Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα πρόσωπα της Σχολής των Αθηνών: ποιος είναι ποιος στη νωπογραφία του Ραφαήλ

Δημοσίευση: • 20 λεπτά ανάγνωσης

Η νωπογραφία του Ραφαήλ Η Σχολή των Αθηνών στην Αίθουσα της Υπογραφής, με αρχαίους φιλοσόφους συγκεντρωμένους κάτω από μια τεράστια αίθουσα με καμαροσκεπή θόλο.

Το καλοκαίρι του 1509, ο Ραφαήλ Σάντσιο ήταν είκοσι έξι χρονών, ζούσε στη Ρώμη με μισθό από τον πάπα Ιούλιο Β΄ και διασταυρωνόταν με τον Μιχαήλ Άγγελο στους διαδρόμους του Βατικανού σχεδόν κάθε μέρα. Ο Μιχαήλ Άγγελος ζωγράφιζε την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα, διακόσια μέτρα πιο πέρα, σε μια κατάσταση ζοφερής εχθρότητας. Ο Ραφαήλ ζωγράφιζε μια αίθουσα που λεγόταν Stanza della Segnatura, η Αίθουσα της Υπογραφής, την ιδιωτική βιβλιοθήκη του Ιουλίου, στον επάνω όροφο. Στον μακρύ τοίχο απέναντι από το παράθυρο, σχεδίασε μια ζωγραφιστή κιονοστοιχία στο ύφος του νέου Αγίου Πέτρου του Μπραμάντε και τη γέμισε με πενήντα οκτώ φιλοσόφους.

Δεν έδωσε στους φιλοσόφους πρόσωπα φιλοσόφων. Τους έδωσε τα πρόσωπα των συγχρόνων του. Ο Πλάτων είναι ο Λεονάρντο ντα Βίντσι. Ο Ηράκλειτος, που κάθεται συλλογισμένος και μόνος στα σκαλιά, είναι ο Μιχαήλ Άγγελος, ζωγραφισμένος από μνήμης αφού ο Ραφαήλ τρύπωσε ένα απόγευμα στην κλειδωμένη Καπέλα Σιξτίνα. Ο Ευκλείδης, γονατισμένος με έναν διαβήτη, είναι ο αρχιτέκτονας Ντονάτο Μπραμάντε. Και στην άκρη δεξιά, κοιτάζοντας κατευθείαν τον θεατή κάτω από έναν μαλακό μαύρο σκούφο, είναι ένας νεαρός με μακρύ λεπτό λαιμό και σκούρα μάτια. Αυτός είναι ο ίδιος ο Ραφαήλ. Υπέγραψε τον πίνακά του στεκόμενος μέσα σε αυτόν.

Τα πρόσωπα της Σχολής των Αθηνών με μια ματιά

Η Σχολή των Αθηνών με αριθμημένες τις κύριες μορφές: 1 Σωκράτης, 2 Αλκιβιάδης, 3 Πυθαγόρας, 4 Αβερρόης, 5 Υπατία ή Φραντσέσκο Μαρία ντελλα Ρόβερε, 6 Πλάτων (Λεονάρντο ντα Βίντσι), 7 Αριστοτέλης, 8 Διογένης, 9 Ηράκλειτος (Μιχαήλ Άγγελος), 10 Ευκλείδης (Μπραμάντε), 11 Ζωροάστρης, 12 Πτολεμαίος, 13 Ραφαήλ.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτό το υπόμνημα. Όπου ο Ραφαήλ δανείστηκε το πρόσωπο ενός συγχρόνου του για έναν φιλόσοφο, το μοντέλο αναφέρεται στην τελευταία στήλη.

#ΜορφήΠού θα τον βρείτεΔανεικό πρόσωπο από
1ΣωκράτηςΠάνω αριστερά, με λαδοπράσινα, μετρά επιχειρήματα στα δάχτυλά του
2ΑλκιβιάδηςΠάνω αριστερά, με κράνος και πανοπλία, ακούει τον Σωκράτη
3ΠυθαγόραςΚάτω αριστερά, γράφει σε ένα βιβλίο
4ΑβερρόηςΠίσω από τον Πυθαγόρα, με λευκό τουρμπάνι
5Υπατία ή Φραντσέσκο Μαρία ντελλα ΡόβερεΚάτω αριστερά, στα λευκά, δίπλα στην ομάδα του ΠυθαγόραΊσως ο ντελλα Ρόβερε
6ΠλάτωνΣτο κέντρο αριστερά, με κόκκινα και μωβ, δείχνει προς τα πάνωΛεονάρντο ντα Βίντσι
7ΑριστοτέληςΣτο κέντρο δεξιά, με μπλε, παλάμη προς τα κάτωΔεν έχει ταυτιστεί μοντέλο
8ΔιογένηςΞαπλωμένος μόνος του στα σκαλιά
9ΗράκλειτοςΣτο κέντρο του πρώτου πλάνου, ακουμπά σε έναν μαρμάρινο όγκοΜιχαήλ Άγγελος
10ΕυκλείδηςΚάτω δεξιά, σκυμμένος πάνω από μια πλάκα με έναν διαβήτηΝτονάτο Μπραμάντε
11ΖωροάστρηςΔεξιά, κρατά την ουράνια σφαίρα
12ΠτολεμαίοςΔεξιά, με την πλάτη γυρισμένη σε εσάς, κρατά την επίγεια σφαίρα
13ΡαφαήλΆκρη δεξιά, με μαύρο σκούφο, η μόνη μορφή που σας κοιτάζειΟ ίδιος

Αν στέκεστε στην Αίθουσα της Υπογραφής αντί να το διαβάζετε στο σπίτι, στρέψτε το Chiaro στον τοίχο και θα σας πει ποια μορφή κοιτάζετε και την ιστορία της, χωρίς τυπωμένο υπόμνημα.

