Naar de inhoud

Pompeii: de stad die de Vesuvius begroef en daarna bewaarde

Gepubliceerd: • 9 min lezen

Een blik over de ruïnes van de Romeinse stad Pompeii, met de Vesuvius op de achtergrond onder een heldere lucht.

Op de middag van 24 oktober 79 n.Chr. schoof een bakker in Pompeii eenentachtig broden in een bakstenen oven en sloot de ijzeren deur. Het brood is er nog. Het is verkoold, zwart, hard als keramiek, en de broden dragen nog altijd de acht insnijdingen die de bakker met de zijkant van zijn hand in het deeg drukte. De oven en het brood staan in een vitrine in het archeologisch museum van Napels. Niemand opende die deur in duizendzeshonderdzeventig jaar.

Dat is wat Pompeii is. De vulkaan verwoestte niet alleen een Romeinse stad. Hij catalogiseerde haar. De Vesuvius liet in de loop van één middag ongeveer zeven meter puimsteen en as op een werkende stad vallen, sloot het deksel in de kleine uurtjes van de volgende ochtend af met een laatste golf oververhit gas, en liet haar daarna zestien eeuwen met rust. Toen de eerste schatzoekers in 1748 in de afzetting begonnen te graven, kwamen er geen ruïnes tevoorschijn. Er kwam een stad tevoorschijn waar het licht nog brandde.

De middag die haar begroef

Pompeii ligt aan de voet van de Vesuvius aan de Golf van Napels, in de eerste eeuw zo’n vier uur te paard ten zuiden van Rome. In het jaar 79 was het een welvarende, middelgrote provinciestad van ongeveer twaalfduizend inwoners. Het forum was zeventien jaar eerder bij een zware aardbeving beschadigd en werd nog altijd hersteld. Overal in de stad stonden steigers. Het leven was normaal, zoals het leven normaal is in elke stad waar de trage wederopbouw het nieuwe normaal is geworden.

Wat de inwoners niet wisten, is dat de aardbevingen van de decennia daarvoor de vulkaan waren geweest die zijn keel schraapte. De berg boven hen was bij mensenheugenis niet uitgebarsten. Strabo, die een generatie eerder schreef, had de Vesuvius op grond van het uiterlijk van zijn gesteente herkend als een voormalige vulkaan, maar geen Romein verwachtte dat hij zou ontwaken. De traditionele datum van de uitbarsting is 24 augustus, maar recente herinterpretaties van verkoolde organische resten, herfstfruit dat in voorraadkruiken bewaard was gebleven en de zware wollen kleding op de lichamen wijzen erop dat 24 oktober dichter bij de waarheid ligt.

In het begin van de middag ging de berg open. Een zuil van puimsteen en as steeg ruim dertig kilometer recht omhoog voordat hij begon te vallen. Plinius de Jongere, die vanaf de overkant van de golf bij Misenum toekeek, beschreef hem in een brief aan Tacitus als een zuil in de vorm van een parasolden, die zich aan de top vertakte. Zijn oom, Plinius de Oudere, zeilde naar de uitbarsting toe om mensen te redden en stierf op het strand bij Stabiae, waarschijnlijk door verstikking. De brief van Plinius de Jongere, zo’n dertig jaar later uit het hoofd geschreven, is het enige ooggetuigenverslag van de gebeurtenis. Het is ook het document waaraan de moderne vulkanologie de term ‘Plinische uitbarsting’ ontleende.

Het puimsteen dat in de eerste zes uur op Pompeii viel, was zo groot als knikkers, daarna als golfballen. Daken begonnen onder het gewicht in te storten. Mensen die over de open weg probeerden te vertrekken, werden zo hard bekogeld dat ze het bewustzijn verloren. De meesten die binnen bleven, stikten toen de as de kamers vulde, of werden verpletterd toen de balken het begaven. Rond één uur ’s nachts stortte de zuil zelf in en begon een reeks pyroclastische golven te veroorzaken: dichte wolken van as en gas die over de grond scheerden met zo’n vijfhonderd kilometer per uur en een temperatuur van rond de 260 graden Celsius. De vierde golf bereikte Pompeii. Wie nog in de stad leefde, stierf binnen een paar seconden.

De afgietsels

Een gipsafgietsel van het lichaam van een van de slachtoffers van de uitbarsting in Pompeii, opgekruld liggend op een lage sokkel, met de vorm van kleding en ledematen bewaard in de afdruk in de as.

In de jaren 1860 merkte een archeoloog die Giuseppe Fiorelli heette op dat zijn arbeiders steeds op holle ruimtes in de as stuitten. Hij liet ze stoppen met graven zodra ze de volgende holte bereikten, en liet in plaats daarvan vloeibaar gips in de holte gieten. Ze lieten het gips uitharden en hakten daarna de as weg. Wat er tevoorschijn kwam, was een mens.

De as die op de lichamen van de stervenden viel, was rond hen uitgehard tot een mal. Huid en kleding waren in de eeuwen daarna vergaan, waardoor er een volmaakte negatieve ruimte in het gesteente overbleef. Fiorelli goot die negatieve ruimte af. Het resultaat is het meest verontrustende archief van de archeologie. Je ziet gelaatsuitdrukkingen. Je ziet de structuur van tunieken. Je ziet een hond die in doodsstrijd verwrongen aan een ketting ligt, een zwangere vrouw die opgekruld om haar buik ligt, een gezin van vier dat samen in een hoek van een achterkamer werd gevonden, een man die zit met zijn hoofd in zijn handen. De lichamen van Pompeii zijn geen skeletten. Ze zijn de vorm van mensen op het moment van hun laatste adem.

