Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πομπηία: η πόλη που έθαψε ο Βεζούβιος και μετά τη διατήρησε

Δημοσίευση: • 9 λεπτά ανάγνωσης

Θέα πάνω από τα ερείπια της ρωμαϊκής πόλης της Πομπηίας με τον Βεζούβιο να υψώνεται στο βάθος κάτω από καθαρό ουρανό.

Το απόγευμα της 24ης Οκτωβρίου του 79 μ.Χ., ένας φούρναρης στην Πομπηία έβαλε ογδόντα ένα καρβέλια ψωμί σε έναν φούρνο από τούβλα και έκλεισε τη σιδερένια πόρτα. Το ψωμί είναι ακόμα εκεί. Είναι απανθρακωμένο, μαύρο, σκληρό σαν κεραμικό, και τα καρβέλια έχουν ακόμα τις οκτώ εγκοπές σε σχήμα σφήνας που ο φούρναρης χάραξε στο ζυμάρι με την κόψη του χεριού του. Ο φούρνος και το ψωμί βρίσκονται σε μια γυάλινη προθήκη στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Κανείς δεν άνοιξε εκείνη την πόρτα για χίλια εξακόσια εβδομήντα χρόνια.

Αυτό είναι η Πομπηία. Το ηφαίστειο δεν κατέστρεψε απλώς μια ρωμαϊκή πόλη. Την κατέγραψε. Ο Βεζούβιος έριξε περίπου επτά μέτρα ελαφρόπετρας και στάχτης πάνω σε μια πόλη σε πλήρη λειτουργία μέσα σε ένα μόνο απόγευμα, σφράγισε το καπάκι με ένα τελευταίο κύμα υπέρθερμων αερίων τις πρώτες πρωινές ώρες της επόμενης μέρας, και μετά έφυγε για δεκαέξι αιώνες. Όταν οι πρώτοι κυνηγοί θησαυρών έσκαψαν μέσα στο στρώμα το 1748, αυτό που βγήκε δεν ήταν ερείπια. Ήταν μια πόλη με τα φώτα ακόμα αναμμένα.

Το απόγευμα που την έθαψε

Η Πομπηία βρίσκεται στους πρόποδες του Βεζούβιου, στον κόλπο της Νάπολης, περίπου τέσσερις ώρες με άλογο νότια της Ρώμης τον πρώτο αιώνα. Το 79 ήταν μια ακμάζουσα επαρχιακή πόλη μεσαίου μεγέθους, με περίπου δώδεκα χιλιάδες κατοίκους. Η αγορά είχε πάθει ζημιές σε έναν ισχυρό σεισμό δεκαεπτά χρόνια νωρίτερα και επισκευαζόταν ακόμα. Παντού στην πόλη υπήρχαν σκαλωσιές. Η ζωή ήταν κανονική, όπως είναι κανονική σε κάθε πόλη όπου η αργή ανοικοδόμηση έχει γίνει η νέα κανονικότητα.

Αυτό που δεν ήξεραν οι κάτοικοι είναι ότι οι σεισμοί των προηγούμενων δεκαετιών ήταν το ηφαίστειο που καθάριζε τον λαιμό του. Το βουνό από πάνω τους δεν είχε εκραγεί από όσο θυμόταν κανείς. Ο Στράβων, που έγραφε μια γενιά νωρίτερα, είχε αναγνωρίσει τον Βεζούβιο ως πρώην ηφαίστειο από την όψη των πετρωμάτων του, αλλά κανένας Ρωμαίος δεν περίμενε ότι θα ξυπνούσε. Η παραδοσιακή ημερομηνία της έκρηξης είναι η 24η Αυγούστου, αλλά πρόσφατες επαναναγνώσεις απανθρακωμένων οργανικών καταλοίπων, φθινοπωρινά φρούτα διατηρημένα σε πιθάρια και τα βαριά μάλλινα ρούχα στα σώματα δείχνουν ότι η 24η Οκτωβρίου είναι πιο κοντά στην αλήθεια.

