Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι οκτώ φίλοι που έφτιαξαν τον ιμπρεσιονισμό: ένας οδηγός για τους ζωγράφους

Δημοσίευση: • 18 λεπτά ανάγνωσης

Ο Κλοντ Μονέ φωτογραφημένος από τον Ναντάρ το 1899, είκοσι πέντε χρόνια μετά την πρώτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών

Τον Απρίλιο του 1874, σε ένα δανεικό ατελιέ φωτογράφου στη λεωφόρο των Καπουσίνων στο Παρίσι, τριάντα ζωγράφοι εγκαινίασαν μια έκθεση. Είχαν ονομάσει την ομάδα τους Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. — ένα σκόπιμα γραφειοκρατικό όνομα, φτιαγμένο για να κοροϊδεύει το επίσημο Σαλόν. Η έκθεση κράτησε τέσσερις εβδομάδες. Η είσοδος κόστιζε ένα φράγκο. Δεν έβγαλε σχεδόν καθόλου χρήματα, τράβηξε λίγο κόσμο και πήρε κριτικές που κυμαίνονταν από σαστισμένες μέχρι κακεντρεχείς. Ανάμεσα στους τριάντα ζωγράφους ήταν οκτώ άνθρωποι που, μέσα στα επόμενα είκοσι χρόνια, θα άλλαζαν τον τρόπο που ολόκληρος ο δυτικός κόσμος έβλεπε το φως, τον καιρό, το νερό, τα Σαββατοκύριακα, τις πρόβες μπαλέτου και τα προάστια του Παρισιού. Οι ζωγράφοι του ιμπρεσιονισμού δεν ήταν σχολή. Δεν ήταν μανιφέστο. Ήταν μια παρέα περίπου δεκαπέντε ανθρώπων που ζωγράφιζαν ο ένας δίπλα στον άλλον τις δεκαετίες του 1860 και του 1870 και κατέληξαν να επανεφεύρουν τη ζωγραφική σχεδόν κατά λάθος.

Αυτός είναι ένας οδηγός για τα οκτώ ονόματα που μετράνε περισσότερο. Εκείνα των οποίων τα έργα θα δείτε πραγματικά αν περπατήσετε στο Μουσείο Ορσέ, στην Οραντζερί, στο Μαρμοτάν ή στις αίθουσες του 19ου αιώνα οποιουδήποτε μεγάλου μουσείου. Όχι ολόκληρος ο κατάλογος. Ο κατάλογος φτάνει τα είκοσι πέντε περίπου ονόματα, και αν είστε ειδικός μπορείτε να υποστηρίξετε και τα τριάντα. Όμως η λίστα με τους διάσημους καλλιτέχνες του ιμπρεσιονισμού που χρειάζεται πραγματικά ο καθένας καταλήγει σε αυτούς τους οκτώ. Θα τους πάρουμε περίπου με τη σειρά που θα τους συναντήσετε στο Ορσέ, από το ισόγειο και πάνω.

Τι σημαίνει πραγματικά «ιμπρεσιονιστής»

Πριν από τα ονόματα, ένας γρήγορος ορισμός, γιατί ο όρος χρησιμοποιείται χαλαρά. Ιμπρεσιονιστής ζωγράφος, με την αυστηρή έννοια, είναι όποιος εξέθεσε σε μία ή περισσότερες από τις οκτώ ομαδικές εκθέσεις των ιμπρεσιονιστών που έγιναν στο Παρίσι από το 1874 ως το 1886. Αυτό είναι το μόνο αντικειμενικό κριτήριο. Ο Σεζάν εξέθεσε στην πρώτη και στην τρίτη. Ο Εντουάρ Μανέ, ο ζωγράφος που συνδέεται περισσότερο με το ξεκίνημα του κινήματος, δεν εξέθεσε σε καμία και αρνιόταν να αποκαλέσει τον εαυτό του ιμπρεσιονιστή. Ο Σερά εξέθεσε στην όγδοη και συνήθως κατατάσσεται στον μεταϊμπρεσιονισμό. Ο επίσημος κατάλογος των βασικών καλλιτεχνών του ιμπρεσιονισμού από τις οκτώ εκθέσεις είναι πιο μπερδεμένος απ’ ό,τι τον θυμάται η κοινή μνήμη.