Οι μορφές της Σχολής των Αθηνών, από το κέντρο προς τα έξω

Για να περπατήσετε μέσα στο πλήθος, ξεκινάτε από τη μέση. Δύο μορφές στην κορυφή των σκαλιών κυριαρχούν στη σύνθεση. Είναι ο Πλάτων αριστερά, με κόκκινα και μωβ, και ο Αριστοτέλης δεξιά, με μπλε και καφέ. Ο Πλάτων κρατά τον διάλογό του Τίμαιος και δείχνει ψηλά στον ουρανό. Ο Αριστοτέλης κρατά τα Ηθικά Νικομάχεια και κάνει μια επίπεδη χειρονομία, με την παλάμη προς τα κάτω, προς τη γη. Αυτή η μία χειρονομία περιέχει όλο το επιχείρημα του έργου. Η φιλοσοφία του Πλάτωνα αφορά τις ιδέες, που ζουν πάνω από τον κόσμο. Του Αριστοτέλη αφορά τις ουσίες, που ζουν μέσα σε αυτόν. Όλη η αναγεννησιακή διαμάχη ανάμεσα στους δύο χωράει σε ένα χέρι στο ύψος του ώμου.

Το πρόσωπο του Πλάτωνα είναι του Λεονάρντο. Μπορείτε να το επιβεβαιώσετε στεκόμενοι μπροστά στη νωπογραφία και περπατώντας μετά στο ίδιο ανάκτορο ως τις άλλες νωπογραφίες του Ραφαήλ, όπου ο Λεονάρντο εμφανίζεται σε συμβατικό πορτρέτο. Η ίδια ασημένια γενειάδα, η ίδια μακριά κοκαλιάρικη μύτη, τα ίδια ελαφρώς βαριά βλέφαρα. Ο Λεονάρντο ήταν πενήντα επτά χρονών το 1509, ζούσε στο Μιλάνο και ήταν ο πιο διάσημος εν ζωή ζωγράφος της Ιταλίας. Ο Ραφαήλ, που είχε μελετήσει το προσχέδιο του Λεονάρντο για τη Μάχη του Ανγκιάρι στη Φλωρεντία πέντε χρόνια νωρίτερα, απέτινε φόρο τιμής στον άνθρωπο που κάθε Ιταλός ζωγράφος θεωρούσε δάσκαλο.

Ο Αριστοτέλης είναι σύνθεση. Κανένα συγκεκριμένο μοντέλο δεν έχει ταυτιστεί ποτέ πειστικά. Είναι νεότερος από τον Πλάτωνα, πιο μυώδης, πιο παρών. Μοιάζει με συγκλητικό.

Πλάτων και Αριστοτέλης: ο πίνακας μιας οικογενειακής διαμάχης

Η σχέση ανάμεσα στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη δεν ήταν αφηρημένη για τον Ραφαήλ. Η Αίθουσα της Υπογραφής είναι η βιβλιοθήκη του πάπα Ιουλίου, και οι νωπογραφίες της οροφής από πάνω δείχνουν τις τέσσερις σχολές της γνώσης: θεολογία, φιλοσοφία, ποίηση και νομική. Κάθε τοίχος αντιστοιχεί σε μία από αυτές. Η Συζήτηση για το Μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας είναι η θεολογία. Ο Παρνασσός είναι η ποίηση. Οι Βασικές και Θεολογικές Αρετές είναι η νομική. Η φιλοσοφία είναι αυτός ο τοίχος, αυτός που σήμερα λέγεται Η Σχολή των Αθηνών, ένας τίτλος που δεν υπήρχε μέχρι τον 17ο αιώνα.

Ο Ιούλιος, ουμανιστής αλλά και πολεμιστής πάπας, πίστευε ότι οι τέσσερις σχολές βρίσκονταν σε αρμονία. Η χριστιανική θεολογία στον απέναντι τοίχο και η παγανιστική φιλοσοφία σε αυτόν προορίζονταν να κοιτάζονται μέσα από την αίθουσα σε μια κατάσταση αντιπαράθεσης που ήταν ταυτόχρονα και κατάσταση συμφιλίωσης. Η δουλειά του Ραφαήλ ήταν να ζωγραφίσει αυτή την αντιπαράθεση ως πλήθος.

