες του λιμανιού της Χάβρης, με τον ήλιο να ανατέλλει ακριβώς απέναντι από το νερό εκείνη την εποχή του χρόνου.

Ζωγράφισε τη θέα σε περίπου μία συνεδρία. Ο καμβάς είναι δουλεμένος με λεπτά στρώματα, σε σημεία λεπτά σχεδόν σαν ακουαρέλα, και το πλέγμα με μολύβι που χρησιμοποίησε για να σχεδιάσει τις βάρκες φαίνεται ακόμα στην κάτω άκρη αν πλησιάσετε. Ο πορτοκαλί ήλιος είναι μία μόνο κουκκίδα από κιννάβαρι. Η αντανάκλαση στο νερό είναι έξι ή εφτά οριζόντιες πινελιές από το ίδιο κόκκινο. Ο ουρανός είναι γκριζογάλανος, απλωμένος οριζόντια με ένα πλατύ πινέλο. Οι βάρκες είναι μαύρες σιλουέτες, προσθεμένες νωπό σε νωπό. Τον υπέγραψε κάτω δεξιά και έβαλε τη χρονολογία 72.

Αυτό που δεν ξέρουμε με απόλυτη βεβαιότητα είναι η μέρα. Για δεκαετίες θεωρούνταν ότι ο πίνακας χρονολογείται από το 1873, τη χρονιά πριν από την έκθεση. Μετά, το 2014, το Μαρμοτάν δημοσίευσε μια ανάλυση ενός Αμερικανού αστροφυσικού, του Ντόναλντ Όλσον, ο οποίος χρησιμοποίησε πίνακες παλίρροιας, μετεωρολογικά αρχεία και τη θέση του ήλιου που ανατέλλει πάνω από το λιμάνι για να υπολογίσει ότι ο πίνακας πρέπει να φτιάχτηκε το πρωί της 13ης Νοεμβρίου 1872, μεταξύ 7:30 και 8:00, με θέα προς τα βορειοανατολικά πάνω από τη λεκάνη. Ο καπνός από το ατμοκίνητο ρυμουλκό στο μεσαίο πλάνο πηγαίνει προς τη σωστή κατεύθυνση για τον άνεμο εκείνης της μέρας. Η παλίρροια είναι στο ύψος που λένε τα αρχεία του λιμανιού ότι θα έπρεπε να είναι. Ακόμα και ο τρόπος που σπάει η αντανάκλαση του ήλιου στο νερό ταιριάζει με ένα πολύ συγκεκριμένο μέτωπο καιρού που πέρασε από τη Μάγχη εκείνη τη νύχτα.

Ο πίνακας που έδωσε όνομα στον ιμπρεσιονισμό, με άλλα λόγια, ζωγραφίστηκε ένα πρωινό Τετάρτης πριν από το πρωινό.

Η έκθεση που αρνήθηκε να φιλοξενήσει το Σαλόν

Για να καταλάβετε γιατί έχει σημασία αυτός ο πίνακας, πρέπει να καταλάβετε την αίθουσα όπου κρεμάστηκε. Ως το 1874, μια ομάδα από περίπου τριάντα ζωγράφους που δεν μπορούσαν να μπουν στο επίσημο Σαλόν του Παρισιού είχε αρχίσει να συζητά για μια δική της έκθεση. Το επίσημο Σαλόν ήταν το μόνο ουσιαστικό μέρος στη Γαλλία για να πουλήσεις πίνακες, και την κριτική επιτροπή του την όριζε η Ακαδημία Καλών Τεχνών, που είχε μια συγκεκριμένη και συντηρητική ιδέα για το πώς μοιάζει ένας τελειωμένος πίνακας. Σφιχτή πινελιά. Λείες επιφάνειες. Ιστορικά ή μυθολογικά θέματα. Γυαλισμένο αποτέλεσμα. Οι ζωγράφοι με τους οποίους έκανε παρέα ο Μονέ, ο Ρενουάρ, ο Πισαρό, ο Σισλέ, ο Ντεγκά, η Μπερτ Μοριζό, ο Σεζάν και μερικοί ακόμα, είχαν απορριφθεί από το Σαλόν επανειλημμένα στα τέλη της δεκαετίας του 1860. Κάποιοι από αυτούς είχαν εκθέσει για λίγο στο Σαλόν των Απορριφθέντων το 1863, την εναλλακτική έκθεση που είχε στήσει ο Ναπολέων Γ΄ για να δείξει τα απορριφθέντα έργα, αλλά εκείνο ήταν περισσότερο μια μεμονωμένη ταπείνωση παρά εφαλτήριο.