Αυτό που τους ενώνει υφολογικά είναι πιο σύντομο και πιο εύκολο να περιγραφεί. Ζωγράφιζαν στο ύπαιθρο όποτε μπορούσαν, en plein air, σε φορητούς καμβάδες. Δούλευαν γρήγορα, συχνά τελειώνοντας σε μία ή δύο συνεδρίες, για να πιάσουν το φως που άλλαζε. Άφηναν τις πινελιές ορατές αντί να τις σβήνουν η μία μέσα στην άλλη. Προτιμούσαν τα φωτεινά χρώματα, βγαλμένα κατευθείαν από τα νέα σωληνάρια με χημικές χρωστικές που μόλις είχε φέρει στην αγορά η βιομηχανική επανάσταση, από την καφετιά και μπεζ ακαδημαϊκή παλέτα. Ζωγράφιζαν συνηθισμένα σύγχρονα θέματα — σιδηροδρομικούς σταθμούς, κήπους των προαστίων, κωπηλάτες του Σαββατοκύριακου, χορεύτριες σε πρόβα, τις νέες λεωφόρους που είχε ανοίξει ο Ωσμάν μέσα στο Παρίσι — αντί για μυθολογία και ιστορία. Και κρέμαγαν τα έργα τους εκεί όπου μπορούσε να τα δει το κοινό, έξω από το επίσημο Σαλόν.

Αυτό είναι όλο το τεχνικό πρόγραμμα. Τα υπόλοιπα είναι βιογραφία.

1. Κλοντ Μονέ, ο ιδρυτής κατά λάθος

Γεννήθηκε στο Παρίσι το 1840, μεγάλωσε στη Χάβρη, πέθανε στο Ζιβερνί το 1926. Αν ο ιμπρεσιονισμός έχει ιδρυτή, αυτός είναι ο Μονέ, και μόνο επειδή η μικρή του μελέτη ενός λιμανιού, η Εντύπωση, ανατολή ηλίου, που ζωγραφίστηκε το 1872 και εκτέθηκε στην έκθεση του 1874, έδωσε στο κίνημα το όνομά του, όταν ένας σατιρικός κριτικός χρησιμοποίησε τη λέξη «ιμπρεσιονιστής» ως περιπαικτική ετικέτα και οι ζωγράφοι την κράτησαν.

Ο Μονέ είναι εκείνος που πήγε τις αρχές στο απόλυτο άκρο. Ζωγράφιζε το ίδιο θέμα — θημωνιές, λεύκες, τον καθεδρικό ναό της Ρουέν, τη λιμνούλα με τα νούφαρα στο Ζιβερνί — ξανά και ξανά σε διαφορετικές ώρες της ημέρας και με διαφορετικό καιρό, αντιμετωπίζοντας κάθε καμβά σαν το πάγωμα μίας μόνο συνθήκης φωτός. Μόνο η σειρά του καθεδρικού της Ρουέν είναι τριάντα καμβάδες. Τα νούφαρα είναι γύρω στα διακόσια πενήντα. Στο τέλος της ζωής του ήταν σχεδόν αποκλειστικά ζωγράφος του φωτός πάνω στο νερό και στην πέτρα.

Ο πιο χρήσιμος Μονέ για να ξεκινήσετε είναι όποιος από τους πίνακες των σειρών του βρίσκεται πιο κοντά σας. Το Ορσέ έχει πέντε Καθεδρικούς της Ρουέν κρεμασμένους δίπλα δίπλα. Η Οραντζερί έχει τα οκτώ τεράστια πάνελ με τα Νούφαρα στις ειδικά διαμορφωμένες υπόγειες αίθουσες. Το Μαρμοτάν έχει την Ανατολή. Το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης έχει Θημωνιές. Σταθείτε μπροστά σε οποιοδήποτε από αυτά και θα δείτε αυτό που σχεδόν εκατόν πενήντα άλλοι ζωγράφοι προσπάθησαν να μιμηθούν και ως επί το πλείστον απέτυχαν. Είναι επίσης με διαφορά ο πιο μακρόβιος της ομάδας: πέθανε στα ογδόντα έξι και επέζησε του ίδιου του ιμπρεσιονισμού κατά είκοσι χρόνια.