Γι’ αυτό το πλήθος είναι οργανωμένο. Γύρω από τον Πλάτωνα συγκεντρώνονται οι ιδεαλιστές, οι μυστικιστές, οι μαθηματικοί που πίστευαν ότι οι αριθμοί είναι η δομή της πραγματικότητας. Γύρω από τον Αριστοτέλη στέκονται οι φυσιοδίφες, οι παρατηρητές, όσοι αποκτούσαν τη γνώση τους κοιτάζοντας τα πράγματα. Κάθε στάση, κάθε χειρονομία, κάθε πηγαδάκι συζήτησης στον πίνακα είναι τοποθετημένο μέσα σε αυτό το πεδίο βαρύτητας.

Ποιοι είναι στη Σχολή των Αθηνών, μορφή προς μορφή

Ξεκινήστε από αριστερά και προχωρήστε δεξιόστροφα.

Ο Σωκράτης φορά λαδοπράσινα, είναι σε προφίλ και σηκώνει το αριστερό του χέρι σαν να μετρά προτάσεις στα δάχτυλά του. Επιχειρηματολογεί. Ο ακροατής του, ο άντρας με το κράνος που μοιάζει να βρέθηκε σε διάλεξη φιλοσοφίας κατά λάθος, είναι ο Αλκιβιάδης, ο νεαρός Αθηναίος στρατηγός που έγινε ο πιο διάσημος μαθητής του Σωκράτη. Το κράνος είναι οπτικό αστείο: ο Αλκιβιάδης πράγματι εμφανιζόταν σε συμπόσια με στρατιωτική εξάρτυση, μεθυσμένος, και προσπάθησε να αποπλανήσει τον δάσκαλό του, ο οποίος πράγματι τον απέκρουσε.

Μπροστά από τον Σωκράτη, ξαπλωμένος στα σκαλιά σαν να έπεσε εκεί, είναι ο Διογένης ο Κυνικός. Είναι μόνος. Διαβάζει. Δεν τον νοιάζει το πλήθος. Ο Διογένης, ως γνωστόν, ζούσε σε ένα πιθάρι, είπε στον Μέγα Αλέξανδρο να μην του κρύβει τον ήλιο και κρατούσε ένα λυχνάρι στην αγορά ψάχνοντας έναν τίμιο άνθρωπο. Ο Ραφαήλ του έδωσε τη μέση του πίνακα και μετά τον απομόνωσε από κάθε άλλη μορφή. Κανείς δεν του μιλά. Αυτό είναι ακριβές.

Κάτω αριστερά, γονατισμένος πάνω από ένα ανοιχτό βιβλίο, είναι ο Πυθαγόρας, περιτριγυρισμένος από μια μικρή ομάδα μαθητών. Ένας νεαρός στα λευκά κρατά μια πλάκα ώστε να μπορεί να τη δει ο Πυθαγόρας. Η πλάκα έχει τα ελληνικά γράμματα για τους αρμονικούς λόγους, τη μαθηματική απόδειξη ότι η μουσική είναι αριθμοί. Ένας δεύτερος μαθητής πίσω από τον Πυθαγόρα κρατά έναν πάπυρο με την τετρακτύ, την τριγωνική διάταξη δέκα σημείων που ήταν το ιερό σύμβολο της πυθαγόρειας σχολής.

Πίσω από τον Πυθαγόρα, κοιτάζοντας πάνω από τον ώμο του με ένα λευκό τουρμπάνι, είναι ο Άραβας φιλόσοφος Αβερρόης. Είναι ο μόνος μη Έλληνας που αναγνωρίζεται από την ενδυμασία του. Ο Ραφαήλ τον συμπεριέλαβε επειδή ήταν ο σημαντικότερος μεσαιωνικός σχολιαστής του Αριστοτέλη, και η παρουσία του Αριστοτέλη στον πίνακα οφείλεται, κατά μία έννοια, στις μεταφράσεις του Αβερρόη.

Ποια είναι η γυναίκα στη Σχολή των Αθηνών;

Αριστερά από τον Πυθαγόρα, στα λευκά, με ένα δάφνινο στεφάνι, βρίσκεται μια όμορφη νεαρή μορφή της οποίας η ταυτότητα είναι ένα από τα αινίγματα του πίνακα. Κάποιοι μελετητές λένε ότι είναι ο Φραντσέσκο Μαρία ντελλα Ρόβερε, ο δούκας του Ουρμπίνο, ζωγραφισμένος ως φιλοφρόνηση προς την οικογένεια Ντελλα Ρόβερε από την οποία καταγόταν ο Ιούλιος. Άλλοι λένε ότι είναι η Υπατία η Αλεξανδρινή, η μαθηματικός και νεοπλατωνική φιλόσοφος. Αν ισχύει η δεύτερη ερμηνεία, ο Ραφαήλ ζωγράφισε μια γυναίκα σε μια νωπογραφία για τη φιλοσοφία χωρίς να το πει σε κανέναν, και το έκανε δίνοντάς της ανδρικό κούρεμα. Καμία αναγεννησιακή πηγή δεν αναφέρει την Υπατία εδώ· η ερμηνεία είναι σύγχρονη, και γι’ αυτό οι οδηγοί εξακολουθούν να μιλούν με επιφύλαξη.