Νωρίς το απόγευμα, το βουνό άνοιξε. Μια στήλη ελαφρόπετρας και στάχτης ανέβηκε περίπου τριάντα δύο χιλιόμετρα κατακόρυφα πριν αρχίσει να πέφτει. Ο Πλίνιος ο Νεότερος, που παρακολουθούσε από την άλλη πλευρά του κόλπου, στο Μισηνό, την περιέγραψε σε ένα γράμμα του στον Τάκιτο ως μια στήλη σε σχήμα κουκουναριάς, που διακλαδιζόταν στην κορυφή. Ο θείος του, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, έπλευσε προς την έκρηξη για να σώσει ανθρώπους και πέθανε στην ακτή της Σταβίας, πιθανότατα από ασφυξία. Το γράμμα του Πλίνιου του Νεότερου, γραμμένο περίπου τριάντα χρόνια αργότερα από μνήμης, είναι η μόνη αφήγηση του γεγονότος σε πρώτο πρόσωπο. Είναι επίσης το έγγραφο από το οποίο η σύγχρονη ηφαιστειολογία πήρε τον όρο «πλίνια έκρηξη».

Η ελαφρόπετρα που έπεσε στην Πομπηία τις πρώτες έξι ώρες είχε στην αρχή το μέγεθος βόλου και μετά μπάλας του γκολφ. Οι στέγες άρχισαν να καταρρέουν από το βάρος. Όσοι προσπάθησαν να φύγουν από τον ανοιχτό δρόμο χτυπήθηκαν τόσο δυνατά που έχαναν τις αισθήσεις τους. Οι περισσότεροι από όσους έμειναν μέσα στα σπίτια πέθαναν από ασφυξία όταν η στάχτη γέμισε τα δωμάτια ή συνθλίβηκαν όταν υποχώρησαν τα δοκάρια. Γύρω στη μία τα ξημερώματα, η ίδια η στήλη κατέρρευσε και άρχισε να παράγει μια σειρά από πυροκλαστικά κύματα – πυκνά νέφη στάχτης και αερίων που κυλούσαν κοντά στο έδαφος με περίπου πεντακόσια χιλιόμετρα την ώρα, σε θερμοκρασίες γύρω στους διακόσιους εξήντα βαθμούς Κελσίου. Το τέταρτο κύμα έφτασε στην Πομπηία. Όποιος ήταν ακόμα ζωντανός στην πόλη πέθανε μέσα σε δευτερόλεπτα.

Τα εκμαγεία

Ένα γύψινο εκμαγείο του σώματος ενός από τα θύματα της έκρηξης στην Πομπηία, κουλουριασμένο πάνω σε ένα χαμηλό βάθρο, με τη μορφή του υφάσματος και των άκρων διατηρημένη στο αποτύπωμα της στάχτης.

Τη δεκαετία του 1860 ένας αρχαιολόγος ονόματι Τζουζέπε Φιορέλι παρατήρησε ότι οι εργάτες του έπεφταν συνεχώς πάνω σε κούφια κενά μέσα στη στάχτη. Τους έβαλε να σταματήσουν να σκάβουν όταν βρήκαν το επόμενο κενό και αντί γι’ αυτό να χύσουν υγρό γύψο μέσα στην κοιλότητα. Άφησαν τον γύψο να πήξει και μετά ξεφλούδισαν τη στάχτη. Αυτό που βγήκε ήταν ένας άνθρωπος.

Η στάχτη, πέφτοντας πάνω στα σώματα των ετοιμοθάνατων, είχε σκληρύνει σε καλούπι γύρω τους. Το δέρμα και τα ρούχα είχαν αποσυντεθεί μέσα στους αιώνες που ακολούθησαν, αφήνοντας ένα τέλειο αρνητικό κενό μέσα στο πέτρωμα. Ο Φιορέλι έπαιρνε εκμαγείο αυτού του αρνητικού κενού. Το αποτέλεσμα είναι το πιο συγκλονιστικό αρχείο της αρχαιολογίας. Βλέπετε εκφράσεις προσώπων. Βλέπετε την υφή των χιτώνων. Βλέπετε έναν σκύλο στριμμένο από αγωνία δεμένο με μια αλυσίδα, μια έγκυο γυναίκα κουλουριασμένη γύρω από την κοιλιά της, μια τετραμελή οικογένεια που βρέθηκε μαζί σε μια γωνιά ενός πίσω δωματίου, έναν άνδρα καθισμένο με το κεφάλι στα χέρια. Τα σώματα της Πομπηίας δεν είναι σκελετοί. Είναι το σχήμα ανθρώπων τη στιγμή της τελευταίας τους ανάσας.