2. Πιερ-Ογκίστ Ρενουάρ, ο ζωγράφος των ευχάριστων Κυριακών

Ο Χορός στο Moulin de la Galette του Ρενουάρ (1876), ο πίνακας του κυριακάτικου απογεύματος που όρισε την ιμπρεσιονιστική ματιά στην παριζιάνικη αναψυχή

Γεννήθηκε στη Λιμόζ το 1841, πέθανε στο Κάν-συρ-Μερ το 1919. Ο Ρενουάρ είναι ο ζωγράφος που θα βρείτε πιο εύκολο να σας αρέσει και πιο δύσκολο να τον πάρετε στα σοβαρά, κάτι άδικο γι’ αυτόν, γιατί στις καλύτερες στιγμές του είναι ένας από τους μεγάλους ζωγράφους της ανθρώπινης μορφής του 19ου αιώνα.

Ανέβηκε με τον ίδιο τρόπο που ανέβηκε ο Μονέ, ζωγραφίζοντας στο δάσος του Φοντενμπλό έξω από το Παρίσι στις αρχές της δεκαετίας του 1860 και εκθέτοντας στα Σαλόν όποτε μπορούσε. Η μεγάλη του επιτυχία ήταν ο Χορός στο Moulin de la Galette, που ζωγραφίστηκε το 1876 και εκτέθηκε στην τρίτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών το 1877. Έχει πλάτος σχεδόν δύο μέτρα και ύψος πάνω από ένα μέτρο και δείχνει περίπου τριάντα Παριζιάνους να χορεύουν κάτω από γιρλάντες με φωτάκια σε μια υπαίθρια κυριακάτικη συγκέντρωση στον λόφο της Μονμάρτρης. Το διάστικτο φως που περνά μέσα από τα φύλλα κάνει τα πρόσωπα και τα ρούχα όλων να πάλλονται. Ολόκληρος ο πίνακας μοιάζει με ένα τέλειο κυριακάτικο απόγευμα. Σήμερα κρέμεται στο Ορσέ και είναι από τα έργα μπροστά στα οποία οι επισκέπτες στέκονται περισσότερη ώρα.

Τα ύστερα έργα του Ρενουάρ, τα βαριά γυμνά των δεκαετιών του 1890 και του 1900, είναι πιο δύσκολο να υπερασπιστεί κανείς. Στα εξήντα του ανέπτυξε αρθρίτιδα και έπρεπε να του δένουν τα πινέλα στο χέρι. Οι μορφές μαλάκωσαν. Όμως ο ζωγράφος της δεκαετίας του 1870 και των αρχών της δεκαετίας του 1880, ο ζωγράφος του Γεύματος των κωπηλατών στη Συλλογή Phillips της Ουάσιγκτον και του Moulin de la Galette στο Ορσέ, είναι από τους λίγους που μπορούσαν να κάνουν ένα κυριακάτικο απόγευμα να μοιάζει με το σημαντικότερο πράγμα που συνέβη ποτέ.

