
MS 79 yılının 24 Ekim öğleden sonrası, Pompeii’de bir fırıncı seksen bir somun ekmeği tuğla bir fırına sürdü ve demir kapağı kapattı. Ekmekler hâlâ orada. Kömürleşmiş, simsiyah, seramik kadar sert ve somunlar hâlâ fırıncının elinin yan tarafıyla hamura bastırdığı sekiz dilimli kesikleri taşıyor. Fırın ve ekmekler Napoli Arkeoloji Müzesi’nde bir cam vitrinin içinde. O kapağı bin altı yüz yetmiş yıl boyunca kimse açmadı.
Pompeii budur. Yanardağ bir Roma şehrini yalnızca yok etmedi. Onu kataloglara geçirdi. Vezüv, tek bir öğleden sonra içinde, işleyen bir kasabanın üzerine yaklaşık yedi metre sünger taşı ve kül döktü, ertesi sabahın erken saatlerinde son bir aşırı ısınmış gaz dalgasıyla kapağı mühürledi ve sonra on altı yüzyıl boyunca çekip gitti. İlk hazine avcıları 1748’de birikintiyi kazdıklarında, ortaya çıkan şey harabeler değildi. Işıkları hâlâ yanan bir kasabaydı.
Onu gömen öğleden sonra
Pompeii, Napoli Körfezi’nde Vezüv Dağı’nın eteğinde, birinci yüzyılda Roma’nın atla yaklaşık dört saatlik güneyinde yer alıyor. 79 yılında, kabaca on iki bin kişilik müreffeh, orta büyüklükte bir taşra şehriydi. Forum on yedi yıl önceki şiddetli bir depremde hasar görmüştü ve hâlâ onarılıyordu. Kasabanın her yanında inşaat iskeleleri kuruluydu. Hayat, yavaş ilerleyen yeniden inşanın yeni normal haline geldiği herhangi bir kasabada hayatın normal olduğu şekilde normaldi.
Sakinlerin bilmediği şey, önceki on yılların depremlerinin yanardağın boğazını temizlemesi olduğuydu. Üstlerindeki dağ, hatırlanan hiçbir dönemde patlamamıştı. Bir kuşak önce yazan Strabon, kayalarının görünüşüne bakarak Vezüv’ü eski bir yanardağ olarak tanımlamıştı, ama hiçbir Romalı onun uyanmasını beklemiyordu. Patlamanın geleneksel tarihi 24 Ağustos, ama kömürleşmiş organik kalıntıların, depolama küplerinde korunmuş sonbahar meyvelerinin ve cesetlerin üzerindeki kalın yün giysilerin son yeniden değerlendirmeleri, 24 Ekim’in gerçeğe daha yakın olduğunu düşündürüyor.
Öğleden sonranın erken saatlerinde dağ açıldı. Sünger taşı ve külden oluşan bir sütun, düşmeye başlamadan önce yaklaşık otuz iki kilometre dümdüz yükseldi. Körfezin karşı yakasındaki Misenum’dan izleyen Genç Plinius, Tacitus’a yazdığı bir mektupta onu tepesinde dallanan, bir fıstık çamı biçiminde bir sütun olarak tanımladı. Amcası Yaşlı Plinius, insanları kurtarmak için patlamaya doğru yelken açtı ve Stabiae’deki sahilde, muhtemelen boğularak öldü. Genç Plinius’un yaklaşık otuz yıl sonra hafızadan yazdığı mektup, olayın birinci ağızdan tek anlatımı. Aynı zamanda modern volkanolojinin “Plinius tipi patlama” terimini aldığı belge.
İlk altı saatte Pompeii’ye düşen sünger taşları önce bilye, sonra golf topu büyüklüğündeydi. Çatılar ağırlığın altında çökmeye başladı. Açık yoldan ayrılmaya çalışanlar, bilinçlerini kaybedecek kadar sert taş yağmuruna tutuldu. İçeride kalanların çoğu, kül odaları doldurduğunda boğuldu ya da kirişler çöktüğünde ezildi. Gece saat bir civarında sütunun kendisi çöktü ve bir dizi piroklastik akıntı üretmeye başladı — saatte yaklaşık beş yüz kilometre hızla, yaklaşık iki yüz altmış derece sıcaklıkta, yere yapışarak ilerleyen yoğun kül ve gaz bulutları. Dördüncü akıntı Pompeii’ye ulaştı. Şehirde hâlâ hayatta olan herkes saniyeler içinde öldü.
Kalıplar

1860’larda Giuseppe Fiorelli adlı bir arkeolog, işçilerinin külün içinde sürekli oyuk boşluklara rastladığını fark etti. Bir sonraki boşluğa ulaşıldığında kazmayı bırakmalarını ve onun yerine boşluğa sıvı alçı dökmelerini istedi. Alçının donmasını beklediler, sonra külü yontarak temizlediler. Ortaya çıkan şey bir insandı.
Can çekişenlerin bedenlerinin üzerine düşen kül, çevrelerinde bir kalıp halinde sertleşmişti. Deri ve giysiler aradan geçen yüzyıllarda çürümüş, kayanın içinde kusursuz bir negatif boşluk bırakmıştı. Fiorelli o negatif boşluğun kalıbını alıyordu. Sonuç, arkeolojideki en rahatsız edici arşiv. Yüz ifadelerini görebilirsiniz. Tuniklerin dokusunu görebilirsiniz. Bir zincire karşı acıyla kıvranmış bir köpeği, karnının etrafına kıvrılmış hamile bir kadını, bir arka odanın köşesinde birlikte bulunan dört kişilik bir aileyi, başını ellerinin arasına almış oturan bir adamı görebilirsiniz. Pompeii’deki bedenler iskelet değil. Son nefeslerini verdikleri andaki insanların biçimi.
Bu tür yaklaşık bin üç yüz kalıp yapıldı. Son tahminler, daha geniş Vezüv bölgesindeki can kaybını yaklaşık iki bin doğrulanmış olarak veriyor; çok daha fazlası hiç çıkarılamadı. Bedenler şehir kapılarında ve insanların kaçmaya çalıştığı sokaklar boyunca toplanıyor. Ailelerin fırtınanın geçmesini beklemek için çıktığı evlerin üst katlarında da toplanıyorlar.
İçinde yürüdüğünüz şey

