Przejdź do treści

Obraz, który dał nazwę ruchowi: Impresja, wschód słońca Moneta

Opublikowano: • 13 min czytania

Claude Monet, Impression, soleil levant (1872), dziś w Musée Marmottan Monet w Paryżu

15 kwietnia 1874 roku, w pożyczonym atelier fotograficznym przy Boulevard des Capucines 35 w Paryżu, trzydziestotrzyletni malarz z Hawru powiesił na prowizorycznej ścianie niewielkie płótno. Obraz miał czterdzieści osiem na sześćdziesiąt trzy centymetry. Przedstawiał pomarańczową tarczę wschodzącą nad portem przeładunkowym w szaroniebieski poranek, trzy małe czarne łodzie naszkicowane na pierwszym planie, a za nimi kominy i dźwigi rozmyte we mgle. Skończył go prawie dwa lata wcześniej i odłożył na bok. Teraz potrzebował tytułu do katalogu. Popatrzył na obraz na ścianie, zawahał się i kazał drukarzowi nazwać go Impression, soleil levant. Impresja, wschód słońca. Uważał, że słowo „impresja” zwalnia go z obowiązku porządnego wykończenia płótna. Nie mógł wiedzieć, że właśnie nadał nazwę całemu ruchowi i że problem „Impresji, wschodu słońca”, czyli co ten obraz właściwie przedstawia i dlaczego wszyscy go nienawidzili, będzie budził spory jeszcze sto pięćdziesiąt lat później.

To obraz, który dał nazwę impresjonizmowi. Nie Renoir, nie Degas, nie nenufary Moneta. Mały, szybki, prawie niedokończony widok portu w Hawrze, namalowany z okna hotelu w zimowy poranek 1872 roku. Wisi dziś na trzecim piętrze Musée Marmottan Monet, niewielkiego muzeum w kamienicy na zachodnim skraju XVI dzielnicy, które posiada dziewięćdziesiąt cztery inne obrazy Moneta i jest najbliższym odpowiednikiem sanktuarium Moneta, jakie ma świat. Większość odwiedzających Paryż nigdy nie dociera tak daleko na zachód. Idą do Orangerie na Nymphéas, idą do Orsay na Cézanne’a i Van Gogha, a obraz, który użyczył nazwy temu wszystkiemu, okazuje się tym, do którego poważny zwiedzający musi dojechać autobusem albo metrem dwadzieścia minut za Trocadéro, żeby go naprawdę zobaczyć.

Poranek, w którym Monet wyjrzał przez okno

Oto, co wiemy o tym, jak powstał obraz. W listopadzie 1872 roku Claude Monet miał trzydzieści jeden lat, niedawno wrócił z Londynu, gdzie przeczekał wojnę francusko-pruską, był świeżo po ślubie i bez grosza. Pojechał do rodziny w Hawrze i zatrzymał się w Hôtel de l’Amirauté, robotniczym hotelu po południowej stronie portu wewnętrznego. Okno jego pokoju wychodziło na Bassin du Commerce, najruchliwszy z trzech basenów portowych Hawru, a o tej porze roku słońce wschodziło dokładnie po drugiej stronie wody.

Namalował ten widok mniej więcej za jednym posiedzeniem. Farba jest położona cienko, miejscami niemal tak cienko jak akwarela, a przy dolnej krawędzi, jeśli podejdziesz blisko, wciąż widać ołówkową siatkę, którą szkicował łodzie. Pomarańczowe słońce to jedna gruba plama cynobru. Odbicie w wodzie to sześć czy siedem poziomych muśnięć tą samą czerwienią. Niebo jest szaroniebieskie, rozmazane poziomo płaskim pędzlem. Łodzie to czarne sylwetki dodane mokre na mokrym. Podpisał obraz w prawym dolnym rogu i opatrzył datą 72.