3. Εντγκάρ Ντεγκά, ο ιμπρεσιονιστής που μισούσε να τον λένε έτσι

Το Μάθημα χορού του Ντεγκά (1874), ένας από τους πίνακες με αίθουσες πρόβας που όρισαν την ιμπρεσιονιστική αντιμετώπιση των αστικών εσωτερικών χώρων

Γεννήθηκε στο Παρίσι το 1834, πέθανε στο Παρίσι το 1917. Ο Ντεγκά είναι η άβολη περίπτωση. Εξέθεσε σε επτά από τις οκτώ εκθέσεις των ιμπρεσιονιστών, περισσότερες από κάθε άλλον ζωγράφο εκτός από τον Πισαρό. Βρίσκεται σε κάθε κατάλογο του ιμπρεσιονισμού που γράφτηκε ποτέ. Και μισούσε την ετικέτα. Προτιμούσε το «ρεαλιστής» ή το «ανεξάρτητος». Σχεδόν ποτέ δεν ζωγράφιζε στο ύπαιθρο. Σχεδίαζε με εμμονή στο εργαστήριο. Θέμα του ήταν η ανθρώπινη μορφή κάτω από τεχνητό φως, κυρίως τα σώματα χορευτριών, τζόκεϊ, πλύστρων και γυναικών που λούζονται.

Ο Ντεγκά είναι αυτός που πρέπει να κοιτάξετε αν νομίζετε ότι ιμπρεσιονισμός σημαίνει μόνο τοπία. Το Ορσέ έχει δεκάδες σκηνές του από πρόβες μπαλέτου, ζωγραφισμένες από μια οπτική γωνία σχεδόν πάντα λίγο έκκεντρη, λίγο κομμένη, λίγο πίσω από μια κολόνα ή ένα κιγκλίδωμα. Στα είκοσί του είχε μελετήσει σοβαρά την ιταλική Αναγέννηση και η σχεδιαστική του δεινότητα βρίσκεται σε άλλο επίπεδο από οποιονδήποτε άλλον στην ομάδα. Τα παστέλ που έκανε με γυναίκες να λούζονται σε ρηχές τσίγκινες σκάφες τις δεκαετίες του 1880 και του 1890 είναι από τα πιο ψυχολογικά οικεία έργα της ζωγραφικής του 19ου αιώνα.

Έφτιαξε επίσης μερικές εκατοντάδες γλυπτά, όλα από κερί, σχεδόν όλα χορεύτριες και άλογα. Σήμερα υπάρχουν μπρούντζινα εκμαγεία από περίπου εβδομήντα από αυτά, τα περισσότερα μεταθανάτια. Το πιο διάσημο είναι η Μικρή χορεύτρια δεκατεσσάρων ετών, το μόνο γλυπτό που εξέθεσε ποτέ ο Ντεγκά όσο ζούσε, στην έκτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών το 1881. Βρίσκεται κι αυτή στο Ορσέ, μέσα σε μια γυάλινη προθήκη, ντυμένη με ένα αληθινό τουτού που το μουσείο αλλάζει κάθε λίγα χρόνια.

4. Καμίλ Πισαρό, ο μόνος ζωγράφος και στις οκτώ εκθέσεις

Η Λεωφόρος Μονμάρτρης, άνοιξη του Πισαρό (1897), ζωγραφισμένη από ένα παράθυρο ξενοδοχείου πέντε μέρες την εβδομάδα για σχεδόν έναν χρόνο

Γεννήθηκε στον Άγιο Θωμά το 1830, πέθανε στο Παρίσι το 1903. Ο Πισαρό είναι ο ζωγράφος χωρίς τον οποίο η ομάδα δεν στέκει. Ήταν ο μεγαλύτερος σε ηλικία. Ήταν ο πιο αφοσιωμένος στα πολιτικά και αισθητικά επιχειρήματα. Ήταν αυτός που ο Σεζάν αποκαλούσε «πατέρα» και στον οποίο απέδιδε το ότι του έμαθε να ζωγραφίζει. Ήταν ο μόνος ζωγράφος που εξέθεσε και στις οκτώ ομαδικές εκθέσεις των ιμπρεσιονιστών από το 1874 ως το 1886.