Τον Δεκέμβριο του 1873, η ομάδα συστάθηκε ως Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. Το σκόπιμα γραφειοκρατικό όνομα ήταν ένα αστείο για την πομπωδία του Σαλόν. Νοίκιασαν το παλιό φωτογραφικό στούντιο του Ναντάρ, ένα πατάρι με γυάλινη οροφή στη Λεωφόρο Καπουσίν, δύο τετράγωνα από την Όπερα. Άνοιξαν στις 15 Απριλίου 1874, δύο εβδομάδες πριν από το Σαλόν. Η είσοδος κόστιζε ένα φράγκο και ο κατάλογος πενήντα εκατοστά.

Τριάντα ζωγράφοι έδειξαν εκατόν εξήντα πέντε έργα. Ο Μονέ έστειλε δώδεκα, ανάμεσά τους πέντε ελαιογραφίες και επτά παστέλ. Η πέμπτη ελαιογραφία ήταν η μικρή μελέτη του λιμανιού της Χάβρης που κουβαλούσε μαζί του σχεδόν δύο χρόνια.

Το αστείο που έδωσε όνομα στο κίνημα

Η έκθεση δεν είχε επιτυχία. Οι επισκέπτες ήταν κατά μέσο όρο γύρω στους 175 την ημέρα για τις τέσσερις εβδομάδες που κράτησε. Οι κριτικές ήταν ανάμεικτες αλλά κυρίως εχθρικές. Ο πίνακας που προκάλεσε τη μεγαλύτερη χλεύη ήταν η άποψη του λιμανιού του Μονέ. Ήταν φανερά ανολοκλήρωτος με τα κριτήρια του Σαλόν. Η πινελιά δεν ήταν απλώς χαλαρή, ήταν σχεδόν περιφρονητικά γρήγορη. Δεν φαινόταν κανένα σχέδιο, καμία ανατομία, καμία αρχιτεκτονική, κανένα θέμα με τη συμβατική έννοια. Ήταν ένα παράθυρο σε ένα εργάσιμο πρωινό. Οι κριτικοί τον βρήκαν προκλητικό.

Στις 25 Απριλίου 1874, δέκα μέρες μετά το άνοιγμα της έκθεσης, ένα σατιρικό περιοδικό, το Le Charivari, δημοσίευσε μια κριτική ενός κριτικού που λεγόταν Λουί Λερουά. Ο Λερουά έστησε την κριτική ως φανταστικό διάλογο ανάμεσα στον ίδιο και έναν φίλο του, ακαδημαϊκό ζωγράφο, τον Ζοζέφ Βενσάν. Ο Βενσάν περιφέρεται στην έκθεση και εκνευρίζεται όλο και περισσότερο. Σταματά μπροστά στον καμβά του Μονέ και διαβάζει τον τίτλο. «Εντύπωση… Το ήξερα. Το είπα μέσα μου, αφού είμαι τόσο εντυπωσιασμένος, κάποια εντύπωση θα πρέπει να υπάρχει εκεί μέσα… και τι ελευθερία, τι τόλμη στην εκτέλεση. Μια ταπετσαρία σε εμβρυακή κατάσταση είναι πιο τελειωμένη από αυτό το θαλασσινό τοπίο». Ο τίτλος που έδωσε ο Λερουά στο κείμενο ήταν «L’Exposition des Impressionnistes». Η Έκθεση των Ιμπρεσιονιστών.

Ήταν γραμμένο ως προσβολή. Οι ζωγράφοι δεν ήταν «ιμπρεσιονιστές». Ήταν άνθρωποι που ζωγράφιζαν «εντυπώσεις», δηλαδή σκίτσα, δηλαδή ανολοκλήρωτα, δηλαδή ασήμαντα πράγματα. Η λέξη υποτίθεται ότι θα έπεφτε όπως αν έλεγες έναν σοβαρό μυθιστοριογράφο συγγραφέα «πρόχειρων».