Czego nie wiemy z całkowitą pewnością, to dzień. Przez dziesięciolecia zakładano, że obraz pochodzi z 1873 roku, roku przed wystawą. Potem, w 2014 roku, Marmottan opublikowało analizę amerykańskiego astrofizyka Donalda Olsona, który na podstawie tablic pływów, zapisów pogody i położenia wschodzącego słońca nad portem wyliczył, że obraz musiał powstać rankiem 13 listopada 1872 roku, między 7:30 a 8:00, z widokiem na północny wschód przez basen. Dym z parowego holownika w głębi płynie w kierunku zgodnym z wiatrem z tamtego dnia. Woda stoi na wysokości, jaką według zapisów portowych powinna mieć. Nawet sposób, w jaki odbicie słońca rozbija się na wodzie, odpowiada bardzo konkretnemu frontowi atmosferycznemu, który tamtej nocy przeszedł nad kanałem La Manche.

Innymi słowy, obraz, który dał nazwę impresjonizmowi, został namalowany w środowy poranek przed śniadaniem.

Wystawa, której Salon nie chciał przyjąć

Żeby zrozumieć, dlaczego ten obraz ma znaczenie, trzeba zrozumieć salę, w której zawisł. W 1874 roku grupa około trzydziestu malarzy, którzy nie mogli się dostać na oficjalny paryski Salon, zaczęła mówić o zorganizowaniu własnej wystawy. Oficjalny Salon był jedynym liczącym się miejscem we Francji, gdzie można było sprzedawać obrazy, a jego jury tworzyła Académie des Beaux-Arts, która miała szczególne i konserwatywne wyobrażenie o tym, jak wygląda skończony obraz. Precyzyjny pędzel. Gładkie powierzchnie. Tematy historyczne albo mitologiczne. Wypolerowane. Malarze, z którymi trzymał Monet, Renoir, Pissarro, Sisley, Degas, Berthe Morisot, Cézanne i kilku innych, byli w drugiej połowie lat 60. raz po raz odrzucani przez Salon. Niektórzy z nich pokazali się krótko na Salonie Odrzuconych w 1863 roku, alternatywnej wystawie, którą Napoleon III zorganizował, żeby pokazać odrzucone prace, ale było to raczej jednorazowe upokorzenie niż trampolina.

W grudniu 1873 roku grupa zarejestrowała się jako Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc. Celowo biurokratyczna nazwa była żartem z nadęcia Salonu. Wynajęli dawne atelier fotograficzne Nadara, przeszklone poddasze przy Boulevard des Capucines, dwie przecznice od Opery. Otworzyli 15 kwietnia 1874 roku, dwa tygodnie przed Salonem. Bilet kosztował jednego franka, katalog pięćdziesiąt centymów.

Trzydziestu malarzy pokazało sto sześćdziesiąt pięć prac. Monet przysłał dwanaście, w tym pięć obrazów olejnych i siedem pasteli. Piątym obrazem olejnym było niewielkie studium portu w Hawrze, które woził ze sobą od prawie dwóch lat.

Żart, który dał nazwę ruchowi

Wystawa nie cieszyła się popularnością. Przez cztery tygodnie trwania przychodziło średnio około 175 osób dziennie. Recenzje były mieszane, ale przeważnie wrogie. Najwięcej drwin ściągnął na siebie widok portu Moneta. Jak na standardy Salonu był wyraźnie niedokończony. Pędzel nie był po prostu swobodny, był niemal pogardliwie szybki. Nie było widać rysunku, anatomii, architektury, tematu w tradycyjnym sensie. Było to okno na pracujący poranek. Krytyków to prowokowało.

25 kwietnia 1874 roku, dziesięć dni po otwarciu wystawy, satyryczne pismo Le Charivari opublikowało recenzję krytyka Louisa Leroya. Leroy ułożył ją jako fikcyjny dialog między sobą a zaprzyjaźnionym malarzem akademickim, Josephem Vincentem. Vincent chodzi po wystawie i jest coraz bardziej wzburzony. Zatrzymuje się przed płótnem Moneta i czyta tytuł. „Impresja… Wiedziałem. Powiedziałem sobie, skoro jestem pod takim wrażeniem, musi tam być jakaś impresja… i co za swoboda, co za śmiałość wykonania. Tapeta w stanie zarodkowym jest bardziej wykończona niż ten pejzaż morski”. Leroy zatytułował tekst „L’Exposition des Impressionnistes”. Wystawa impresjonistów.

