Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ο τελευταίος πίνακας της Προβηγκίας: ο Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι του Βαν Γκογκ

Δημοσίευση: • 10 λεπτά ανάγνωσης

Βίνσεντ βαν Γκογκ, Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι (περ. 12-15 Μαΐου 1890), Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ, Ότερλο

Κάποια στιγμή ανάμεσα στις δώδεκα και τις δεκαπέντε Μαΐου του 1890, την τελευταία εβδομάδα της ολόχρονης παραμονής του στο άσυλο Σεν-Πολ-ντε-Μοζόλ έξω από την πόλη του Σεν-Ρεμί στην Προβηγκία, ο Βίνσεντ βαν Γκογκ ζωγράφισε έναν δρόμο. Ο δρόμος ήταν άδειος εκτός από δύο μορφές που περπατούσαν προς τα νότια, μια κίτρινη άμαξα που την έσερνε ένα καφέ άλογο και ερχόταν πίσω τους, και ένα μοναδικό τεράστιο κυπαρίσσι που φύτρωνε ίσια προς τα πάνω από τη μέση της εικόνας. Στην αριστερή πλευρά του ουρανού, χαμηλά και πολύ λαμπερός, ήταν ο πλανήτης Αφροδίτη, ζωγραφισμένος ως ένα πρασινοκίτρινο φωτοστέφανο περίπου στο μέγεθος ενός πιατακιού. Στα δεξιά, πίσω από το κυπαρίσσι, ήταν ένα λεπτό πορτοκαλί μισοφέγγαρο. Περιέγραψε τον πίνακα, σε ένα γράμμα στον αδελφό του τον Τεό μία εβδομάδα αργότερα, ως «μια τελευταία απόπειρα: ένας έναστρος ουρανός με ένα φεγγάρι σχεδόν χωρίς λάμψη, το λεπτό μισοφέγγαρο που αναδύεται από την προβαλλόμενη σκιά της γης, ένα αστέρι με υπερβολική λαμπρότητα». Εκείνο το γράμμα έχει ημερομηνία 17 Ιουνίου 1890. Έξι εβδομάδες αργότερα ήταν νεκρός. Ο Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι είναι ο τελευταίος πίνακας που έφτιαξε ο Βίνσεντ βαν Γκογκ στην Προβηγκία και η πιο άμεση εικόνα που ζωγράφισε ποτέ για αυτό που προσπαθούσε να εξηγήσει στον Τεό επί δύο χρόνια: τι σήμαιναν τα κυπαρίσσια.

Το πρόβλημα του κυπαρισσιού

Είχε εμμονή με τα κυπαρίσσια από την προηγούμενη άνοιξη. Τα κυπαρίσσια είναι τα ψηλά, στενά, μαυροπράσινα δέντρα που φυτρώνουν σε φράχτες νεκροταφείων και κατά μήκος αγροτικών δρόμων στη νότια Γαλλία, αυτά που μοιάζουν με σκουροπράσινες φλόγες μπηγμένες στο χώμα με τη μύτη προς τα πάνω. Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε το πρώτο του κανονικό κυπαρίσσι τον Ιούνιο του 1889, περίπου τρεις εβδομάδες αφού μπήκε στο άσυλο, σε έναν πίνακα με τίτλο Σιταροχώραφο με κυπαρίσσια. Έγραφε στον Τεό γι’ αυτά με εμμονή. «Τα κυπαρίσσια απασχολούν πάντα τις σκέψεις μου», έγραψε σε ένα γράμμα με ημερομηνία 25 Ιουνίου 1889. «Με εκπλήσσει που δεν τα έχει κάνει ακόμα κανείς όπως τα βλέπω εγώ. Είναι τόσο όμορφο σε γραμμή και αναλογίες όσο ένας αιγυπτιακός οβελίσκος. Και το πράσινο έχει μια ποιότητα τέτοιας διάκρισης. Είναι μια πιτσιλιά μαύρου σε ένα ηλιόλουστο τοπίο, αλλά είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μαύρες νότες, και η πιο δύσκολη να την πετύχει κανείς ακριβώς, που μπορώ να φανταστώ».