Το θέμα του στο μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του ήταν η αγροτική Γαλλία. Χωρικοί στα χωράφια, μέρες αγοράς σε μικρές πόλεις, το χωριό Ποντουάζ όπου έζησε δεκαπέντε χρόνια. Στα τέλη της δεκαετίας του 1890, όταν υπέφερε από μια χρόνια μόλυνση στο μάτι που έκανε επικίνδυνη τη δουλειά στο ύπαιθρο, πέρασε στο να ζωγραφίζει τις λεωφόρους του Παρισιού από νοικιασμένα παράθυρα ξενοδοχείων. Η σειρά με τη Λεωφόρο Μονμάρτρης που δημιούργησε το 1897 και το 1898 — περίπου δώδεκα όψεις του ίδιου δρόμου σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, με διαφορετικό καιρό, ζωγραφισμένες από το ίδιο παράθυρο του τέταρτου ορόφου του Grand Hôtel de Russie — είναι από τα μεγάλα ντοκουμέντα του Παρισιού στα τέλη του 19ου αιώνα.

Ο Πισαρό είναι ο ζωγράφος που πρέπει να κοιτάξετε όταν θέλετε να καταλάβετε την αφοσίωση των ιμπρεσιονιστών σε ένα θέμα. Ζωγράφισε την ίδια καλύβα ενός αγρότη στην Ποντουάζ είκοσι φορές. Ζωγράφισε τη λεωφόρο της Μονμάρτρης δεκατέσσερις φορές. Οι παραλλαγές δεν είναι μικρές.

5. Αλφρέντ Σισλέ, ο Άγγλος που δεν έφυγε ποτέ από τη Γαλλία

Η Πλημμύρα στο Πορ-Μαρλί του Σισλέ (1876), ένας από τους σπουδαίους πίνακές του με το νερό να καταπίνει μια μικρή πόλη στην όχθη του Σηκουάνα

Γεννήθηκε στο Παρίσι το 1839 από Άγγλους γονείς, πέθανε στο Μορέ-συρ-Λουένγκ το 1899. Ο Σισλέ είναι ο πιο υποτιμημένος της ομάδας. Ζωγράφιζε μόνο τοπία. Δεν κατάφερε ποτέ να μπει στο επίσημο Σαλόν. Δεν πούλησε σχεδόν τίποτα όσο ζούσε. Πέθανε φτωχός από καρκίνο του λαιμού στα πενήντα εννιά, έναν χρόνο πριν οι τιμές των πινάκων του δεκαπλασιαστούν.

Το καλύτερο έργο του είναι μια σειρά καμβάδων που έκανε το 1876 με μια μικρή πλημμύρα στο παραποτάμιο χωριό Πορ-Μαρλί, στον Σηκουάνα. Το νερό ανέβηκε μέχρι τα παράθυρα του δεύτερου ορόφου και έμεινε εκεί για μερικές μέρες. Ο Σισλέ το ζωγράφισε από μια βάρκα με κουπιά και από τη στεγνή πλευρά του αναχώματος, έξι πίνακες μέσα σε μία εβδομάδα. Το νερό είναι το θέμα, αλλά το πραγματικό θέμα είναι ο τρόπος που η βιτρίνα του μικρού οινοπώλη στέκεται μισοπνιγμένη μέσα του, και ο τρόπος που οι αντανακλάσεις των επάνω παραθύρων κάνουν όλη τη σκηνή να μοιάζει βυθισμένη, είτε κοιτάτε τα στεγνά σημεία είτε τα βρεγμένα.

Είναι ο ζωγράφος που υποστήριξε με τον πιο δυνατό τρόπο ότι το τοπίο είναι το κεντρικό θέμα του ιμπρεσιονισμού. Έμεινε πιστός σε αυτό για τριάντα χρόνια, ακόμα κι όταν κανείς δεν αγόραζε. Το Ορσέ έχει έξι από τις πλημμύρες του στο Πορ-Μαρλί. Είναι εύκολο να τις προσπεράσετε, σε μια πλαϊνή αίθουσα στον πέμπτο όροφο. Μην το κάνετε.