Οι ζωγράφοι κράτησαν το όνομα.

Η άποψη του Εζέν Μπουντέν για το εξωτερικό λιμάνι της Χάβρης στο ηλιοβασίλεμα, 1882. Ο Μπουντέν ήταν ο πρώτος δάσκαλος του Μονέ και ο ζωγράφος που έβγαλε τον δεκαεπτάχρονο Μονέ να ζωγραφίζει στο ύπαιθρο

Τι υπάρχει πραγματικά στον πίνακα

Σταθείτε μπροστά στον καμβά στο Μαρμοτάν και προσπαθήστε να τον διαβάσετε ως περιγραφή ενός τόπου και όχι ως κομμάτι της ιστορίας της τέχνης. Κοιτάζετε το εσωτερικό λιμάνι της Χάβρης, τη λεκάνη όπου ξεφόρτωναν τα ατμόπλοια με κάρβουνο και οι ψαρόβαρκες, με θέα προς τα βορειοανατολικά από ένα παράθυρο στο Quai de Southampton. Ο πορτοκαλί ήλιος ανεβαίνει πάνω από τον ανατολικό μώλο. Το μεσαίο πλάνο είναι γεμάτο από τα ξάρτια μεγαλύτερων πλοίων, δέκα ή δώδεκα, με τα κατάρτια και τις αντένες τους να έχουν γίνει γκριζογάλανες μουτζούρες. Δεξιά, σβησμένες μέσα στην ομίχλη, είναι οι καμινάδες της βιομηχανικής προκυμαίας: σιδηρουργεία, διυλιστήρια ζάχαρης, οι δεξαμενές του Σεν-Νικολά. Οι μαύρες σιλουέτες στο πρώτο πλάνο είναι δύο μικρές βάρκες με κουπιά με δύο μορφές η καθεμία, σχεδόν σίγουρα ψαράδες που βγαίνουν για το πρωινό.

Το νερό κάνει την περισσότερη δουλειά στον πίνακα. Ο Μονέ το απέδωσε με μια σειρά από οριζόντιες πινελιές που γίνονται μικρότερες και πιο κοφτές όσο το μάτι σας προχωρά προς τις βάρκες. Η πορτοκαλί αντανάκλαση σπάει σε περίπου επτά ξεχωριστές πινελιές. Γύρω από τις βάρκες υπάρχουν δύο ζώνες με ελαφρώς ταραγμένο νερό, ζωγραφισμένες με λίγο πιο χοντρό πινέλο. Όλο αυτό δημιουργεί ένα είδος οπτικού αναβρασμού που κάνει τη στατική εικόνα να μοιάζει να κινείται σε πραγματικό χρόνο.

Ο ήλιος είναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Συγκρίνετέ τον με τον ουρανό γύρω του σε μια κλίμακα φωτεινότητας και ο πορτοκαλί δίσκος έχει σχεδόν ακριβώς την ίδια τονική αξία με τα γκριζογάλανα σύννεφα. Με άλλα λόγια, ο ήλιος δεν φαίνεται πιο φωτεινός από τον ουρανό, φαίνεται εξίσου φωτεινός αλλά σε άλλο χρώμα. Αυτό είναι το κόλπο του πίνακα. Οι αναπαραγωγές δεν μπορούν να το δείξουν, γιατί ενισχύουν το πορτοκαλί. Από κοντά, ο ήλιος μοιάζει να λάμπει χάρη στη χρωματική αντίθεση, όχι στη φωτεινότητα. Η νευροεπιστήμονας του Χάρβαρντ Μάργκαρετ Λίβινγκστον δημοσίευσε μια μελέτη το 2003 υποστηρίζοντας ότι αυτό είναι το ίδιο κόλπο που χρησιμοποιεί το ανθρώπινο οπτικό σύστημα για να αντιλαμβάνεται την κίνηση σε χαμηλό φως, και γι’ αυτό ο πίνακας μοιάζει να συμβαίνει αντί να απεικονίζει.

Το Chiaro σας διαβάζει το γράμμα του Μονέ προς τον έμπορο τέχνης του, τον Πολ Ντιράν-Ριέλ, από τον Δεκέμβριο του 1872, εκείνο όπου περιγράφει «την εντύπωση μιας ανατολής» που προσπαθούσε να συλλάβει, ενώ στέκεστε μπροστά στον πίνακα και κοιτάζετε την πορτοκαλί κουκκίδα και τις επτά κόκκινες πινελιές.