Σιταροχώραφο με κυπαρίσσια (1889), ο πίνακας όπου ο Βαν Γκογκ έλυσε για πρώτη φορά το κυπαρίσσι ως θέμα, σήμερα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου

Αυτό που ήταν δύσκολο, συγκεκριμένα, ήταν ότι έβλεπε το κυπαρίσσι ως αρχιτεκτονική και όχι ως δέντρο. Ήθελε να το ζωγραφίσει όπως ένας Αιγύπτιος γλύπτης θα είχε σκαλίσει έναν οβελίσκο: ως ένα κάθετο στοιχείο ψηλότερο από οτιδήποτε άλλο στη σκηνή, που κρατά όλη τη σύνθεση ενωμένη με την καθαρή του παρουσία. Ο Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι είναι ο πίνακας όπου επιτέλους κατάφερε να κάνει το κυπαρίσσι να το κάνει αυτό. Το δέντρο γεμίζει τον καμβά από πάνω ως κάτω. Ο δρόμος στρίβει γύρω του. Τα δύο αστέρια είναι τοποθετημένα ακριβώς εκεί όπου πρέπει για να μοιάζει το κυπαρίσσι με τον άξονα του κόσμου. Δούλευε προς αυτό επί δεκατέσσερις μήνες. Τελείωσε τον πίνακα σε τρεις μέρες. Δεν ζωγράφισε ποτέ άλλο κυπαρίσσι.

Ο δρόμος και οι άνθρωποι πάνω του

Οι δύο μορφές που περπατούν νότια στον δρόμο είναι σκόπιμα μικρές. Η μία φορά σκούρο σακάκι, η άλλη ένα κιτρινωπό πουκάμισο. Δεν είναι πορτρέτα. Είναι άνθρωποι σε έναν δρόμο. Πίσω τους πλησιάζει μια κίτρινη ντιλιζάνς, η γαλλική ταχυάμαξα, με τον αμαξά και τους επιβάτες της να υποδηλώνονται με πινελιές χρώματος πάνω από το καφέ άλογο. Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε την άμαξα επίπεδη και το κυπαρίσσι βαθύ, κάτι που κάνει το κυπαρίσσι να μοιάζει ριζωμένο και την άμαξα περαστική. Είναι μια εικόνα για τη μετάβαση. Οι μορφές περπατούν. Η άμαξα κυλά. Το κυπαρίσσι μένει. Τα αστέρια γυρίζουν. Σχεδόν ποτέ δεν ζωγράφιζε σκηνές ταξιδιού: οι πίνακές του είναι συνήθως άνθρωποι σταματημένοι, καθισμένοι σε τραπέζια, να δουλεύουν σε αργαλειούς, να ποζάρουν σε καρέκλες. Ο τελευταίος πίνακας της Προβηγκίας είναι από τους σπάνιους όπου όλοι πηγαίνουν κάπου.

Εκεί όπου πηγαίνουν είναι νότια, προς το Σεν-Ρεμί, μακριά από το σημείο θέασης του πίνακα. Ο ίδιος ο δρόμος είναι πραγματικός δρόμος. Είναι η διαδρομή από το άσυλο του Σεν-Πολ-ντε-Μοζόλ προς την πόλη του Σεν-Ρεμί, ένας περίπατος περίπου δύο χιλιομέτρων με κατηφόρα. Ο Βαν Γκογκ είχε περπατήσει αυτόν τον δρόμο δεκάδες φορές κατά τη χρονιά του στο άσυλο, συνοδευόμενος από έναν νοσοκόμο τις καλές του μέρες και κλειδωμένος στο δωμάτιό του τις κακές. Είχε εισαχθεί τον Μάιο του 1889 μετά την κατάρρευση στην Αρλ, αυτήν που τελείωσε με τον ίδιο μπροστά στον Πολ Γκογκέν κρατώντας ένα ξυράφι και μετά, ώρες αργότερα, να κόβει το αριστερό του αυτί. Το άσυλο ήταν ο τόπος της ασφάλειάς του και ο τόπος του περιορισμού του ταυτόχρονα. Ο δρόμος στον πίνακα είναι ο δρόμος προς τα έξω.

Άποψη του ασύλου και του παρεκκλησίου του Σεν-Ρεμί (Οκτώβριος 1889), το κτίριο όπου ζούσε ο Βαν Γκογκ όταν έφτιαξε τον πίνακα με τον δρόμο