Miała to być obelga. Malarze nie byli „impresjonistami”. Byli ludźmi, którzy malowali „impresje”, czyli szkice, czyli rzeczy niedokończone, czyli błahe. To słowo miało zabrzmieć tak, jakby poważnego powieściopisarza nazwać autorem „brudnopisów”.

Malarze zatrzymali tę nazwę.

Widok portu zewnętrznego w Hawrze o zachodzie słońca Eugène'a Boudina, 1882. Boudin był pierwszym nauczycielem Moneta i malarzem, który wyciągnął siedemnastoletniego Moneta w plener

Co właściwie jest na obrazie

Stań przed płótnem w Marmottan i spróbuj odczytać je jako opis miejsca, a nie jako fragment historii sztuki. Patrzysz na port wewnętrzny Hawru, basen roboczy, w którym rozładowywano parowce z węglem i łodzie rybackie, z okna przy Quai de Southampton, w kierunku północno-wschodnim. Pomarańczowe słońce wschodzi nad wschodnim falochronem. W głębi pełno jest olinowania większych statków, dziesięciu czy dwunastu, z masztami i rejami sprowadzonymi do szaroniebieskich bazgrołów. Po prawej, rozmyte we mgle, stoją kominy przemysłowego nabrzeża: huty, rafinerie cukru, suche doki Saint-Nicolas. Czarne sylwetki na pierwszym planie to dwie małe łodzie wiosłowe z dwiema postaciami w każdej, niemal na pewno rybakami wypływającymi o poranku.

Najwięcej pracy na tym obrazie wykonuje woda. Monet oddał ją serią poziomych pociągnięć, które stają się coraz krótsze i bardziej poszarpane, im bliżej łodzi przesuwa się wzrok. Pomarańczowe odbicie rozpada się na mniej więcej siedem wyraźnych muśnięć. Wokół łodzi są dwie strefy lekko wzburzonej wody, namalowane nieco grubszym pędzlem. Całość tworzy rodzaj optycznego falowania, przez które nieruchomy obraz wydaje się poruszać na bieżąco.

Najważniejszym elementem jest słońce. Porównaj je na skali jasności z otaczającym je niebem, a okaże się, że pomarańczowa tarcza ma niemal dokładnie tę samą jasność co szaroniebieskie chmury. Innymi słowy, słońce nie wygląda na jaśniejsze od nieba, ma tę samą jasność, tylko inny kolor. Na tym polega sztuczka obrazu. Reprodukcje nie potrafią jej pokazać, bo wzmacniają pomarańcz. Na żywo słońce zdaje się świecić dzięki kontrastowi barw, a nie luminancji. Neurobiolożka z Harvardu Margaret Livingstone opublikowała w 2003 roku artykuł, w którym dowodziła, że to ta sama sztuczka, której ludzki układ wzrokowy używa do wykrywania ruchu przy słabym świetle, i dlatego obraz sprawia wrażenie, jakby coś się na nim działo, a nie tylko było przedstawione.

Chiaro czyta ci list Moneta do jego marszanda Paula Duranda-Ruela z grudnia 1872 roku, ten, w którym opisuje „wrażenie wschodu słońca”, które próbował uchwycić, kiedy stoisz przed obrazem i patrzysz na pomarańczową plamę i siedem czerwonych muśnięć.

Zachód słońca, którym obraz mógł być

Oto jedna z drobnych zagadek historii sztuki. Istnieje mocny argument, przedstawiony w 2014 roku przez kuratorkę Marmottan Marianne Mathieu, że Impression, soleil levant wcale nie przedstawia wschodu słońca. Może to być zachód.