6. Μπερτ Μοριζό, η ζωγράφος που οι άντρες υποτιμούσαν συνεχώς

Το Λίκνο της Μπερτ Μοριζό (1872), ο πίνακας που την έφερε στον κύκλο των ιμπρεσιονιστών

Γεννήθηκε στο Μπουρζ το 1841, πέθανε στο Παρίσι το 1895. Η Μοριζό ήταν η πρώτη γυναίκα που μπήκε στην ομάδα των ιμπρεσιονιστών και μία από τις δύο μόνο γυναίκες στη λίστα των διάσημων καλλιτεχνών του ιμπρεσιονισμού που θα συναντήσουν ποτέ οι περισσότεροι άνθρωποι· η άλλη είναι η Μέρι Κάσατ. Εξέθεσε σε επτά από τις οκτώ εκθέσεις των ιμπρεσιονιστών και έλειψε μόνο από την τέταρτη, το 1879, επειδή μόλις είχε γεννήσει.

Θέμα της ήταν η οικιακή ζωή. Γυναίκες που διαβάζουν. Μητέρες με τα παιδιά τους. Αδελφές που ντύνουν η μία την άλλη για μια βραδινή έξοδο. Μια νεαρή γυναίκα σε έναν χορό. Το Λίκνο, το πιο γνωστό έργο της, έγινε το 1872 και δείχνει την αδελφή της την Έντμα να κοιτάζει τη νεογέννητη κόρη της που κοιμάται. Κρέμεται στο Ορσέ. Έχει διαστάσεις σαράντα έξι επί πενήντα έξι εκατοστά, περίπου όσο τέσσερα φύλλα χαρτί αλληλογραφίας τοποθετημένα σε τετράγωνο, και είναι από τους πιο ψυχολογικά φορτισμένους πίνακες ολόκληρου του κινήματος.

Η Μοριζό ήταν επίσης μαθήτρια του Εντουάρ Μανέ, μοντέλο του, φίλη του και, μετά το 1874, νύφη του. Παντρεύτηκε τον αδελφό του Μανέ, τον Εζέν, και οι οικογενειακοί δεσμοί με τον Εντουάρ κράτησαν τους Μανέ και τους ιμπρεσιονιστές μπλεγμένους μεταξύ τους σε όλη τη δεκαετία του 1870. Είναι η ζωγράφος που έδειξε ότι ο ιμπρεσιονισμός μπορούσε να μπει σε εσωτερικούς χώρους και να συνεχίσει να λειτουργεί, ότι μπορούσες να εφαρμόσεις την υπαίθρια χαλαρότητα της πινελιάς σε μια ήσυχη οικιακή σκηνή και να βρεις κάτι που οι ακαδημαϊκοί ζωγράφοι δεν είχαν δοκιμάσει ποτέ. Το Ορσέ έχει περισσότερα έργα της απ’ όσα αντιλαμβάνονται οι περισσότεροι επισκέπτες.

7. Μέρι Κάσατ, η Αμερικανίδα

Η Βαρκάδα της Μέρι Κάσατ (1893-94), ο πιο φιλόδοξος ιμπρεσιονιστικός καμβάς της σε μεγάλο μέγεθος

Γεννήθηκε στο Πίτσμπουργκ το 1844, πέθανε κοντά στο Παρίσι το 1926. Η Κάσατ είναι η αμερικανική εξαίρεση σε ένα γαλλικό κίνημα, μια κόρη της ανώτερης μεσαίας τάξης της Πενσιλβάνια που μετακόμισε στο Παρίσι το 1874, γνώρισε τον Ντεγκά το 1877 και προσκλήθηκε να εκθέσει με τους ιμπρεσιονιστές από την τέταρτη έκθεση και μετά. Εξέθεσε σε τέσσερις από τις οκτώ.

