İçeriğe geç

Son Provence Resmi: Van Gogh'un Selvili ve Yıldızlı Yol'u

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Vincent van Gogh, Selvili ve Yıldızlı Yol (yak. 12-15 Mayıs 1890), Kröller-Müller Müzesi, Otterlo

Mayıs 1890’ın on ikisi ile on beşi arasında bir gün, Provence’taki Saint-Rémy kasabasının dışındaki Saint-Paul-de-Mausole akıl hastanesinde geçirdiği bir yıllık konaklamasının son haftasında, Vincent van Gogh bir yol resmetti. Yol, güneye doğru yürüyen iki figür, arkalarından gelen, kahverengi bir atın çektiği sarı bir posta arabası ve resmin tam ortasından dimdik yükselen tek, kocaman bir selvi ağacı dışında bomboştu. Göğün sol tarafında, alçakta ve çok parlak, bir fincan tabağı büyüklüğünde yeşil-sarı bir hale olarak boyanmış Venüs gezegeni vardı. Sağda, selvinin arkasında, ince turuncu bir hilal vardı. Bir hafta sonra kardeşi Theo’ya yazdığı bir mektupta tabloyu “son bir deneme: neredeyse ışıltısız bir ayla, dünyanın düşen gölgesinden çıkan ince hilalle yıldızlı bir gökyüzü; abartılı bir parlaklığa sahip bir yıldız” diye anlattı. O mektup 17 Haziran 1890 tarihli. Altı hafta sonra ölmüştü. Selvili ve Yıldızlı Yol, Vincent van Gogh’un Provence’ta yaptığı son tablo ve iki yıldır Theo’ya açıklamaya çalıştığı şeyin, yani selvilerin ne anlama geldiğinin, yaptığı en doğrudan resmi.

Selvi sorunu

Önceki ilkbahardan beri selvilere takıntılıydı. Selviler, güney Fransa’da mezarlık çitlerinde ve çiftlik yollarının kenarlarında yetişen, toprağa ucu yukarı bakacak şekilde saplanmış koyu yeşil alevlere benzeyen uzun, ince, siyah-yeşil ağaçlardır. Van Gogh ilk gerçek selvisini, akıl hastanesine yattıktan yaklaşık üç hafta sonra, Haziran 1889’da, Selvili Buğday Tarlası adlı bir tabloda resmetmişti. Theo’ya onlar hakkında takıntılı biçimde yazıyordu. “Selviler sürekli aklımı meşgul ediyor,” diye yazdı 25 Haziran 1889 tarihli bir mektupta. “Henüz benim gördüğüm gibi resmedilmemiş olmaları beni şaşırtıyor. Çizgi ve oran bakımından bir Mısır dikilitaşı kadar güzel. Ve yeşilin öyle seçkin bir niteliği var ki. Güneşli bir manzarada bir siyah lekesi, ama hayal edebileceğim en ilginç siyah notalardan biri ve tam olarak tutturması en zor olanı.”

Selvili Buğday Tarlası (1889), Van Gogh'un selviyi bir konu olarak ilk kez çözdüğü tablo; bugün Londra'daki National Gallery'de

Zor olan, tam olarak, bir selviyi bir ağaç olarak değil bir mimari olarak görmesiydi. Onu bir Mısırlı heykeltıraşın bir dikilitaşı oyacağı gibi resmetmek istiyordu: sahnedeki her şeyden daha uzun, bütün kompozisyonu salt varlığıyla bir arada tutan bir dikey olarak. Selvili ve Yıldızlı Yol, selviye sonunda bunu yaptırdığı resim. Ağaç tuvali yukarıdan aşağıya dolduruyor. Yol onun etrafında kıvrılıyor. İki yıldız, selviyi dünyanın ekseni gibi hissettirmek için tam da olmaları gereken yerlere yerleştirilmiş. On dört aydır buna doğru çalışıyordu. Resmi üç günde bitirdi. Bir daha hiç selvi resmetmedi.