Λεπτομέρεια από τη Σχολή των Αθηνών με τη μοναχική μορφή του Ηράκλειτου, με πρότυπο τον Μιχαήλ Άγγελο, καθισμένου σε έναν μαρμάρινο όγκο με λευκό χιτώνα και το πηγούνι ακουμπισμένο στη γροθιά του.

Στο κέντρο του πρώτου πλάνου, με λευκό χιτώνα, ακουμπισμένος σε έναν μαρμάρινο όγκο με το κεφάλι στο χέρι, είναι η πιο διάσημη προσθήκη του πίνακα. Αυτή η μορφή δεν υπήρχε στο αρχικό προσχέδιο του Ραφαήλ. Προστέθηκε αργότερα, όταν η υπόλοιπη νωπογραφία ήταν ήδη ζωγραφισμένη, σε ένα δεύτερο κομμάτι σοβά που απλώθηκε πάνω στον υπάρχοντα τοίχο. Η μορφή είναι ο Ηράκλειτος. Και το πρόσωπο είναι του Μιχαήλ Άγγελου.

Ηράκλειτος: το πορτρέτο του Μιχαήλ Άγγελου, ζωγραφισμένο στα κρυφά

Η ιστορία είναι η εξής. Στα τέλη του 1510, περίπου έναν χρόνο αφότου ο Ραφαήλ είχε ξεκινήσει τη δουλειά στην Αίθουσα της Υπογραφής, οι σκαλωσιές της Σιξτίνας κατέβηκαν για λίγο για μια αποκάλυψη. Ο Μιχαήλ Άγγελος, που φύλαγε ζηλότυπα την πρόσβαση στο έργο του όσο προχωρούσε, είχε αρνηθεί να αφήσει οποιονδήποτε να μπει όσο ζωγράφιζε. Ο Ραφαήλ, ο Μπραμάντε και μερικοί άλλοι γλίστρησαν μέσα για να δουν τη μισοτελειωμένη οροφή.

Ο Ραφαήλ βγήκε αλλαγμένος. Η οροφή ήταν πιο μυώδης, πιο βίαιη, πιο μνημειακή από οτιδήποτε είχε ζωγραφίσει ο ίδιος. Γύρισε στην Αίθουσα της Υπογραφής, κοίταξε τη Σχολή των Αθηνών, που ήταν σχεδόν τελειωμένη, και αποφάσισε ότι κάτι έλειπε. Έβαλε τους χτίστες να σκάψουν ένα κομμάτι σοβά στο κέντρο του πρώτου πλάνου και να το ξανασοβατίσουν. Όταν η νέα επιφάνεια ήταν έτοιμη, ζωγράφισε πάνω της τον Ηράκλειτο.

Ο Ηράκλειτος, ο Έλληνας φιλόσοφος γνωστός ως «ο κλαίων φιλόσοφος», ήταν διάσημος για τη διδασκαλία ότι τα πάντα ρέουν και τίποτα δεν μένει, και για έναν χαρακτήρα που οι αρχαίοι περιέγραφαν σκοτεινό, μοναχικό και περιφρονητικό προς τους άλλους. Ο Ραφαήλ του έδωσε το σώμα του Μιχαήλ Άγγελου, τη συλλογισμένη στάση του Μιχαήλ Άγγελου και το πρόσωπο του Μιχαήλ Άγγελου. Του έδωσε ακόμα και τα ρούχα του Μιχαήλ Άγγελου: έναν τραχύ χιτώνα λιθοξόου και δερμάτινες μπότες, όχι την τόγκα που φορούν όλοι οι άλλοι. Είναι ένα πορτρέτο από μνήμης μετά την επίσκεψη στη Σιξτίνα, βαλμένο στον πίνακα ως φόρος τιμής αλλά και ως αστείο. Ο άντρας κάθεται συλλογισμένος και μόνος επειδή είναι ο Μιχαήλ Άγγελος, που πράγματι καθόταν συλλογισμένος και μόνος, λίγο πιο κάτω στον διάδρομο, εκείνη ακριβώς τη στιγμή.

Αν κοιτάξετε προσεκτικά το αριστερό πόδι του Ηράκλειτου, θα δείτε μια αχνή ραφή στον σοβά, εκεί όπου το μπάλωμα συναντά την επιφάνεια γύρω του. Πεντακόσια χρόνια αργότερα, η απόδειξη της καθυστερημένης διόρθωσης είναι ακόμα ορατή σε όποιον μπει στον κόπο να κοιτάξει.

Ο Ευκλείδης, με το πρόσωπο του Μπραμάντε, γονατισμένος με έναν διαβήτη

Περάστε στο δεξί μέρος του πρώτου πλάνου. Ένας φαλακρός άντρας σκύβει πάνω από μια πλάκα με έναν διαβήτη στο χέρι και σχεδιάζει ένα γεωμετρικό σχήμα. Τέσσερις νεαροί μαθητές έχουν μαζευτεί γύρω του, και ένας από αυτούς σκύβει τόσο κοντά που η μύτη του σχεδόν αγγίζει την πλάκα. Αυτός είναι ο Ευκλείδης, ο γεωμέτρης του 3ου αιώνα π.Χ. του οποίου τα Στοιχεία ήταν το εγχειρίδιο από το οποίο κάθε Ευρωπαίος μάθαινε μαθηματικά για δύο χιλιάδες χρόνια.

