
Το 1845, ένας τριαντάχρονος Αρμένιος ζωγράφος από το λιμάνι της Θεοδοσίας στην Κριμαία μπήκε για πρώτη φορά στον Βόσπορο, πάνω στη ναυαρχίδα του ρωσικού στόλου της Μαύρης Θάλασσας, και είδε τον τρούλο του τζαμιού Νουσρετιγιέ να πιάνει τον πρωινό ήλιο στην προκυμαία του Τοπχανέ. Έμεινε στην Κωνσταντινούπολη έξι μήνες. Τον επόμενο μισό αιώνα επέστρεψε τουλάχιστον εννέα φορές. Ζωγράφισε την πόλη γύρω στις σαράντα φορές. Ο καμβάς του 1884 που σήμερα ονομάζεται μερικές φορές Κωνσταντινούπολη, το τζαμί του Τοπχανέ είναι από τους ύστερους (ο Ιβάν Αϊβαζόφσκι ήταν εξήντα επτά χρονών όταν τον έφτιαξε), και είναι ο πίνακας που χρησιμοποιείται πιο συχνά για να διδάξει τι ήταν παράξενο σε ολόκληρη την καριέρα του. Ζωγράφισε την ίδια θέα, του ίδιου τζαμιού, στην ίδια προκυμαία, περισσότερες από έξι φορές μέσα σε σαράντα χρόνια, και κάθε εκδοχή μοιάζει σαν να ανακάλυψε τον τόπο μόλις χθες. Οι πίνακες της Κωνσταντινούπολης του Αϊβαζόφσκι είναι μια μελέτη σε μια εμμονή που δεν έπαψε ποτέ να μοιάζει με πρώτη ματιά.
Ο ζωγράφος που η Ρωσία δεν σταματούσε να του παραγγέλνει
Ο Αϊβαζόφσκι γεννήθηκε ως Οβανές Αϊβαζιάν το 1817 στη Θεοδοσία, στις ακτές της Κριμαίας, στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Η οικογένειά του ήταν αρμενική. Έδειξε φανερό ταλέντο από μικρός (ο δήμαρχος της πόλης πλήρωσε τα μαθήματα σχεδίου του) και στα δεκατρία του έγινε δεκτός στην Αυτοκρατορική Ακαδημία Τεχνών της Αγίας Πετρούπολης, την πιο φημισμένη σχολή καλών τεχνών του ρωσικού κόσμου. Στα είκοσι τρία του ήταν ο επίσημος ζωγράφος του Ρωσικού Ναυτικού. Ο τίτλος αυτός δεν μεταφέρεται εύκολα σε σύγχρονα συμφραζόμενα. Τον είχαν τοποθετήσει να ταξιδεύει με τον στόλο της Μαύρης Θάλασσας, να παρακολουθεί πραγματικές ναυμαχίες και να τις ζωγραφίζει. Ο τσάρος Νικόλαος Α΄ ενέκρινε ο ίδιος τις παραγγελίες. Μέχρι να πεθάνει ο Αϊβαζόφσκι το 1900, είχε ζωγραφίσει κάπου μεταξύ πέντε και έξι χιλιάδων ολοκληρωμένων ελαιογραφιών. Ο αριθμός δεν είναι εικασία. Ο Αϊβαζόφσκι κρατούσε εκτενή αρχεία. Δούλευε γρήγορα, δούλευε σταθερά και πέθανε με το πινέλο στο χέρι, κυριολεκτικά, στο εργαστήριό του στη Θεοδοσία, μπροστά σε έναν καμβά με τίτλο «Έκρηξη τουρκικού πλοίου», που δεν τον τελείωσε ποτέ.

Είχε δύο θέματα. Το πρώτο ήταν η θάλασσα, σε κάθε της διάθεση: φεγγαρόλουστη γαλήνη, τυφώνας, μάχη, άπνοια, ο αφρός ενός κύματος που σκάει πάνω σε έναν ετοιμοθάνατο ναύτη πιασμένο από ένα κατάρτι. Το δεύτερο ήταν η Κωνσταντινούπολη. Ζωγράφιζε μερικές φορές και άλλες πόλεις, τη Βενετία, τη Νάπολη, την Αγία Πετρούπολη από τον Νέβα, τις ακτές της Αιγύπτου, αλλά η πόλη στην οποία επέστρεφε με την υπομονή θρησκευτικού προσκυνητή ήταν η οθωμανική πρωτεύουσα. Είχε Οθωμανούς προστάτες, ανάμεσά τους τον σουλτάνο Αμπντουλμετζίτ Α΄, που του απένειμε το Τάγμα του Μετζιδιέ το 1856, και αργότερα τον Αμπντουλχαμίτ Β΄, που κρέμασε πίνακες του Αϊβαζόφσκι στο Ανάκτορο Ντολμαμπαχτσέ. Ήταν πιθανότατα ο μόνος σημαντικός ζωγράφος του 19ου αιώνα του οποίου το έργο συνέλεγαν προσωπικά τόσο ο Ρώσος τσάρος όσο και ο Οθωμανός σουλτάνος, που εκείνη την εποχή βρίσκονταν ουσιαστικά σε πόλεμο μεταξύ τους. Κράτησε τις ρωσικές του παραγγελίες και κράτησε τις οθωμανικές του παραγγελίες. Ζωγράφιζε την Κωνσταντινούπολη και για τα δύο ακροατήρια.