Argument jest techniczny, ale wart minuty, której wymaga. Port wewnętrzny Hawru otwiera się na południowy zachód. Jeśli stoisz w oknie Hôtel de l’Amirauté twarzą do basenu, listopadowe słońce wschodzi na południowym wschodzie, za twoim prawym ramieniem. Nie wschodzi po drugiej stronie wody. Wschodzi za tobą. Słońce na obrazie wschodzi dokładnie przed tobą. Albo więc Monet obrócił scenę ze względów kompozycyjnych, co malarze robią nagminnie, albo malował zachód słońca, który w listopadzie byłby widoczny nad wodą z tego właśnie okna.

Kierunek wiatru przemawia za zachodem. Dym z holownika płynie od lewej do prawej. Listopadowy wiatr w Hawrze wieje zdecydowanie z południowego zachodu, co pchałoby dym z holownika wpływającego do portu w prawo. Ten kierunek pasuje zarówno do poranka, jak i do wieczoru. Ale pomarańcz słońca na obrazie znajduje się po lewej stronie płótna, co późnym popołudniem oznaczałoby zachodni horyzont, gdzie listopadowe słońce zachodzi. Artykuł astrofizyczny Olsona wskazuje w przeciwną stronę i na podstawie pływów oraz kierunku chmur opowiada się za wschodem. Spór nie jest rozstrzygnięty. Sam Monet nigdy tego nie sprecyzował.

Dał obrazowi tytuł impresja, wschód słońca. Czy był to naprawdę wschód, czy zachód, nigdy nie powiedział. Poranek, w którym go malował, był pewnie na tyle mglisty, że i on nie potrafiłby tego stwierdzić z całą pewnością.

Kradzież i odzyskanie

Obraz należał do prywatnego kolekcjonera Ernesta Hoschedégo, który zbankrutował w 1878 roku. Przeszedł przez ręce trzech kolejnych prywatnych właścicieli, zanim Marmottan pozyskało go w 1940 roku w ramach zapisu Michela Moneta, syna malarza. Przez wojnę wisiał w Paryżu, w czasie okupacji niemieckiej ukryto go na południu Francji, a w 1945 roku wrócił do Marmottan.

27 października 1985 roku pięciu uzbrojonych mężczyzn weszło do Marmottan w zwykłych godzinach otwarcia, kazało personelowi położyć się na podłodze i wyszło z dziewięcioma obrazami, w tym z „Impresją, wschodem słońca”. W muzeum spędzili niecałe siedem minut. Obrazy przez pięć lat przebywały na Korsyce, ukryte w piwnicy i kilku prywatnych garażach, aż w grudniu 1990 roku francuska policja odzyskała je w zasadzce w Porto-Vecchio. Obraz, który dał nazwę impresjonizmowi, zniknął na pół dekady pod koniec XX wieku z jedynego muzeum na świecie, które go posiadało. Wrócił nieuszkodzony. Ponownie zawisł w 1991 roku. Od tamtej pory nie opuścił budynku.

Dlaczego ten obraz, a nie inny

To pytanie pada za każdym razem. Na wystawie w 1874 roku było sto sześćdziesiąt pięć prac. Sam Monet pokazał dwanaście. Dlaczego krytyk wybrał właśnie to studium portu?

Z kilku powodów. Było małe, przez co swoboda pędzla rzucała się bardziej w oczy: szkicowy duży obraz odbiera się jako ambitny, szkicowy mały jako niedbały. Miało w tytule słowo „impresja”, którego Monet najwyraźniej użył tylko przy tym jednym płótnie, bo dosłownie nie wiedział, jak inaczej nazwać coś tak swobodnego. I była to scena z pracy, studium portu w Hawrze z fabrycznymi kominami i łodziami wiosłowymi, a nie wypolerowany pejzaż z wieśniakiem na pierwszym planie. Krytycy nie potrafili przypisać go do żadnej przyjętej kategorii. Nazwali go więc „impresją”.