Το ηλιοβασίλεμα που λίγο έλειψε να είναι ο πίνακας

Ιδού ένα από τα μικρά μυστήρια της ιστορίας της τέχνης. Υπάρχει ένα ισχυρό επιχείρημα, που διατύπωσε η επιμελήτρια Μαριάν Ματιέ του Μαρμοτάν το 2014, ότι η Impression, soleil levant στην πραγματικότητα δεν είναι ανατολή. Μπορεί να είναι ηλιοβασίλεμα.

Το επιχείρημα είναι τεχνικό, αλλά αξίζει το ένα λεπτό που χρειάζεται. Το εσωτερικό λιμάνι της Χάβρης ανοίγει προς τα νοτιοδυτικά. Αν στέκεστε στο παράθυρο του Hôtel de l’Amirauté κοιτάζοντας τη λεκάνη, ο ήλιος τον Νοέμβριο ανατέλλει στα νοτιοανατολικά, πίσω από τον δεξί σας ώμο. Δεν ανατέλλει απέναντι από το νερό. Ανατέλλει πίσω σας. Ο ήλιος στον πίνακα ανατέλλει ακριβώς μπροστά σας. Άρα είτε ο Μονέ περιέστρεψε τη σκηνή για λόγους σύνθεσης, κάτι που οι ζωγράφοι κάνουν συνέχεια, είτε ζωγράφιζε ένα ηλιοβασίλεμα, που θα φαινόταν απέναντι από το νερό από εκείνο ακριβώς το παράθυρο τον Νοέμβριο.

Η κατεύθυνση του ανέμου συνηγορεί υπέρ του ηλιοβασιλέματος. Ο καπνός από το ρυμουλκό φυσά από αριστερά προς τα δεξιά. Ο νοεμβριάτικος άνεμος στη Χάβρη είναι σε συντριπτικό βαθμό νοτιοδυτικός, και θα έσπρωχνε τον καπνό ενός ρυμουλκού που μπαίνει στο λιμάνι προς τα δεξιά. Αυτή η κατεύθυνση συμβιβάζεται τόσο με πρωινό όσο και με απόγευμα. Αλλά το πορτοκαλί του ήλιου στον πίνακα βρίσκεται στην αριστερή πλευρά του καμβά, που αργά το απόγευμα θα ήταν ο δυτικός ορίζοντας, εκεί όπου δύει ο ήλιος τον Νοέμβριο. Η αστροφυσική μελέτη του Όλσον καταλήγει στο αντίθετο και υποστηρίζει την ανατολή με βάση την παλίρροια και την κατεύθυνση των σύννεφων. Το ζήτημα δεν έχει κλείσει. Ο ίδιος ο Μονέ δεν το διευκρίνισε ποτέ.

Έδωσε στον πίνακα τον τίτλο εντύπωση, ανατολή του ηλίου. Αν ήταν πράγματι ανατολή ή δύση, δεν το είπε ποτέ. Το πρωινό που τον ζωγράφισε είχε πιθανότατα τόση ομίχλη που δεν θα μπορούσε να σας το πει με απόλυτη σιγουριά ούτε ο ίδιος.

Η κλοπή και η ανάκτηση

Ο πίνακας ανήκε σε έναν ιδιώτη συλλέκτη, τον Ερνέστ Οσεντέ, που χρεοκόπησε το 1878. Πέρασε από άλλους τρεις ιδιώτες ιδιοκτήτες πριν τον αποκτήσει το Μαρμοτάν ως μέρος μιας δωρεάς του 1940 από τον Μισέλ Μονέ, τον γιο του ζωγράφου. Έμεινε στο Παρίσι στη διάρκεια του πολέμου, κρύφτηκε στη νότια Γαλλία κατά τη γερμανική κατοχή και επέστρεψε στο Μαρμοτάν το 1945.