Το πρόσωπο του Ευκλείδη είναι το πρόσωπο του αρχιτέκτονα Ντονάτο Μπραμάντε. Ο Μπραμάντε ήταν δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερος από τον Ραφαήλ και επίσης από το Ουρμπίνο, τη μικρή αυλική πόλη όπου είχε μεγαλώσει ο Ραφαήλ. Είχε σχεδιάσει τον νέο Άγιο Πέτρο, την κιονοστοιχία που ο Ραφαήλ χρησιμοποίησε ως αρχιτεκτονικό πλαίσιο όλης της νωπογραφίας. Δίνοντας στον Ευκλείδη το πρόσωπο του Μπραμάντε, ο Ραφαήλ αναγνώριζε ότι η αρχιτεκτονική του πίνακα, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ήταν έργο του Μπραμάντε. Ο Μπραμάντε, παρεμπιπτόντως, ήταν και αυτός που είχε προτείνει στον πάπα να δοθεί η παραγγελία στον Ραφαήλ αντί σε έναν αντίπαλο υποψήφιο. Το πορτρέτο ήταν μια πληρωμή.

Στο χρυσοκεντημένο γιακά του χιτώνα του Ευκλείδη υπάρχει μια μικρή υπογραφή: τα γράμματα R.U.S.M. Σημαίνουν Raphael Urbinas Sua Manu, «Ραφαήλ από το Ουρμπίνο, με το ίδιο του το χέρι». Είναι η μόνη επίσημη υπογραφή του ζωγράφου στη νωπογραφία. Ο Ραφαήλ την έβαλε στον άντρα που φορά το πρόσωπο του Μπραμάντε, του φίλου που του βρήκε τη δουλειά.

Δίπλα στον Ευκλείδη στέκονται τρεις ακόμα μορφές με όνομα. Ο Ζωροάστρης κρατά μια ουράνια σφαίρα. Ο Πτολεμαίος, ο Αιγύπτιος αστρονόμος, κρατά μια επίγεια σφαίρα, την αρχαία εικόνα του κόσμου με τη Γη στο κέντρο. Οι δυο τους στέκονται αντικριστά, με τις σφαίρες στο χέρι, σαν να διαφωνούν για το τι πρέπει να μπει στο κέντρο του σύμπαντος. Πίσω από τον Πτολεμαίο, κοιτάζοντας πάνω από τον ώμο του, με έναν μαλακό μαύρο μπερέ, είναι ένας νεαρός με σκούρα μαλλιά. Αυτός είναι ο Ραφαήλ.

Οι φιλόσοφοι του πίνακα του Ραφαήλ που κανείς δεν μπορεί να ονομάσει

Δεν έχουν ταυτιστεί όλα τα πρόσωπα. Ο νεαρός δίπλα στον Πλάτωνα, αυτός με τον χρυσό μανδύα, είναι πιθανότατα ο Ξενοφών, ο ιστορικός και μαθητής του Σωκράτη, αλλά οι μελετητές έχουν υποστηρίξει και άλλες ερμηνείες. Ο γενειοφόρος άντρας με τον μπλε μανδύα δεξιά από τα κεντρικά σκαλιά μπορεί να είναι ο Πλωτίνος, ο νεοπλατωνικός, ή μπορεί να είναι καθαρή επινόηση. Οι τρεις άντρες που συζητούν στο μεσαίο πλάνο αριστερά, με τα κεφάλια σκυμμένα μαζί, δεν έχουν ταυτιστεί καθόλου, και πιθανότατα προορίζονταν να είναι τύποι και όχι συγκεκριμένα πρόσωπα.

Ο Ραφαήλ έβαλε την ασάφεια εσκεμμένα. Ο πίνακας παραγγέλθηκε ως πορτρέτο της φιλοσοφίας, όχι ως συγκεκριμένη ταξινόμηση φιλοσόφων με ονόματα. Το πλήθος που δεν μπορεί να ονομαστεί ολόκληρο είναι το ίδιο το νόημα: υπήρξαν περισσότεροι φιλόσοφοι απ’ όσους χωράει οποιαδήποτε αίθουσα. Αυτό που βλέπετε είναι ένα δείγμα.

Το Chiaro είναι χρήσιμο στην Αίθουσα της Υπογραφής επειδή εδώ το κλειδί για όλο τον πίνακα είναι ένας κατάλογος ονομάτων, και ο κατάλογος δεν βρίσκεται στον τοίχο. Σταθείτε μπροστά στη νωπογραφία, κοιτάξτε τον Ηράκλειτο πάνω στον μαρμάρινο όγκο του, και η ιστορία της σμίλης στα τέλη του 1510, το μπάλωμα στον σοβά, η κρυφή είσοδος στη Σιξτίνα, το πρόσωπο του Μιχαήλ Άγγελου, παίζει στο αυτί σας ακριβώς τη στιγμή που κοιτάζετε τη ραφή.