Sokaklar, araba tekerleklerinin içine hâlâ parmağınızı sokabileceğiniz izler açtığı bazalt levhalardan oluşuyor. Her kavşakta yolu basamak taşları kesiyor; kaldırıma, bir yayanın yağmur suyuna basmadan üzerinden geçebileceği ve bir arabanın akslarının aralarından geçebileceği yükseklikte yerleştirilmiş üç dört taş blok. Basamak taşları arasındaki boşluğun genişliği, standart Roma araba aksı genişliği. Bu taşlar yüzünden İtalya’daki her araba yüzyıllar boyunca bu ölçüye göre yapıldı.
Evlerin içinde zeminler hâlâ mozaik. Duvarlar hâlâ boyalı. Fresklerdeki pigmentler hâlâ canlı, çünkü yapıldıktan birkaç saat sonra oksijensiz bir kül banyosunda mühürlendiler. Kırmızılar hâlâ kırmızı. Sarılar hâlâ sarı. Genelevde, Latince bilmeyen müşteriler için her odanın kapısının hemen üstüne boyanmış, hizmet menüsünü gösteren bir fresk var. Via dell’Abbondanza’da mermer tezgâhında, son sabah birinin ıslak bir bardağı koyduğu yerde hâlâ dairesel bir leke halkası olan bir şarap barı var. Bardak yok. Halka duruyor.
Boyalı odalar

Gizemler Villası, şehir surunun hemen dışında, patlama günü boş olan üst sınıfa ait bir kır evi. Ana kabul salonu, dünyada günümüze ulaşmış en büyük Roma fresk döngüsüyle boyanmış. Doygun zincifre kırmızısı bir zemin üzerinde, odanın çevresini dolaşan kesintisiz bir friz halinde, genellikle Dionysosçu bir erginleme olarak okunan şeyi — bir gelinin düğününden önce geçmiş olabileceği bir ritüeli — canlandıran, neredeyse gerçek boyutlu yirmi sekiz figür. Kimse emin değil. Figürler, kutsal bir metin okuyan bir çocuktan, içinde fallusa benzeyen bir şey bulunan bir harman sepetinin örtüsünü açan bir kadına, kırbaç sallayan kanatlı bir kadına ve erginlenen bir geline doğru ilerliyor.
Fresk iki bin yıllık ve geçen yıl boyanmış gibi görünüyor. Fırça darbelerini görebilirsiniz. Renklerin hangi sırayla sürüldüğünü görebilirsiniz. Döngünün doruk noktasındaki gelin figürünün yanakları, hâlâ pembe olan bir allıkla kızarmış. Zincifre duvar, Romalıların minium dediği ve İspanya’daki Almadén madenlerinden ithal ettiği cıva sülfürden öğütülmüş pigmentti. Pahalı bir odaydı. Siz sağdaki kapı aralığında, bir Romalının gireceği sırayla dururken Chiaro figürleri oda boyunca sırayla okur; böylece frizin anlatısı, olması gerektiği gibi saat yönünde açılır.
Nelere bakmalı
Fark edilecek üç şey. Birincisi, aşağı bakın. Her geçitteki bazalt basamak taşları, şehrin dolaşımının anahtarı. Bir kavşağın ortasındaki taşların üzerinde durun; bir Romalının ıslak yola hiç dokunmadan herhangi bir kavşağı nasıl geçebildiğini görebilirsiniz. İkincisi, yalnızca ünlü olanlara değil, küçük odalardaki duvar fresklerine de bakın. Sıradan orta sınıf evleri, büyük villalar kadar özenle boyanmış; çoğu zaman penceresi olmayan odaların iç duvarlarında bahçe sahneleriyle. Romalılar kendi duvarlarının içine manzaralar boyadı. Üçüncüsü, dönüp dağa bakın. Vezüv hâlâ aktif. En son 1944’te patladı. Yeniden patlayacak. Napoli’deki volkanoloji enstitüsü günlük bir sismik ölçüm yayımlıyor. Altındaki şehir, şimdi hiç olmadığı kadar büyük, Romalıların yaşadığı aynı kapakla yaşıyor ve kapak yeniden kalkarsa aynı plana sahip.
Sokaklar artık sessiz. Ekmek müzede. Araba izleri hâlâ orada. İki bin yıl önceki volkanik bir öğleden sonra ışıkları söndürdü ve işleyen bir kasabayı, bir Roma şehrinin bir anıt olarak değil, cümlenin ortasında kesilmiş gündelik hayat olarak sahip olacağımız en eksiksiz resmine dönüştürdü.
Görsel kaynakları
- Vesuvio dietro al parco archeologico di pompei.jpg — ElfQrin. Kaynak, CC BY-SA.
- Body of Vesuvius eruption victim preserved in ash coating in Pompeii, 2016.jpg — Paul Vlaar. Kaynak, CC BY-SA.
- Pompeii Via dell’ Abbondanza 01.jpg — Carlo Raso. Kaynak, kamu malı.
- Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 011.jpg — WolfgangRieger. Kaynak, kamu malı.