Στις 27 Οκτωβρίου 1985, πέντε ένοπλοι μπήκαν στο Μαρμοτάν κατά τις κανονικές ώρες λειτουργίας, διέταξαν το προσωπικό να πέσει στο πάτωμα και βγήκαν με εννέα πίνακες, ανάμεσά τους και την Εντύπωση, ανατολή του ηλίου. Έμειναν μέσα στο μουσείο λιγότερο από επτά λεπτά. Οι πίνακες πέρασαν πέντε χρόνια στην Κορσική, κρυμμένοι σε ένα υπόγειο και σε μερικά ιδιωτικά γκαράζ, ώσπου η γαλλική αστυνομία τούς ανέκτησε τον Δεκέμβριο του 1990 σε μια επιχείρηση παγίδευσης στο Πόρτο-Βέκιο. Ο πίνακας που έδωσε όνομα στον ιμπρεσιονισμό χάθηκε για μισή δεκαετία, στα τέλη του 20ού αιώνα, από το μοναδικό μουσείο στον κόσμο που τον είχε. Επέστρεψε χωρίς ζημιά. Κρεμάστηκε ξανά το 1991. Από τότε δεν έχει βγει από το κτίριο.

Γιατί αυτός ο πίνακας και όχι κάποιος άλλος

Αυτή είναι η ερώτηση που έρχεται κάθε φορά. Η έκθεση του 1874 είχε εκατόν εξήντα πέντε έργα. Μόνο ο Μονέ έδειξε δώδεκα. Γιατί ο κριτικός ξεχώρισε τη συγκεκριμένη μελέτη του λιμανιού;

Για μερικούς λόγους. Ήταν μικρή, κι αυτό έκανε τη χαλαρότητα της πινελιάς πιο φανερή: ένας μεγάλος πίνακας που μοιάζει με σκίτσο διαβάζεται ως φιλόδοξος· ένας μικρός διαβάζεται ως απρόσεκτος. Είχε τη λέξη «εντύπωση» στον τίτλο, την οποία ο Μονέ φαίνεται ότι χρησιμοποίησε μόνο για τον συγκεκριμένο καμβά επειδή κυριολεκτικά δεν μπορούσε να σκεφτεί πώς αλλιώς να ονομάσει κάτι τόσο χαλαρό. Και ήταν μια σκηνή δουλειάς, μια μελέτη του λιμανιού της Χάβρης με βιομηχανικές καμινάδες και βάρκες με κουπιά, όχι ένα γυαλισμένο τοπίο με έναν χωρικό στο πρώτο πλάνο. Οι κριτικοί δεν μπορούσαν να το κατατάξουν σε καμία καθιερωμένη κατηγορία. Γι’ αυτό το είπαν «εντύπωση».

Η ετικέτα εξαπλώθηκε. Μέσα σε πέντε χρόνια οι ζωγράφοι αποκαλούσαν τους εαυτούς τους ιμπρεσιονιστές σε έντυπα. Ως την τρίτη ομαδική έκθεση το 1877, ο κατάλογος χρησιμοποιούσε τη λέξη στην εισαγωγή. Ως το 1880 ο όρος ήταν ο καθιερωμένος τρόπος να αναφέρεται κανείς σε όλο τον αστερισμό των ζωγράφων που δούλευαν σε αυτό το ύφος. Την επόμενη φορά που θα διαβάσετε για τον ιμπρεσιονισμό του Μονέ, ή για το κίνημα του ιμπρεσιονισμού, ή για οποιαδήποτε από τις δεκάδες παραλλαγές για τον ιμπρεσιονισμό στην τέχνη που χρησιμοποιούνται σήμερα, η λέξη τελικά παραπέμπει σε ένα μόνο πρωινό του Νοεμβρίου του 1872 στη Χάβρη και σε έναν σατιρικό κριτικό τον Απρίλιο του 1874 που προσπαθούσε να κάνει πλάκα.

Οι Ψαρόβαρκες βγαίνουν από το λιμάνι της Χάβρης του Μονέ, του 1874, ζωγραφισμένες δύο χρόνια μετά την Ανατολή από την ίδια προκυμαία

Πώς τον εκθέτει το Μαρμοτάν

Το Μουσείο Μαρμοτάν Μονέ, το μικρό αρχοντικό στο 16ο διαμέρισμα που φιλοξενεί τον πίνακα και άλλους ενενήντα τέσσερις Μονέ

Ο πίνακας κρέμεται σε μια αίθουσα με χαμηλό φωτισμό στον τρίτο όροφο, αφιερωμένη στους πρωιμότερους Μονέ του μουσείου. Η αίθουσα είναι μικρή. Έχει δύο πάγκους. Ο φωτισμός είναι σκόπιμα ρυθμισμένος στη γκριζογάλανη παλέτα του καμβά, πράγμα που σημαίνει ότι ο πορτοκαλί ήλιος ξεχωρίζει ακόμα πιο έντονα απ’ ό,τι στις αναπαραγωγές.

