Przejdź do treści

Pompeje: miasto, które Wezuwiusz pogrzebał, a potem zachował

Opublikowano: • 7 min czytania

Widok na ruiny rzymskiego miasta Pompeje z Wezuwiuszem wznoszącym się w tle pod bezchmurnym niebem.

Po południu 24 października 79 roku n.e. piekarz w Pompejach wsunął do ceglanego pieca osiemdziesiąt jeden bochenków chleba i zamknął żelazne drzwiczki. Chleb wciąż tam jest. Zwęglony, czarny, twardy jak ceramika, a bochenki wciąż noszą osiem nacięć w kształcie klinów, które piekarz wycisnął w cieście kantem dłoni. Piec i chleb stoją w szklanej gablocie w muzeum archeologicznym w Neapolu. Nikt nie otworzył tych drzwiczek przez tysiąc sześćset siedemdziesiąt lat.

Tym właśnie są Pompeje. Wulkan nie tylko zniszczył rzymskie miasto. Skatalogował je. Wezuwiusz w ciągu jednego popołudnia zrzucił na żyjące, pracujące miasto mniej więcej siedem metrów pumeksu i popiołu, nad ranem następnego dnia zamknął pokrywę ostatnią falą rozgrzanego gazu, a potem odszedł na szesnaście stuleci. Kiedy w 1748 roku pierwsi poszukiwacze skarbów wkopali się w tę warstwę, to, co wydobyli, nie było ruinami. Było miastem, w którym wciąż paliły się światła.

Popołudnie, które je pogrzebało

Pompeje leżą u stóp Wezuwiusza nad Zatoką Neapolitańską, w I wieku około czterech godzin konno na południe od Rzymu. W 79 roku było to zamożne, średniej wielkości prowincjonalne miasto liczące około dwunastu tysięcy mieszkańców. Forum zostało uszkodzone siedemnaście lat wcześniej w silnym trzęsieniu ziemi i wciąż było naprawiane. W całym mieście stały rusztowania. Życie toczyło się normalnie, tak jak toczy się w każdym mieście, w którym powolna odbudowa stała się nową normalnością.

Mieszkańcy nie wiedzieli, że trzęsienia ziemi z poprzednich dziesięcioleci były chrząknięciem wulkanu. Góra nad nimi nie wybuchła za ludzkiej pamięci. Strabon, piszący pokolenie wcześniej, rozpoznał w Wezuwiuszu dawny wulkan po wyglądzie jego skał, ale żaden Rzymianin nie spodziewał się, że się obudzi. Tradycyjna data erupcji to 24 sierpnia, ale nowe odczytania zwęglonych szczątków organicznych, jesiennych owoców zachowanych w dzbanach i ciężkich wełnianych ubrań na ciałach sugerują, że bliższy prawdy jest 24 października.

Wczesnym popołudniem góra się otworzyła. Kolumna pumeksu i popiołu wzniosła się na mniej więcej trzydzieści kilometrów prosto w górę, zanim zaczęła opadać. Pliniusz Młodszy, który obserwował to z Misenum po drugiej stronie zatoki, opisał ją w liście do Tacyta jako kolumnę w kształcie pinii, rozgałęzioną u góry. Jego wuj, Pliniusz Starszy, popłynął w stronę erupcji, żeby ratować ludzi, i zginął na plaży w Stabiach, prawdopodobnie uduszony. List Pliniusza Młodszego, spisany z pamięci mniej więcej trzydzieści lat później, to jedyna relacja naocznego świadka tego wydarzenia. To także dokument, z którego współczesna wulkanologia wzięła termin „erupcja pliniańska”.

Pumeks, który spadał na Pompeje przez pierwsze sześć godzin, miał wielkość kulek do gry, potem piłek golfowych. Dachy zaczęły się zapadać pod ciężarem. Ludzi, którzy próbowali uciekać otwartą drogą, kamienie biły tak mocno, że tracili przytomność. Większość tych, którzy zostali w domach, udusiła się, gdy popiół wypełnił pomieszczenia, albo zginęła przygnieciona, gdy puściły belki. Około pierwszej w nocy sama kolumna się zawaliła i zaczęła wytwarzać serię spływów piroklastycznych, gęstych, przywierających do ziemi chmur popiołu i gazu pędzących z prędkością około pięciuset kilometrów na godzinę, o temperaturze około dwustu sześćdziesięciu stopni Celsjusza. Czwarty spływ dotarł do Pompejów. Każdy, kto jeszcze żył w mieście, zginął w kilka sekund.

Odlewy

Gipsowy odlew ciała jednej z ofiar erupcji w Pompejach, leżący skulony na niskim cokole, z kształtem tkaniny i kończyn zachowanym w odcisku popiołu.

W latach 60. XIX wieku archeolog Giuseppe Fiorelli zauważył, że jego robotnicy wciąż natrafiają na puste przestrzenie w popiele. Kazał im przestać kopać, gdy dotrą do kolejnej pustki, i zamiast tego wlać do niej płynny gips. Zostawili gips, żeby stwardniał, a potem odkuli popiół. To, co się wyłoniło, było człowiekiem.

Popiół, spadając na ciała umierających, stwardniał wokół nich w formę. Skóra i ubrania rozłożyły się w ciągu stuleci, zostawiając w skale idealny negatyw. Fiorelli odlewał ten negatyw. Rezultat to najbardziej poruszające archiwum w archeologii. Widać wyraz twarzy. Widać fakturę tunik. Widać psa wykręconego w agonii na łańcuchu, ciężarną kobietę skuloną wokół brzucha, czteroosobową rodzinę znalezioną razem w kącie tylnego pomieszczenia, mężczyznę siedzącego z głową w dłoniach. Ciała z Pompejów to nie szkielety. To kształty ludzi w chwili ich ostatniego oddechu.