Yol ve üzerindeki insanlar

Yolda güneye doğru yürüyen iki figür kasıtlı olarak küçük. Biri koyu bir ceket, diğeri sarımsı bir gömlek giyiyor. Portre değiller. Yoldaki insanlar. Arkalarından sarı bir diligence, yani Fransız posta arabası yaklaşıyor; sürücüsü ve yolcuları kahverengi atın üstünde boya lekeleriyle belirtilmiş. Van Gogh posta arabasını düz, selviyi derin boyadı; bu da selviyi köklü, arabayı ise geçip giden bir şey gibi hissettiriyor. Bu, yolculuk üzerine bir resim. Figürler yürüyor. Araba yuvarlanıyor. Selvi kalıyor. Yıldızlar dönüyor. Neredeyse hiç yolculuk sahnesi resmetmezdi; resimleri genellikle durmuş, masalarda oturan, dokuma tezgâhlarında çalışan, sandalyelerde poz veren insanlardandır. Son Provence tablosu, herkesin bir yere gittiği nadir resimlerden biri.

Gittikleri yer güney, Saint-Rémy’ye doğru, tablonun bakış açısından uzağa. Yolun kendisi gerçek bir yol. Saint-Paul-de-Mausole’deki akıl hastanesinden Saint-Rémy kasabasına inen, yokuş aşağı yaklaşık iki kilometrelik bir yürüyüş rotası. Van Gogh hastanede geçirdiği yıl boyunca bu yolu, iyi günlerinde bir görevlinin refakatinde onlarca kez yürümüş, kötü günlerinde ise odasına kilitlenmişti. Mayıs 1889’da, Arles’daki çöküşün ardından, yani elinde bir ustura ile Paul Gauguin’in karşısına dikilmesiyle ve saatler sonra kendi sol kulağını kesmesiyle sonuçlanan çöküşün ardından hastaneye yatırılmıştı. Akıl hastanesi aynı anda hem onun güvenli yeri hem de kısıtlandığı yerdi. Tablodaki yol, dışarı çıkan yol.

Saint-Rémy Akıl Hastanesi ve Şapelinin Görünümü (Ekim 1889); Van Gogh'un yol resmini yaptığı sırada yaşadığı bina

Yıldızlar ne yapıyor

Sanat tarihçilerinin en uzun süre tartıştığı kısım bu. Van Gogh’un Theo’ya yazdığı mektup tabloyu parçalarının sırasıyla anlatıyor. Önce ay: “dünyanın düşen gölgesinden çıkan ince bir hilal.” Bu, selvinin sağındaki turuncu kıymık. Sonra “abartılı bir parlaklığa sahip bir yıldız”: soldaki yeşil-sarı hale. 2000’de astronom Donald Olson, tarihçi Russell Doescher ile birlikte çalışarak, Mayıs 1890’ın başlarında Saint-Rémy üzerindeki gece gökyüzünü yeniden oluşturmak için planetaryum yazılımı kullandı. Tablonun solundaki parlak cisim Venüs’tü. Venüs o Mayıs akşam görünümündeydi ve güneşten yaklaşık bir saat sonra batıda batıyordu. Hilal büyüyordu ve 13 ya da 14 Mayıs 1890 civarındaki akşam selvinin hemen güneyinde görülebilir olmalıydı. Olson ile Doescher’in yeniden kurgusu Van Gogh’u, o akşamlardan birinde alacakaranlıkta, güneye bakan yolda, batıya doğru bakarken, Venüs solunda ve ay sağında otururken konumlandırıyor. Selvi, gerçekte, aşağı yukarı onun resmettiği yerde olmalıydı. Astronomik ayrıntılar sembolik değil. Gözleme dayalı.

Gözlemle yaptığı şey ise sembolik. Venüs halesi, gerçek gezegenin görünür boyutunun yaklaşık yirmi katı büyüklüğünde boyanmış. Ay, kendi yarıçapının üç katı yarıçapında bir haleyle boyanmış. Aralarındaki gök, uzun, kıvrımlı fırça darbelerine çekilmiş boya; önceki Haziran’da yaptığı daha ünlü Yıldızlı Gece’de kullandığı aynı türden darbeler. Muhtemelen en iyi bildiğiniz resim o: köyün üzerinde girdap gibi dönen gece gökyüzüyle olan. Selvili ve Yıldızlı Yol, Yıldızlı Gece’nin daha küçük, daha sakin, konaklamanın sonuna ait versiyonu. Gök hâlâ hareket ediyor. İki büyük, parlak cisim hâlâ kompozisyonu sabitliyor. Ama alttaki köyün yerini bir yol almış, yol bir yere gidiyor ve Yıldızlı Gece’de sol kenarda duran selvi tam ortaya getirilmiş ve resmin asıl meselesi hâline getirilmiş.