Αξίζει να του δώσετε δέκα λεπτά. Καθίστε πρώτα στον πάγκο στον απέναντι τοίχο και κοιτάξτε τον πίνακα από το βάθος της αίθουσας. Μετά πλησιάστε και σταθείτε στη συνηθισμένη απόσταση θέασης, περίπου δύο μέτρα. Μετά πηγαίνετε στα σαράντα πέντε εκατοστά περίπου και κοιτάξτε την πινελιά στο νερό. Μετά κάντε πάλι πίσω στα δύο μέτρα. Ο πίνακας αλλάζει χαρακτήρα σε κάθε απόσταση. Από μακριά είναι μια συνεκτική μελέτη ατμόσφαιρας. Από κοντά είναι κυρίως άδειος καμβάς με λίγες αποφασιστικές πινελιές. Το χάσμα ανάμεσα σε αυτές τις δύο αναγνώσεις είναι το κόλπο που ο πίνακας επινοούσε σε πραγματικό χρόνο.

Αν έχετε χρόνο, κάντε μια βόλτα στον ίδιο όροφο και δείτε τους άλλους ενενήντα τέσσερις Μονέ του κτιρίου. Το Μαρμοτάν έχει τη μεγαλύτερη συλλογή έργων του Μονέ στον κόσμο, δωρεά του Μισέλ Μονέ το 1966. Τα περισσότερα είναι ύστερα έργα από το Ζιβερνί, νούφαρα, κλαίουσες ιτιές και ιαπωνικές γέφυρες. Η Ανατολή βρίσκεται ανάμεσά τους σαν τον σπόρο από τον οποίο ξεφύτρωσαν όλα. Τέτοια πυκνότητα Μονέ δεν θα βρείτε πουθενά αλλού, ούτε στην Οραντζερί, ούτε στο Ορσέ, ούτε στο ίδιο το Ζιβερνί.

Τι να προσέξετε

Την πορτοκαλί κουκκίδα. Τις επτά κόκκινες πινελιές στο νερό. Το πλέγμα με μολύβι που φαίνεται ακόμα στην κάτω άκρη. Τον καπνό του ρυμουλκού που πηγαίνει δεξιά. Τις δύο μαύρες βάρκες. Τον καμβά των σαράντα οκτώ επί εξήντα τρία εκατοστά, μικρότερο απ’ όσο περιμένετε, μικρότερο απ’ όσο αφήνουν να εννοηθεί οι περισσότερες αναπαραγωγές.

Και τον τίτλο στη γωνία της πινακίδας. Impression, soleil levant. Η λέξη που πέταξαν οι κριτικοί και έπιασαν οι ζωγράφοι.

Το τελευταίο χτύπημα

Ένας ζωγράφος κοίταξε από ένα παράθυρο ξενοδοχείου στη Χάβρη ένα πρωινό Τετάρτης του Νοεμβρίου του 1872 και δούλεψε γρήγορα για μία ώρα. Δύο χρόνια αργότερα έστειλε τον καμβά στο Παρίσι επειδή δεν είχε τίποτα άλλο να στείλει. Ένας αρθρογράφος περιοδικού τον Απρίλιο του 1874 τον κοίταξε σε έναν τοίχο και πέρασε τον τίτλο για ομολογία αποτυχίας. Η λέξη έμεινε. Η εντύπωση έγινε κίνημα, το κίνημα έγινε τρόπος να κοιτάζεις, και ο τρόπος να κοιτάζεις έγινε αυτός με τον οποίο οι περισσότεροι από εμάς βλέπουμε σήμερα τους πίνακες με φως, καιρό και νερό. Όλα από ένα γρήγορο πρωινό σε ένα λιμάνι σε λειτουργία και ένα κακόγουστο αστείο που οι ζωγράφοι αρνήθηκαν να το πάρουν για προσβολή.

Πηγές εικόνων