Το θέμα της στο μεγαλύτερο μέρος της καριέρας της ήταν το ίδιο με της Μοριζό. Γυναίκες, μητέρες, παιδιά, κόρες. Τις ζωγράφιζε με μια ευθύτητα και μια δομική σκληράδα που η Μοριζό δεν επεδίωκε πάντα. Η Βαρκάδα, που έγινε το 1893 και το 1894 και κρέμεται σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον, είναι ένας καμβάς σχεδόν δύο μέτρων σε πλάτος με έναν Καταλανό κωπηλάτη σε μια μικρή βάρκα μαζί με μια γυναίκα και ένα μωρό. Η πλάτη του άντρα πιάνει τον μισό πίνακα. Το πρόσωπο της γυναίκας είναι σχεδόν σε προφίλ. Η σύνθεση είναι δανεισμένη από τις ιαπωνικές χαρακτικές, που η Κάσατ μελετούσε εντατικά εκείνη την εποχή, και το σύνολο διαβάζεται περισσότερο σαν καρέ από ταινία παρά σαν πίνακας.

Η Κάσατ είναι επίσης η ζωγράφος που ουσιαστικά έφερε τον ιμπρεσιονισμό στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο αδελφός της ο Αλεξάντερ ήταν πρόεδρος του Σιδηροδρόμου της Πενσιλβάνια και σημαντικός συλλέκτης. Μέσα από τις αγορές του και μέσα από τις συμβουλές της σε Αμερικανούς φίλους — ιδίως στους Χάβμεγιερ της Νέας Υόρκης — ένα σημαντικό μέρος των ιμπρεσιονιστικών έργων που κατέληξαν σε αμερικανικά μουσεία στις αρχές του 20ού αιώνα πέρασε μέσα από την Κάσατ. Χωρίς αυτήν, το Μητροπολιτικό Μουσείο, το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης και το Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου θα είχαν σήμερα πολύ διαφορετικούς τοίχους.

8. Γκυστάβ Καγιεμπότ, ο μηχανικός που συνέλεγε τους φίλους του

Ο Παρισινός δρόμος· βροχερή μέρα του Καγιεμπότ (1877), ο πίνακας που όρισε τη σύγχρονη παρισινή λεωφόρο για όλους όσοι ήρθαν μετά

Γεννήθηκε στο Παρίσι το 1848, πέθανε στο Ζενεβιλιέ το 1894. Ο Καγιεμπότ είναι ο ζωγράφος που παραλίγο να μη μπει στη λίστα των ζωγράφων του ιμπρεσιονισμού, επειδή για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα τον θυμούνταν πρώτα ως συλλέκτη και μετά ως ζωγράφο, και το ζωγραφικό του μισό διαβαζόταν ως απλώς ικανό. Η επανεκτίμηση του έργου του τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 τα άλλαξε όλα αυτά. Σήμερα βρίσκεται σε κάθε κατάλογο.

Προερχόταν από οικογένεια με χρήματα, κάτι που είναι μέρος της ιστορίας. Σπούδασε νομικά, μετά ναυπηγός μηχανικός, μετά ζωγραφική στην École des Beaux-Arts. Όταν πέθανε ο πατέρας του το 1874, κληρονόμησε μια περιουσία. Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του σε δύο παράλληλα σχέδια: να ζωγραφίζει τους δικούς του πίνακες με το εργατικό και το αστικό Παρίσι γύρω του, και να αγοράζει αθόρυβα έργα του Μονέ, του Ρενουάρ και του Ντεγκά που κανείς άλλος δεν θα αγόραζε, σε τιμές που κρατούσαν τους φίλους του φερέγγυους. Πλήρωσε το νοίκι του εργαστηρίου του Μονέ για δύο χρόνια. Πλήρωσε την τρίτη έκθεση των ιμπρεσιονιστών από την τσέπη του.