Etykieta się przyjęła. W ciągu pięciu lat malarze nazywali siebie w druku impresjonistami. Na trzeciej wystawie grupy w 1877 roku katalog użył tego słowa we wstępie. Do 1880 roku termin ten stał się standardowym określeniem całej konstelacji malarzy pracujących w tym rejestrze. Następnym razem, gdy przeczytasz o impresjonizmie Moneta, o ruchu impresjonistycznym czy o którymkolwiek z dziesiątków wariantów impresjonizmu w sztuce, jakie dziś funkcjonują, pamiętaj, że to słowo ostatecznie prowadzi do jednego listopadowego poranka 1872 roku w Hawrze i do satyrycznego krytyka, który w kwietniu 1874 roku próbował zażartować.

Łodzie rybackie wypływające z portu w Hawrze Moneta z 1874 roku, namalowane dwa lata po Wschodzie słońca z tego samego nabrzeża

Jak pokazuje go Marmottan

Musée Marmottan Monet, niewielka rezydencja w XVI dzielnicy, w której znajduje się obraz i dziewięćdziesiąt cztery inne obrazy Moneta

Obraz wisi w słabo oświetlonej galerii na trzecim piętrze, w sali poświęconej najwcześniejszym obrazom Moneta w zbiorach muzeum. Sala jest mała. Są w niej dwie ławki. Oświetlenie celowo dostrojono do szaroniebieskiej palety płótna, dzięki czemu pomarańczowe słońce wybrzmiewa jeszcze mocniej niż na reprodukcjach.

Daj mu dziesięć minut. Najpierw usiądź na ławce przy przeciwległej ścianie i popatrz na obraz z końca sali. Potem podejdź i stań w zwykłej odległości, mniej więcej dwóch metrów. Potem zbliż się na jakieś czterdzieści pięć centymetrów i przyjrzyj się pociągnięciom pędzla na wodzie. Potem znowu cofnij się na dwa metry. Obraz zmienia charakter przy każdej odległości. Z daleka jest spójnym studium atmosfery. Z bliska to w większości puste płótno z kilkoma zdecydowanymi śladami. Przepaść między tymi dwoma odczytaniami to sztuczka, którą ten obraz wymyślał na bieżąco.

Jeśli masz czas, przejdź się po tym samym piętrze i obejrzyj pozostałe dziewięćdziesiąt cztery obrazy Moneta w budynku. Marmottan ma największą kolekcję Moneta na świecie, podarowaną przez Michela Moneta w 1966 roku. Większość to późne prace z Giverny: nenufary, płaczące wierzby i japońskie mostki. „Wschód słońca” jest wśród nich jak ziarno, z którego wszystkie wyrosły. Takiego zagęszczenia Moneta nie znajdziesz nigdzie indziej, ani w Orangerie, ani w Orsay, ani w samym Giverny.

Na co zwrócić uwagę

Pomarańczowa plama. Siedem czerwonych muśnięć na wodzie. Ołówkowa siatka wciąż widoczna przy dolnej krawędzi. Dym z holownika płynący w prawo. Dwie czarne łodzie wiosłowe. Płótno czterdzieści osiem na sześćdziesiąt trzy centymetry, mniejsze, niż się spodziewasz, mniejsze, niż sugeruje większość reprodukcji.

I tytuł w rogu tabliczki na ścianie. Impression, soleil levant. Słowo, którym rzucili krytycy, a które malarze złapali.

Puenta

W listopadowy środowy poranek 1872 roku malarz wyjrzał przez okno hotelu w Hawrze i przez godzinę szybko pracował. Dwa lata później wysłał płótno do Paryża, bo nie miał nic innego do wysłania. W kwietniu 1874 roku dziennikarz popatrzył na nie na ścianie i wziął tytuł za przyznanie się do porażki. Słowo przylgnęło. Impresja stała się ruchem, ruch stał się sposobem patrzenia, a ten sposób patrzenia stał się tym, jak większość z nas patrzy dziś na obrazy światła, pogody i wody. Wszystko z jednego szybkiego poranka w portowym basenie i jednego kiepskiego żartu, którego malarze nie chcieli uznać za obelgę.

Źródła ilustracji