Wykonano około tysiąca trzystu takich odlewów. Według najnowszych szacunków liczba potwierdzonych ofiar w całym regionie Wezuwiusza wynosi około dwóch tysięcy, a wielu ciał nie odnaleziono. Ciała skupiają się przy bramach miejskich i wzdłuż ulic, którymi ludzie próbowali uciekać. Skupiają się też na wyższych piętrach domów, dokąd rodziny poszły przeczekać nawałnicę.

Przez co idziesz

Długi widok wzdłuż Via dell’Abbondanza w Pompejach, brukowanej rzymskiej ulicy z koleinami po kołach wozów, obrzeżonej otwartymi frontami sklepów i domów.

Ulice to bazaltowe płyty, w których koła wozów wyżłobiły koleiny tak głębokie, że wciąż można w nie włożyć palec. Na każdym skrzyżowaniu przez jezdnię prowadzą kamienie do przechodzenia, trzy albo cztery kamienne bloki osadzone w nawierzchni na takiej wysokości, żeby pieszy mógł przejść bez wchodzenia w spływającą wodę, a osie wozu mogły przejechać między nimi. Szerokość przerwy między kamieniami to standardowy rozstaw osi rzymskiego wozu. Przez stulecia każdy wóz w Italii budowano według tego rozstawu właśnie z powodu tych kamieni.

W domach posadzki wciąż są mozaikowe. Ściany wciąż są malowane. Pigmenty fresków wciąż są żywe, bo w ciągu kilku godzin od powstania zostały zamknięte w beztlenowej kąpieli popiołu. Czerwienie wciąż są czerwone. Żółcie wciąż są żółte. W lupanarze jest fresk z menu usług, namalowany bezpośrednio nad drzwiami każdego pokoju dla klientów, którzy nie mówili po łacinie. Przy Via dell’Abbondanza jest winiarnia, w której na marmurowym kontuarze wciąż widać okrągły ślad po mokrym kubku, który ktoś postawił ostatniego ranka. Kubka już nie ma. Ślad został.

Malowane sale

Ściana Willi Tajemnic w Pompejach z freskiem przedstawiającym postacie na czerwonym tle w stylu rzymskiego fresku, odgrywające scenę dionizyjskiej inicjacji.

Willa Tajemnic stoi tuż za murem miejskim. To zamożny dom wiejski, który w dniu erupcji był pusty. Jego główna sala recepcyjna jest pokryta największym zachowanym rzymskim cyklem fresków na świecie. Dwadzieścia osiem postaci niemal naturalnej wielkości na nasyconym, cynobrowoczerwonym tle, w ciągłym fryzie dookoła sali, odgrywa coś, co zwykle odczytuje się jako dionizyjską inicjację, rytuał, któremu panna młoda mogła zostać poddana przed ślubem. Nikt nie jest pewien. Postacie przechodzą od dziecka czytającego święty tekst, przez kobietę odsłaniającą kosz do wiania zboża z czymś, co wygląda jak fallus w środku, przez skrzydlatą kobietę wymachującą biczem, aż po inicjowaną pannę młodą.

Fresk ma dwa tysiące lat i wygląda, jakby namalowano go w zeszłym roku. Widać pociągnięcia pędzla. Widać kolejność, w jakiej kładziono kolory. Postać panny młodej w kulminacyjnym momencie cyklu ma policzki zaróżowione różem, który wciąż jest różowy. Cynobrowa ściana to pigment utarty z siarczku rtęci, który Rzymianie nazywali minium i sprowadzali z kopalń w Almadén w Hiszpanii. To była droga sala. Chiaro odczytuje postacie po kolei dookoła sali, gdy stoisz we właściwych drzwiach, w kolejności, w jakiej wszedłby Rzymianin, więc opowieść fryzu rozwija się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, tak jak miała.

Na co patrzeć

Trzy rzeczy warte uwagi. Po pierwsze, patrz pod nogi. Bazaltowe kamienie na każdym przejściu to klucz do ruchu w mieście. Stań na kamieniach pośrodku skrzyżowania, a zobaczysz, jak Rzymianin mógł przejść przez każde skrzyżowanie, nie dotykając mokrej jezdni. Po drugie, przyjrzyj się freskom ściennym w małych pomieszczeniach, nie tylko tym słynnym. Zwykłe domy klasy średniej są malowane równie starannie jak wielkie wille, często ze scenami ogrodowymi na ścianach wewnętrznych pokojów, które nie miały okien. Rzymianie malowali widoki we własnych ścianach. Po trzecie, spójrz z powrotem na górę. Wezuwiusz wciąż jest aktywny. Ostatnio wybuchł w 1944 roku. Wybuchnie znowu. Instytut wulkanologiczny w Neapolu codziennie publikuje odczyty sejsmiczne. Miasto pod nim, dziś większe niż kiedykolwiek, żyje pod tą samą pokrywą co Rzymianie i ma ten sam plan na wypadek, gdyby znów się uniosła.

Ulice są teraz ciche. Chleb jest w muzeum. Koleiny wciąż tam są. Wulkaniczne popołudnie sprzed dwóch tysięcy lat zgasiło światła i zamieniło pracujące miasto w najpełniejszy obraz, jaki kiedykolwiek będziemy mieć, rzymskiego miasta nie jako pomnika, lecz jako codziennego życia przerwanego w pół zdania.

Źródła ilustracji