Οι δικοί του πίνακες είναι από τους πιο παράξενους του κινήματος. Ο Παρισινός δρόμος· βροχερή μέρα, που ζωγραφίστηκε το 1877 και βρίσκεται σήμερα στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, έχει πλάτος σχεδόν τρία μέτρα. Δείχνει μια μόνο διασταύρωση στις νέες λεωφόρους του Ωσμάν κοντά στον σταθμό Σεν-Λαζάρ, μια βροχερή μέρα, με μορφές που περπατούν κάτω από ομπρέλες σε ελαφρώς λοξές γωνίες. Η προοπτική είναι εξαναγκασμένη σχεδόν βίαια. Τα λιθόστρωτα είναι ζωγραφισμένα με την ακρίβεια σχεδιαστή. Τα ρούχα είναι ζωγραφισμένα ιμπρεσιονιστικά. Ο πίνακας μοιάζει σχεδόν με φωτογραφία τραβηγμένη με ευρυγώνιο φακό. Ο Καγιεμπότ ζωγράφιζε το σύγχρονο Παρίσι πριν καταλάβει οποιοσδήποτε άλλος πώς γίνεται. Το Chiaro σας διαβάζει την περιγραφή που έγραψε στη διαθήκη του του 1894, με την οποία άφηνε εξήντα επτά ιμπρεσιονιστικούς καμβάδες στο γαλλικό κράτος, το κληροδότημα που χρειάστηκαν πέντε χρόνια μάχης για να το δεχτεί το Λούβρο και που έγινε η ιδρυτική συλλογή αυτού που είναι σήμερα η αίθουσα των ιμπρεσιονιστών στο Ορσέ.

Οι άντρες που άλλοτε μετράνε και άλλοτε όχι

Μια σύντομη λίστα με τους ζωγράφους που εμφανίζονται τακτικά στις λίστες με τους βασικούς καλλιτέχνες του ιμπρεσιονισμού, αλλά ταιριάζουν άβολα:

Τι τους ενώνει, τελικά

Οι ζωγράφοι του ιμπρεσιονισμού ήταν μια μικρή ομάδα. Γνωρίζονταν προσωπικά. Δανείζονταν χρήματα ο ένας από τον άλλον και συγγένευαν μέσω γάμων. Διαφωνούσαν για την τεχνική και την πολιτική. Όλοι ζωγράφιζαν, με διαφορετικούς τρόπους, την ίδια θεμελιώδη θέση: ότι ο σύγχρονος κόσμος — τρένα, προάστια, χοροί του Σαββατοκύριακου, αίθουσες πρόβας, οι νέες λεωφόροι — ήταν εξίσου άξιο θέμα για σοβαρή ζωγραφική με τους Έλληνες και Ρωμαίους θεούς που η Ακαδημία ζωγράφιζε επί δύο αιώνες.

Ο λόγος που έχουν σημασία είναι ότι κέρδισαν το επιχείρημα. Ενάμιση αιώνα αργότερα, σχεδόν ό,τι βλέπετε στην πτέρυγα μοντέρνας τέχνης οποιουδήποτε μεγάλου μουσείου στηρίζεται στις τεχνικές και εννοιολογικές θέσεις που διατύπωσαν. Οι φωτογραφίες λιμανιών που δουλεύουν είναι τέχνη. Τα γρήγορα σκίτσα είναι τελειωμένοι πίνακες. Το φως είναι το θέμα. Ο καιρός είναι το θέμα. Η σύγχρονη ζωή, ζωγραφισμένη την ώρα που ακόμα συμβαίνει, είναι το θέμα.

Τα οκτώ ονόματα παραπάνω είναι εκείνα των οποίων το έργο υποστήριξε αυτό το επιχείρημα με τη μεγαλύτερη δύναμη.

Η κατακλείδα

Μια παρέα περίπου δεκαπέντε ανθρώπων. Οκτώ από αυτούς ζωγράφοι που μέτρησαν. Μία αυτοσχέδια έκθεση σε ένα δανεικό ατελιέ φωτογράφου. Ένα κακόγουστο αστείο ενός σατιρικού κριτικού που οι ζωγράφοι αρνήθηκαν να το πάρουν ως προσβολή και το έκαναν όνομα. Ενάμιση αιώνα αργότερα εξακολουθούμε να το λέμε ιμπρεσιονισμό, και ο τρόπος που οι περισσότεροι άνθρωποι βλέπουν τους πίνακες με φως, νερό και κυριακάτικα απογεύματα βγήκε από το ίδιο ατελιέ στη λεωφόρο των Καπουσίνων.

Πηγές εικόνων