Τι κάνουν τα αστέρια

Αυτό είναι το κομμάτι για το οποίο οι ιστορικοί της τέχνης διαφωνούν περισσότερο καιρό. Το γράμμα του Βαν Γκογκ στον Τεό περιγράφει τον πίνακα με τη σειρά των μερών του. Πρώτα το φεγγάρι: «ένα λεπτό μισοφέγγαρο που αναδύεται από την προβαλλόμενη σκιά της γης». Αυτό είναι η πορτοκαλί φέτα στα δεξιά του κυπαρισσιού. Μετά «ένα αστέρι με υπερβολική λαμπρότητα»: το πρασινοκίτρινο φωτοστέφανο στα αριστερά. Το 2000 ο αστρονόμος Ντόναλντ Όλσον, συνεργαζόμενος με τον ιστορικό Ράσελ Ντέσερ, χρησιμοποίησε λογισμικό πλανηταρίου για να ανασυνθέσει τον νυχτερινό ουρανό πάνω από το Σεν-Ρεμί στις αρχές Μαΐου του 1890. Το λαμπερό αντικείμενο στα αριστερά του πίνακα ήταν η Αφροδίτη. Η Αφροδίτη ήταν στην απογευματινή της εμφάνιση εκείνον τον Μάιο, δύοντας στα δυτικά περίπου μία ώρα μετά τον ήλιο. Το μισοφέγγαρο ήταν σε αύξουσα φάση και θα ήταν ορατό ακριβώς νότια του κυπαρισσιού το βράδυ της 13ης ή 14ης Μαΐου 1890 περίπου. Η ανασύνθεση του Όλσον και του Ντέσερ τοποθετεί τον Βαν Γκογκ καθισμένο στον δρόμο με προσανατολισμό προς τον νότο το σούρουπο ενός από εκείνα τα βράδια, να κοιτάζει δυτικά, με την Αφροδίτη στα αριστερά του και το φεγγάρι στα δεξιά του. Το κυπαρίσσι, στην πραγματικότητα, θα βρισκόταν περίπου εκεί που το ζωγράφισε. Οι αστρονομικές λεπτομέρειες δεν είναι συμβολικές. Είναι παρατηρημένες.

Αυτό που έκανε με την παρατήρηση είναι συμβολικό. Το φωτοστέφανο της Αφροδίτης είναι ζωγραφισμένο περίπου είκοσι φορές μεγαλύτερο από το φαινόμενο μέγεθος του πραγματικού πλανήτη. Το φεγγάρι είναι ζωγραφισμένο με ένα φωτοστέφανο τριπλάσιας ακτίνας από το ίδιο το φεγγάρι. Ο ουρανός ανάμεσά τους είναι χρώμα τραβηγμένο σε μακριές καμπύλες πινελιές, το ίδιο είδος πινελιών που είχε χρησιμοποιήσει στην πιο διάσημη Έναστρη Νύχτα τον προηγούμενο Ιούνιο, τον πίνακα που μάλλον ξέρετε καλύτερα, αυτόν με τον στροβιλιζόμενο νυχτερινό ουρανό πάνω από το χωριό. Ο Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι είναι η μικρότερη, πιο ήρεμη εκδοχή της Έναστρης Νύχτας, του τέλους της παραμονής. Ο ουρανός κινείται ακόμα. Δύο μεγάλα λαμπερά αντικείμενα αγκυρώνουν ακόμα τη σύνθεση. Όμως το χωριό από κάτω έχει αντικατασταθεί από έναν δρόμο, και ο δρόμος πηγαίνει κάπου, και το κυπαρίσσι που στην Έναστρη Νύχτα βρίσκεται στην αριστερή άκρη έχει φερθεί ακριβώς στο κέντρο και έχει γίνει όλο το νόημα της εικόνας.

Το Chiaro διαβάζει το γράμμα της 17ης Ιουνίου στον Τεό πάνω από το κυπαρίσσι, ώστε να ακούτε την περιγραφή του ίδιου του Βαν Γκογκ για το φεγγάρι και το αστέρι («υπερβολική λαμπρότητα») ενώ στέκεστε μπροστά στον πλανήτη στα αριστερά του καμβά.

Βαν Γκογκ, Η Έναστρη Νύχτα (Ιούνιος 1889), το πιο διάσημο συνοδευτικό έργο, ζωγραφισμένο έντεκα μήνες νωρίτερα στο ίδιο άσυλο

Η τελευταία εβδομάδα

Ο Βαν Γκογκ έφυγε από το άσυλο του Σεν-Ρεμί στις 16 Μαΐου 1890, τρεις ή τέσσερις μέρες αφού τελείωσε τον πίνακα με τον δρόμο. Πήρε το τρένο βόρεια για το Παρίσι και στις 21 Μαΐου έφτασε στο Ωβέρ-σιρ-Ουάζ, το μικρό χωριό βόρεια του Παρισιού όπου ο αδελφός του ο Τεό είχε κανονίσει ένα δωμάτιο και έναν γιατρό, τον Πολ Γκασέ, που ειδικευόταν σε μελαγχολικούς ασθενείς. Ο δρόμος στον πίνακα ήταν, κυριολεκτικά, ο δρόμος έξω από την Προβηγκία. Δεν γύρισε ποτέ. Δούλεψε σταθερά εβδομήντα μέρες στο Ωβέρ και έφτιαξε περίπου εβδομήντα πίνακες, έναν τη μέρα, και στις 27 Ιουλίου 1890 μπήκε σε ένα σιταροχώραφο και πυροβόλησε τον εαυτό του στο στήθος με ένα μικρό περίστροφο. Πέθανε δύο μέρες αργότερα στο νοικιασμένο δωμάτιό του πάνω από το Auberge Ravoux, με τον Τεό στο προσκεφάλι του.