Chiaro selvinin üzerine Theo’ya yazılan 17 Haziran mektubunu okur; böylece tuvalin solundaki gezegenin önünde dururken Van Gogh’un ay ve yıldız hakkındaki kendi tarifini (“abartılı parlaklık”) duyarsınız.

Van Gogh, Yıldızlı Gece (Haziran 1889); on bir ay önce aynı akıl hastanesinde yapılmış, daha ünlü eşlikçi eser

Son hafta

Van Gogh, yol resmini bitirdikten üç dört gün sonra, 16 Mayıs 1890’da Saint-Rémy akıl hastanesinden ayrıldı. Kuzeye, Paris’e giden trene bindi ve 21 Mayıs’ta, kardeşi Theo’nun ona bir oda ve melankolik hastalarda uzmanlaşmış bir doktor, Paul Gachet’yi ayarladığı, Paris’in kuzeyindeki küçük köy Auvers-sur-Oise’a vardı. Tablodaki yol, kelimenin tam anlamıyla Provence’tan çıkan yoldu. Bir daha hiç geri dönmedi. Auvers’de yetmiş gün boyunca durmadan çalıştı ve günde bir tane olmak üzere yaklaşık yetmiş tablo üretti; 27 Temmuz 1890’da bir buğday tarlasına yürüdü ve küçük bir tabancayla kendini göğsünden vurdu. İki gün sonra, Auberge Ravoux’nun üstündeki kiralık odasında, Theo başucundayken öldü.

Selvili ve Yıldızlı Yol, geç dönem eserlerinin geri kalanıyla birlikte Theo’ya ve altı ay sonra Theo’nun ölümünün ardından, hayatının geri kalanını Vincent’ın ölüm sonrası ününü inşa etmeye adayan Theo’nun dul eşi Johanna Bonger’e geçti. Tablo 1903’te Hollandalı koleksiyoncu Helene Kröller-Müller’e satıldı; o da onu özel galerisine astı ve sonunda onu barındıracak bir müze inşa etti. 1938’den beri Hollanda’daki Hoge Veluwe Ulusal Parkı’nda, Otterlo’daki Kröller-Müller Müzesi’nde. Çok nadiren seyahat etti. Selvili ve Yıldızlı Yol tablosunu görmek için Hollanda’da ücra bir parka gitmeniz gerekiyor.

Nelere bakmalı

Onu bulduğunuzda üç şey. Birincisi, selvinin kendisi. Yaklaşık bir düzine renkten kurulmuş (yalnızca koyu yeşil değil, siyahımsı mavi, zeytin yeşili, koyu kahverengi, gövdede birkaç turuncu çizgi) ve tepeye doğru giderek daha çalkantılı hâle gelen dikey darbelere çekilmiş. Ağaç, bilerek, alevlerin yaptığını yapıyor. İkincisi, yoldaki dönemeç. Yol, yeşil bir çim şeridiyle ayrılmış kirli sarı ve pembemsi gri iki şerit hâlinde boyanmış; hepsi aynı fırça tekniğiyle kıvrımlara çekilmiş. Üçüncüsü, Venüs. Soldaki hale bir leke ya da bulanıklık olarak boyanmamış. Kararan bir göğün üzerine yaş yaş sürülmüş, önce yeşil, sonra sarı, ortada da beyaz eş merkezli halkalardan kurulmuş. Yüz yüze bakıldığında tablonun üzerinde en fazla fiziksel boya bulunan kısmı. Yıldız, Van Gogh’un ölçüsünün tükendiği yer.

İşin can alıcı noktası

Tabloyu bitirdikten altı hafta sonra, Auvers’den, Theo’ya onun hakkında yazdı. O sırada son hastalığının içindeydi. “Romantik ya da dinî fikirlere bir dönüş oluşturmuyor,” diye yazdı, “hayır. Ama Eugène Delacroix yoluyla, göründüğünden daha fazla, renk ve yanıltıcı bir kesinlikten daha kendiliğinden bir çizim aracılığıyla, bir kırsalın saf doğası Paris’in banliyöleri ve kabareleriyle kıyaslanarak ifade edilebilir.” Tabloyu fazla sembolik, fazla güzel, fazla kolay olmakla suçlanmaya karşı savunuyordu. Savunmanın kendisi bir şiir. Provence’ta yaptığı son resim bir dikilitaş, iki ışık ve güneye giden bir yoldu ve öldüğü ay hâlâ onun hakkında tartışıyordu.

Görsel kaynakları