Η οροφή πάνω από τη νωπογραφία

Κοιτάξτε ψηλά. Η οροφή της Αίθουσας της Υπογραφής δεν είναι διακοσμητική φιοριτούρα. Είναι το φιλοσοφικό πρόγραμμα των τεσσάρων τοίχων, αναγγελμένο από ψηλά. Στο κέντρο υπάρχει ένα οκτάγωνο με ένα μετάλλιο με γκροτέσκ διάκοσμο που δείχνει τον Θεό Πατέρα πάνω από τη λέξη FIAT LUX. Γύρω από το οκτάγωνο υπάρχουν τέσσερα τόντι, ένα για τη σχολή της γνώσης κάθε τοίχου.

Το τόντο πάνω από τον τοίχο της φιλοσοφίας, αυτό πάνω από τη Σχολή των Αθηνών, δείχνει μια γυναικεία προσωποποίηση της Φιλοσοφίας καθισμένη σε θρόνο, που κρατά δύο βιβλία με τις επιγραφές Moralis και Naturalis. Ηθική φιλοσοφία και φυσική φιλοσοφία. Αυτή είναι η διάκριση που αναπτύσσει ο τοίχος από κάτω. Η δεξιά πλευρά της νωπογραφίας είναι η φυσική φιλοσοφία του Αριστοτέλη: παρατήρηση, μέτρηση, υλικά πράγματα. Η αριστερή είναι η ηθική φιλοσοφία του Πλάτωνα: ιδέες, μορφές, ο κόσμος από πάνω. Η οροφή σας λέει τι να ψάξετε. Ο τοίχος σας λέει ποιος.

Λεπτομέρεια από τη Σχολή των Αθηνών με τον Ευκλείδη σκυμμένο πάνω από μια πλάκα με έναν διαβήτη, περιτριγυρισμένο από μαθητές, και τον Ζωροάστρη και τον Πτολεμαίο να κρατούν την ουράνια και την επίγεια σφαίρα στα δεξιά.

Ο Ραφαήλ δεν ζωγράφισε ο ίδιος τα τόντι της οροφής. Τα εκτέλεσαν οι βοηθοί του σύμφωνα με τα σχέδιά του. Το πρόγραμμα όμως βγήκε από το δικό του μυαλό, από μακριές συζητήσεις, κατά πάσα πιθανότητα, με τον θεολόγο σύμβουλο του Ιουλίου και με τον Μπραμάντε. Η Αίθουσα της Υπογραφής στο σύνολό της είναι μία από τις πιο προσεκτικά τεκμηριωμένες ζωγραφισμένες αίθουσες της Ευρώπης. Τέσσερις τοίχοι, τέσσερις σχολές, τέσσερις αρμονίες. Ήταν μια φιλοσοφία της οργάνωσης όσο και μια φιλοσοφία της φιλοσοφίας.

Ο Διογένης, ο άνθρωπος που δεν ήθελε να ανήκει

Γυρίστε στον Διογένη. Είναι ακόμα εκεί, μόνος, στα σκαλιά. Η θέση του είναι το πιο σκληρό αστείο του πίνακα. Είναι ο ένας φιλόσοφος που όλοι στην Αναγέννηση είχαν ακούσει και κανείς δεν ήθελε να είναι. Κορόιδεψε τον Αλέξανδρο. Έφτυνε στο μάρμαρο. Ζούσε σε ένα πιθάρι και δήλωνε πολίτης του κόσμου, απορρίπτοντας κάθε σχολή, ακόμα και τη δική του. Ο Ραφαήλ του έδωσε την κεντρική διαγώνιο του πίνακα και μετά τον απομόνωσε από κάθε άλλη μορφή μέσα σε αυτόν.

Η απομόνωση είναι επίσης μορφολογική επιλογή. Το ξαπλωμένο σώμα του Διογένη κόβει το πλήθος σε δύο συμμετρικά μισά, τους πλατωνικούς αριστερά και τους αριστοτελικούς δεξιά. Είναι ο άξονας. Είναι η μορφή γύρω από την οποία είναι συνθεμένος ο πίνακας, παρόλο που κανείς μέσα στον πίνακα δεν του δίνει σημασία. Έτσι ακριβώς θα το ήθελε και ο ίδιος ο Διογένης.

Αν θέλετε να δείτε το κλειδί της μεθόδου σύνθεσης του Ραφαήλ, βρείτε πρώτα τον Διογένη και προχωρήστε προς τα έξω. Κάθε άλλη μορφή είναι τοποθετημένη σε σχέση με αυτόν.