Έχουν γίνει περίπου χίλια τριακόσια τέτοια εκμαγεία. Πρόσφατες εκτιμήσεις ανεβάζουν τον αριθμό των νεκρών σε όλη την ευρύτερη περιοχή του Βεζούβιου σε περίπου δύο χιλιάδες επιβεβαιωμένους, με πολλούς ακόμα που δεν έχουν βρεθεί. Τα σώματα συγκεντρώνονται στις πύλες της πόλης και κατά μήκος των δρόμων όπου οι άνθρωποι προσπάθησαν να διαφύγουν. Συγκεντρώνονται επίσης στους πάνω ορόφους των σπιτιών, όπου οικογένειες είχαν ανέβει για να περιμένουν να περάσει η καταιγίδα.

Αυτό που περπατάτε

Μια μακριά θέα κατά μήκος της Via dell'Abbondanza στην Πομπηία, ενός πλακοστρωμένου ρωμαϊκού δρόμου με αυλάκια από ρόδες αμαξών και ανοιχτές προσόψεις καταστημάτων και σπιτιών στις δύο πλευρές.

Οι δρόμοι είναι πλάκες από βασάλτη, χαραγμένες από τις ρόδες των αμαξών σε αυλάκια όπου μπορείτε ακόμα να βάλετε το δάχτυλό σας. Σε κάθε διασταύρωση υπάρχουν πέτρες-πατήματα που διασχίζουν τον δρόμο, τρεις ή τέσσερις πέτρινοι όγκοι στερεωμένοι στο οδόστρωμα σε τέτοιο ύψος ώστε ο πεζός να περνά απέναντι χωρίς να πατήσει στα νερά που κυλούσαν, και οι άξονες μιας άμαξας να περνούν ανάμεσά τους. Το πλάτος του κενού ανάμεσα στις πέτρες είναι το τυπικό πλάτος άξονα της ρωμαϊκής άμαξας. Κάθε άμαξα στην Ιταλία φτιαχνόταν με αυτό το μετατρόχιο για αιώνες εξαιτίας αυτών των λίθων.

Μέσα στα σπίτια, τα δάπεδα είναι ακόμα ψηφιδωτά. Οι τοίχοι είναι ακόμα ζωγραφισμένοι. Οι χρωστικές στις τοιχογραφίες είναι ακόμα ζωντανές επειδή σφραγίστηκαν σε ένα λουτρό στάχτης χωρίς οξυγόνο μέσα σε λίγες ώρες. Τα κόκκινα είναι ακόμα κόκκινα. Τα κίτρινα είναι ακόμα κίτρινα. Στο πορνείο υπάρχει μια τοιχογραφία που δείχνει τον κατάλογο των υπηρεσιών, ζωγραφισμένη ακριβώς πάνω από την πόρτα κάθε δωματίου για πελάτες που δεν μιλούσαν λατινικά. Στη Via dell’Abbondanza υπάρχει ένα οινοπωλείο όπου ο μαρμάρινος πάγκος έχει ακόμα ένα κυκλικό σημάδι εκεί όπου κάποιος, το τελευταίο πρωί, ακούμπησε ένα βρεγμένο κύπελλο. Το κύπελλο έχει χαθεί. Το σημάδι όχι.

Τα ζωγραφισμένα δωμάτια

Ένας τοίχος της Έπαυλης των Μυστηρίων στην Πομπηία, ζωγραφισμένος με μια τοιχογραφία με μορφές σε ρωμαϊκό ύφος πάνω σε κόκκινο φόντο, που αναπαριστούν μια σκηνή διονυσιακής μύησης.