Er zijn ongeveer dertienhonderd van zulke afgietsels gemaakt. Recente schattingen komen voor het hele gebied rond de Vesuvius uit op zo’n tweeduizend bevestigde doden, en veel meer die nooit zijn gevonden. De lichamen liggen geconcentreerd bij de stadspoorten en langs de straten waar mensen probeerden te vluchten. Ze liggen ook geconcentreerd op de bovenverdiepingen van huizen, waar gezinnen waren gaan wachten tot de storm voorbij was.

Waar je doorheen loopt

Een lange blik door de Via dell’Abbondanza in Pompeii, een geplaveide Romeinse straat met diepe karrensporen, omzoomd door de open fronten van winkels en huizen.

De straten bestaan uit basaltplaten waarin de wielen van karren sporen hebben uitgesleten waar je nog altijd een vinger in kunt leggen. Op elk kruispunt liggen stapstenen over de weg, drie of vier stenen blokken in het plaveisel, op een hoogte waardoor een voetganger kon oversteken zonder in het afvoerwater te stappen en de assen van een kar ertussendoor konden. De breedte van de opening tussen de stapstenen is de standaardasbreedte van een Romeinse kar. Elke kar in Italië werd eeuwenlang op die maat gebouwd, vanwege deze stenen.

In de huizen zijn de vloeren nog altijd mozaïek. De muren zijn nog altijd beschilderd. De pigmenten in de fresco’s zijn nog altijd levendig, omdat ze binnen enkele uren na het aanbrengen werden afgesloten in een zuurstofloos asbad. Het rood is nog rood. Het geel is nog geel. In het bordeel staat een fresco met de menukaart van de diensten, recht boven de deur van elke kamer geschilderd voor klanten die geen Latijn spraken. Aan de Via dell’Abbondanza is een wijnbar waar de marmeren toonbank nog een ronde vlek heeft waar iemand op de laatste ochtend een natte beker neerzette. De beker is weg. De kring niet.

De beschilderde kamers

Een wand van de Villa dei Misteri in Pompeii, beschilderd met een fresco van figuren in de Romeinse frescostijl op een rode ondergrond, die een Dionysisch inwijdingstafereel opvoeren.

De Villa dei Misteri ligt net buiten de stadsmuur, een landhuis van de bovenlaag dat op de dag van de uitbarsting leegstond. De belangrijkste ontvangstzaal is beschilderd met de grootste bewaarde Romeinse frescocyclus ter wereld. Achtentwintig bijna levensgrote figuren op een verzadigd cinnaberrode ondergrond, in een doorlopende fries rond de zaal, die opvoeren wat meestal wordt gelezen als een Dionysische inwijding, een ritueel dat een bruid mogelijk voor haar huwelijk onderging. Niemand weet het zeker. De figuren gaan van een kind dat een heilige tekst voorleest, naar een vrouw die een wanmand onthult met daarin iets wat op een fallus lijkt, naar een gevleugelde vrouw die met een zweep zwaait, naar een bruid die wordt ingewijd.

Het fresco is tweeduizend jaar oud en ziet eruit alsof het vorig jaar is geschilderd. Je ziet de penseelstreken. Je ziet in welke volgorde de kleuren werden aangebracht. De figuur van de bruid op het hoogtepunt van de cyclus heeft wangen met rouge die nog altijd roze is. De cinnaberrode muur was pigment dat uit kwiksulfide werd gemalen, dat de Romeinen minium noemden en uit de mijnen van Almadén in Spanje invoerden. Het was een dure kamer. Chiaro leest de figuren op volgorde rond de zaal voor terwijl jij bij de juiste deuropening staat, in de volgorde waarin een Romein zou zijn binnengekomen, zodat het verhaal van de fries zich met de klok mee ontvouwt zoals het bedoeld was.

Waar je op let

Drie dingen om op te letten. Kijk eerst omlaag. De basalten stapstenen op elk kruispunt zijn de sleutel tot het verkeer in de stad. Ga midden op een kruising op de stenen staan en je ziet hoe een Romein elk kruispunt kon oversteken zonder ooit de natte weg te raken. Kijk ten tweede naar de muurschilderingen in de kleine kamers, niet alleen naar de beroemde. De gewone huizen van de middenklasse zijn even zorgvuldig beschilderd als de grote villa’s, vaak met tuintaferelen op de binnenmuren van kamers die geen ramen hadden. De Romeinen schilderden uitzichten in hun eigen muren. Kijk ten derde terug naar de berg. De Vesuvius is nog altijd actief. De laatste uitbarsting was in 1944. Hij zal weer uitbarsten. Het vulkanologisch instituut in Napels publiceert dagelijks een seismische meting. De stad eronder, groter dan ze ooit is geweest, leeft met hetzelfde deksel als de Romeinen, en heeft hetzelfde plan als het weer opengaat.

De straten zijn nu stil. Het brood ligt in het museum. De karrensporen zijn er nog. Een vulkanische middag tweeduizend jaar geleden deed het licht uit en maakte van een werkende stad het meest complete beeld dat we ooit zullen hebben van een Romeinse stad, niet als monument, maar als dagelijks leven, midden in een zin.

Beeldverantwoording