Ο Πυθαγόρας και η μουσική των σφαιρών

Η πλάκα στα πόδια του Πυθαγόρα είναι μία από τις πιο προσεκτικά μελετημένες λεπτομέρειες του πίνακα. Πάνω της ο Ραφαήλ ζωγράφισε τους πυθαγόρειους αρμονικούς λόγους: διαπασών, διαπέντε, διατεσσάρων, δηλαδή την οκτάβα, την πέμπτη και την τέταρτη, ο καθένας εκφρασμένος ως λόγος μικρών ακεραίων. Δεν ήταν επινόηση· ο Ραφαήλ τους αντέγραψε από μια πραγματεία. Η πραγματεία ήταν του συγχρόνου του Φρανκίνο Γκαφούριο, ενός θεωρητικού της μουσικής του οποίου τα διαγράμματα των αρμονικών λόγων κυκλοφορούσαν στη Ρώμη εδώ και είκοσι χρόνια.

Η λεπτομέρεια είναι εκεί επειδή ο Πυθαγόρας ήταν ο πρώτος Έλληνας που υποστήριξε ότι η μουσική και τα μαθηματικά είναι το ίδιο πράγμα: ότι το τονικό ύψος μιας χορδής που πάλλεται εξαρτάται από το μήκος της, που εξαρτάται από τον αριθμό, ο οποίος επομένως είναι η υποκείμενη γλώσσα της πραγματικότητας. Αυτή η ιδέα, η μουσική των σφαιρών, είναι το θεμέλιο όλων όσων είπε ο Πλάτων πάνω από το κεφάλι του Πυθαγόρα.

Έτσι η σύνθεση λειτουργεί και κάθετα. Ο Πυθαγόρας στο έδαφος, με τους λόγους στο χέρι. Ο Πλάτων από πάνω, να δείχνει τον ουρανό που περιγράφουν οι λόγοι. Ο Αριστοτέλης να δείχνει κάτω, τον υλικό κόσμο όπου οι λόγοι αυτοί γίνονται πράξη. Ο Ηράκλειτος στον μαρμάρινο όγκο, να μη συμφωνεί με τίποτα από όλα αυτά. Το επιχείρημα εκτυλίσσεται σε τρία επίπεδα ταυτόχρονα.

Συχνές ερωτήσεις για τη Σχολή των Αθηνών

Ποιος είναι στο κέντρο της Σχολής των Αθηνών;

Ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, δίπλα δίπλα στην κορυφή των σκαλιών. Ο Πλάτων, με κόκκινα και μωβ και με το πρόσωπο του Λεονάρντο ντα Βίντσι, δείχνει ψηλά στον ουρανό. Ο Αριστοτέλης, με μπλε, κρατά την παλάμη του επίπεδη πάνω από τη γη. Πιο κάτω, ξαπλωμένος μόνος του στα σκαλιά, είναι ο Διογένης.

Πόσα πρόσωπα υπάρχουν στη Σχολή των Αθηνών;

Ο Ραφαήλ ζωγράφισε πενήντα οκτώ μορφές. Μόνο γύρω στις δώδεκα μπορούν να ονομαστούν με κάποια βεβαιότητα, και αυτές είναι οι δεκατρείς του αριθμημένου υπομνήματος παραπάνω. Οι υπόλοιπες μάλλον προορίζονταν για τύπους και όχι για πορτρέτα.

Είναι ο Ραφαήλ στη Σχολή των Αθηνών;

Ναι. Βρίσκεται στην άκρη δεξιά, με έναν μαλακό μαύρο σκούφο, και κοιτάζει έξω πίσω από τον Πτολεμαίο και τη σφαίρα του. Είναι η μόνη μορφή της νωπογραφίας που σας κοιτάζει κατευθείαν.

Είναι ο Λεονάρντο ντα Βίντσι στη Σχολή των Αθηνών;

Ναι, ως Πλάτων. Η ασημένια γενειάδα και η μακριά μύτη στο κέντρο του πίνακα είναι του Λεονάρντο, ζωγραφισμένες από έναν νεότερο καλλιτέχνη που τον θαύμαζε.

Είναι ο Μιχαήλ Άγγελος στη Σχολή των Αθηνών;

Ναι, ως Ηράκλειτος, ο συλλογισμένος άνδρας που ακουμπά σε έναν μαρμάρινο όγκο στο κέντρο του πρώτου πλάνου. Ο Ραφαήλ τον πρόσθεσε αργά, σε ένα φρέσκο κομμάτι σοβά, αφού είδε την οροφή της Καπέλα Σιξτίνα του Μιχαήλ Άγγελου, και η ραφή φαίνεται ακόμη αχνά.

Υπάρχει γυναίκα στη Σχολή των Αθηνών;

Ίσως μία. Η νεαρή μορφή στα λευκά δίπλα στην ομάδα του Πυθαγόρα συχνά αναφέρεται ως η Υπατία η Αλεξανδρινή, όμως άλλοι μελετητές βλέπουν σε αυτήν τον Φραντσέσκο Μαρία ντελλα Ρόβερε, τον δούκα του Ουρμπίνο. Καμία αναγεννησιακή πηγή δεν αναφέρει την Υπατία εδώ, οπότε αντιμετωπίστε την ερμηνεία ως σύγχρονη εικασία, όχι ως γεγονός.