Η Έπαυλη των Μυστηρίων βρίσκεται λίγο έξω από το τείχος της πόλης, μια εξοχική κατοικία της ανώτερης τάξης που ήταν άδεια τη μέρα της έκρηξης. Η κύρια αίθουσα υποδοχής της είναι ζωγραφισμένη με τον μεγαλύτερο σωζόμενο κύκλο ρωμαϊκών τοιχογραφιών στον κόσμο. Είκοσι οκτώ μορφές σχεδόν σε φυσικό μέγεθος πάνω σε ένα βαθύ κόκκινο φόντο από κιννάβαρι, σε μια συνεχή ζωφόρο γύρω από την αίθουσα, που αναπαριστούν αυτό που συνήθως ερμηνεύεται ως διονυσιακή μύηση – μια τελετή από την οποία ίσως περνούσε μια νύφη πριν από τον γάμο της. Κανείς δεν είναι σίγουρος. Οι μορφές προχωρούν από ένα παιδί που διαβάζει ιερό κείμενο, σε μια γυναίκα που ξεσκεπάζει ένα λίκνο με κάτι που μοιάζει με φαλλό μέσα, σε μια φτερωτή γυναίκα που κραδαίνει ένα μαστίγιο, σε μια νύφη που μυείται.

Η τοιχογραφία είναι δύο χιλιάδων χρόνων και μοιάζει σαν να ζωγραφίστηκε πέρσι. Βλέπετε τις πινελιές. Βλέπετε τη σειρά με την οποία απλώθηκαν τα χρώματα. Η μορφή της νύφης στην κορύφωση του κύκλου έχει μάγουλα κοκκινισμένα με ρουζ που είναι ακόμα ροζ. Ο τοίχος από κιννάβαρι ήταν χρωστική από αλεσμένο θειούχο υδράργυρο, που οι Ρωμαίοι ονόμαζαν minium και εισήγαγαν από τα ορυχεία του Αλμαδέν στην Ισπανία. Ήταν μια ακριβή αίθουσα. Το Chiaro σας διαβάζει τις μορφές με τη σειρά γύρω από την αίθουσα ενώ στέκεστε στη σωστή πόρτα, με τη σειρά που θα έμπαινε ένας Ρωμαίος, ώστε η αφήγηση της ζωφόρου να ξεδιπλώνεται δεξιόστροφα όπως ήταν γραφτό.

Τι να προσέξετε

Τρία πράγματα να προσέξετε. Πρώτον, κοιτάξτε κάτω. Οι βασαλτικές πέτρες-πατήματα σε κάθε διάβαση είναι τα κλειδιά για την κυκλοφορία στην πόλη. Σταθείτε πάνω στις πέτρες στη μέση μιας διασταύρωσης και θα δείτε πώς ένας Ρωμαίος μπορούσε να διασχίσει οποιαδήποτε διασταύρωση χωρίς να αγγίξει ποτέ τον βρεγμένο δρόμο. Δεύτερον, κοιτάξτε τις τοιχογραφίες στα μικρά δωμάτια, όχι μόνο τις διάσημες. Τα συνηθισμένα σπίτια της μεσαίας τάξης είναι ζωγραφισμένα με την ίδια φροντίδα με τις μεγάλες επαύλεις, συχνά με σκηνές κήπων στους εσωτερικούς τοίχους δωματίων που δεν είχαν παράθυρα. Οι Ρωμαίοι ζωγράφιζαν θέες μέσα στους ίδιους τους τοίχους τους. Τρίτον, κοιτάξτε πίσω προς το βουνό. Ο Βεζούβιος είναι ακόμα ενεργός. Η τελευταία του έκρηξη ήταν το 1944. Θα εκραγεί ξανά. Το ινστιτούτο ηφαιστειολογίας της Νάπολης δημοσιεύει καθημερινά σεισμικές μετρήσεις. Η πόλη από κάτω του, μεγαλύτερη σήμερα από ποτέ, ζει με το ίδιο καπάκι με τους Ρωμαίους, και έχει το ίδιο σχέδιο αν ανοίξει ξανά.

Οι δρόμοι είναι τώρα ήσυχοι. Το ψωμί είναι στο μουσείο. Τα αυλάκια των αμαξών είναι ακόμα εκεί. Ένα ηφαιστειακό απόγευμα πριν από δύο χιλιάδες χρόνια έσβησε τα φώτα και μετέτρεψε μια πόλη σε πλήρη λειτουργία στην πιο ολοκληρωμένη εικόνα που θα έχουμε ποτέ για μια ρωμαϊκή πόλη, όχι ως μνημείο αλλά ως καθημερινή ζωή που κόπηκε στη μέση της φράσης.

Πηγές εικόνων