Ο Δρόμος με κυπαρίσσι και αστέρι ταξίδεψε μαζί με το υπόλοιπο ύστερο έργο του στον Τεό και, μετά τον θάνατο του Τεό έξι μήνες αργότερα, στη χήρα του Τεό, τη Γιοχάνα Μπόνγκερ, που πέρασε την υπόλοιπη ζωή της χτίζοντας τη μεταθανάτια φήμη του Βίνσεντ. Ο πίνακας πουλήθηκε το 1903 στην Ολλανδή συλλέκτρια Ελένε Κρέλερ-Μίλερ, που τον κρέμασε στην ιδιωτική της πινακοθήκη και τελικά έχτισε ένα μουσείο για να τον στεγάσει. Βρίσκεται στο Μουσείο Κρέλερ-Μίλερ στο Ότερλο, μέσα στο Εθνικό Πάρκο Χόχε Βελούβε στην Ολλανδία, από το 1938. Έχει ταξιδέψει μόνο σπάνια. Για να δείτε τον πίνακα με τον δρόμο, το κυπαρίσσι και το αστέρι πρέπει να πάτε σε ένα απομακρυσμένο ολλανδικό πάρκο.

Τι να προσέξετε

Τρία πράγματα, όταν τον βρείτε. Πρώτον, το ίδιο το κυπαρίσσι. Είναι χτισμένο από καμιά δωδεκαριά χρώματα (όχι μόνο σκούρο πράσινο αλλά μαυριδερό μπλε, λαδί, σκούρο καφέ, μερικές λωρίδες πορτοκαλί στον κορμό) τραβηγμένα σε κάθετες πινελιές που γίνονται πιο ταραγμένες προς την κορυφή. Το δέντρο κάνει ό,τι κάνουν οι φλόγες, σκόπιμα. Δεύτερον, η στροφή του δρόμου. Ο δρόμος είναι ζωγραφισμένος σε δύο λωρίδες βρόμικου κίτρινου και ροζωπού γκρίζου, που τις χωρίζει μια πράσινη λωρίδα χόρτου, όλα τραβηγμένα σε καμπύλες με την ίδια τεχνική του πινέλου. Τρίτον, η Αφροδίτη. Το φωτοστέφανο στα αριστερά δεν είναι ζωγραφισμένο ως μουτζούρα ή θόλωμα. Είναι χτισμένο από ομόκεντρους δακτυλίους πράσινου, μετά κίτρινου, μετά λευκού στο κέντρο, απλωμένους νωπούς πάνω σε έναν ουρανό που σκοτεινιάζει. Είναι το σημείο του πίνακα που, από κοντά, έχει το περισσότερο υλικό χρώμα πάνω του. Το αστέρι είναι το σημείο όπου ο Βαν Γκογκ έχασε κάθε συγκράτηση.

Η κατακλείδα

Έγραψε στον Τεό για τον πίνακα έξι εβδομάδες αφού τον τελείωσε, από το Ωβέρ. Τότε ήταν ήδη στην τελευταία του αρρώστια. «Δεν αποτελεί επιστροφή στο ρομαντικό ή σε θρησκευτικές ιδέες», έγραψε, «όχι. Αλλά μέσω του Εζέν Ντελακρουά, περισσότερο από όσο ίσως φαίνεται, με το χρώμα και με ένα σχέδιο πιο αυθόρμητο από την απατηλή ακρίβεια, μπορεί κανείς να εκφράσει την καθαρή φύση μιας υπαίθρου σε σύγκριση με τα προάστια και τα καμπαρέ του Παρισιού». Υπερασπιζόταν τον πίνακα από την κατηγορία ότι ήταν υπερβολικά συμβολικός, υπερβολικά όμορφος, υπερβολικά εύκολος. Η υπεράσπιση είναι η ίδια ένα ποίημα. Ο τελευταίος πίνακας που έφτιαξε στην Προβηγκία ήταν ένας οβελίσκος, δύο φώτα και ένας δρόμος που πηγαίνει νότια, και διαφωνούσε ακόμα γι’ αυτόν τον μήνα που πέθανε.

Πηγές εικόνων