Ποια είναι τα ονόματα των φιλοσόφων στη Σχολή των Αθηνών;

Οι μορφές που ταυτίζονται συχνότερα είναι ο Σωκράτης, ο Αλκιβιάδης, ο Πυθαγόρας, ο Αβερρόης, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Διογένης, ο Ηράκλειτος, ο Ευκλείδης, ο Ζωροάστρης και ο Πτολεμαίος, καθώς και η μορφή που αποκαλείται Υπατία και ο ίδιος ο Ραφαήλ. Ο καθένας τους είναι αριθμημένος στην εικόνα με τις ετικέτες στην αρχή αυτής της σελίδας, μαζί με το πού θα τον βρείτε.

Πού βρίσκεται η Σχολή των Αθηνών;

Είναι νωπογραφία στον τοίχο της Αίθουσας της Υπογραφής (Stanza della Segnatura), μίας από τις Αίθουσες του Ραφαήλ στα Μουσεία του Βατικανού στη Ρώμη. Η αίθουσα ήταν η ιδιωτική βιβλιοθήκη του πάπα Ιουλίου Β΄, και η διαδρομή του μουσείου περνά από εκεί στον δρόμο προς την Καπέλα Σιξτίνα.

Τι να προσέξετε όταν τη δείτε

Πηγαίνετε νωρίς στην Αίθουσα της Υπογραφής. Τα Μουσεία του Βατικανού στέλνουν τους επισκέπτες μέσα από τις αίθουσες σε μια σειρά πομπής που καταλήγει στη Σιξτίνα, οπότε μέχρι να φτάσουν στην Αίθουσα της Υπογραφής οι περισσότεροι σκέφτονται ήδη την επόμενη αίθουσα. Σταματήστε. Η Αίθουσα της Υπογραφής είναι καλύτερη από τη Σιξτίνα. Έχει λιγότερο κόσμο. Μπορείτε πραγματικά να δείτε τις μορφές.

Τρεις λεπτομέρειες ανταμείβουν δέκα λεπτά μπροστά στον τοίχο.

Πρώτα, η ραφή. Το μπάλωμα του σοβά για τον Ηράκλειτο φαίνεται αχνά στο πλάγιο φως. Σταθείτε στη δεξιά πλευρά της νωπογραφίας και κοιτάξτε το κέντρο του πρώτου πλάνου. Το ορθογώνιο από ελαφρώς διαφορετικό σοβά φαίνεται αν ξέρετε τι να ψάξετε.

Δεύτερον, η υπογραφή. Τα γράμματα R.U.S.M. στο γιακά του χιτώνα του Ευκλείδη. Πρέπει να πλησιάσετε. Ο φύλακας δεν θα σας σταματήσει.

Τρίτον, η αυτοπροσωπογραφία. Ο νεαρός που κοιτάζει έξω πίσω από τον Πτολεμαίο. Είναι η μόνη μορφή σε ολόκληρο τον πίνακα που το βλέμμα της συναντά το δικό σας. Το ζωγράφισε έτσι εσκεμμένα. Ήθελε να ξέρετε ποιος το έκανε αυτό.

Η Αίθουσα της Υπογραφής είναι μια μικρή αίθουσα με πλήθος που κινείται γρήγορα, και δεν υπάρχει καμία πινακίδα στον τοίχο που να σας λέει ποιος είναι ποιος. Κρατήστε το αριθμημένο υπόμνημα παραπάνω ανοιχτό στο κινητό σας ή αφήστε το Chiaro να το κάνει: φωτογραφίστε οποιαδήποτε μορφή και σας λέει ποιος είναι, ποιανού το πρόσωπο φορά και τι να προσέξετε, στη γλώσσα σας.

Η ίδια αριθμημένη προσέγγιση λειτουργεί και σε άλλους πολυπρόσωπους πίνακες, από τη Νυχτερινή Περίπολο του Ρέμπραντ ως τον Μυστικό Δείπνο του Λεονάρντο, και ολόκληρη η σειρά είναι συγκεντρωμένη στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Ο Ραφαήλ πέθανε έντεκα χρόνια αργότερα, το 1520, στα τριάντα επτά του. Τάφηκε στο Πάνθεον, κατόπιν δικής του επιθυμίας. Το επιτύμβιό του, γραμμένο από τον ουμανιστή Πιέτρο Μπέμπο, λέει: «Εδώ κείται ο Ραφαήλ, από τον οποίο η μητέρα όλων των πραγμάτων φοβήθηκε ότι θα νικηθεί όσο ζούσε, και όταν πέθανε, φοβήθηκε ότι θα πεθάνει κι η ίδια». Είναι το είδος της φράσης που ο Μπέμπο έγραφε μόνο για ζωγράφους που την άξιζαν. Βγείτε από την Αίθουσα, διασχίστε την πλατεία του Αγίου Πέτρου, περάστε προς το Πάνθεον και σταθείτε μπροστά στην απλή γκρίζα πλάκα που σημαδεύει τον τάφο. Ο άνθρωπος από κάτω σας κοιτάζει από τη γωνία της νωπογραφίας της Αίθουσας της Υπογραφής, με έναν μαύρο σκούφο, πίσω από τον Πτολεμαίο, ακόμα είκοσι έξι χρονών, ακόμα με το βλέμμα του σταθερό.