Γιατί γύριζε ξανά και ξανά
Η θέα στον πίνακα του 1884 είναι παρμένη από κάπου μέσα στο νερό, με κατεύθυνση νότια, πέρα από τον κόλπο, προς την ευρωπαϊκή πλευρά. Το μεγάλο τζαμί με τον τρούλο στο κέντρο είναι το Νουσρετιγιέ Τζαμί, το «Τζαμί της Νίκης», που ολοκληρώθηκε το 1826. Βρισκόταν ακριβώς πάνω από το χυτήριο κανονιών του Τοπχανέ, γι’ αυτό η περιοχή λεγόταν Τοπχανέ, «τόπος των κανονιών», και γι’ αυτό το τζαμί αναφέρεται με το όνομα της γειτονιάς και όχι με το δικό του στους περισσότερους τίτλους του Αϊβαζόφσκι. Πίσω από το τζαμί, στο ψηλότερο έδαφος, διακρίνεται η σιλουέτα του γενουατικού Πύργου του Γαλατά, χτισμένου το 1348. Ο μιναρές στο πρώτο πλάνο ανήκει στο τζαμί του Κιλίτς Αλή Πασά στην προκυμαία. Δεξιά, κατεβαίνοντας προς τον Βόσπορο, είναι τα ξύλινα αρχοντικά του Πέραν. Στο πρώτο πλάνο ένα καΐκι, η μακριά στενή οθωμανική βάρκα με κουπιά, μεταφέρει έξι μορφές πάνω σε ροζ-πορτοκαλί νερό. Δύο άντρες με λευκά τουρμπάνια κάθονται στην πρύμνη. Μια γυναίκα με ανοιχτόχρωμα ρούχα κάθεται απέναντί τους. Το νερό κάτω από τη βάρκα κάνει κάτι που ο Αϊβαζόφσκι ζωγραφίζει καλύτερα από οποιονδήποτε στον 19ο αιώνα: είναι ελαφρώς διαφανές, και βλέπετε το απόνερο κάτω από την επιφάνεια όσο και πάνω της.
Αυτό είναι το κόλπο που κράτησε ζωντανούς τους πίνακες της Κωνσταντινούπολης σε δεκάδες εκδοχές. Ο Βόσπορος, κάποιες ώρες, είναι πραγματικά παράξενος. Το νερό είναι γεμάτο αιωρούμενη λάσπη από τον Δούναβη και τον Ντον, και την ανατολή και το ηλιοβασίλεμα δεν καθρεφτίζει τον ουρανό καθαρά όπως μια ιταλική λίμνη. Κρατά το φως ελαφρά μέσα του, όπως το λαδωμένο μετάξι. Ο Αϊβαζόφσκι έμαθε να ζωγραφίζει αυτό το εφέ τη δεκαετία του 1840, στην πρώτη του μακριά παραμονή, και συνέχισε να το τελειοποιεί σε όλη την υπόλοιπη ζωή του. Το 1884 ήταν εξήντα επτά χρονών και μπορούσε να το κάνει με τόσο λεπτές επιστρώσεις που βλέπετε την κατεύθυνση του πινέλου του μέσα από το νερό. Δεν δούλευε με λαδοσκίτσα στο ύπαιθρο. Δούλευε από μνήμης, στο εργαστήριο, σε στεγνό προετοιμασμένο καμβά, και συχνά τελείωνε ένα σημαντικό έργο σε μία μέρα. Ισχυριζόταν, και οι βοηθοί του το επιβεβαίωναν, ότι μπορούσε να δει τον πίνακα ολόκληρο στο μυαλό του πριν ξεκινήσει.

Το τζαμί που δεν έμοιαζε με τον εαυτό του
Το Νουσρετιγιέ Τζαμί ήταν σχετικά καινούργιο κτίριο όταν το πρωτοείδε ο Αϊβαζόφσκι. Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ το έχτισε από το 1823 ως το 1826, και ολοκληρώθηκε τη χρονιά που κατάργησε το σώμα των γενιτσάρων σε μια βίαιη εκκαθάριση που σκότωσε χιλιάδες στρατιώτες στην Κωνσταντινούπολη. Το τζαμί ήταν μνημείο νίκης («Νουσρετιγιέ» σημαίνει «της νίκης»), αλλά η νίκη που γιόρταζε ήταν εσωτερική, του σουλτάνου εναντίον του ίδιου του του στρατού. Αρχιτέκτονας ήταν ο Κρικόρ Μπαλιάν, Αρμένιος, ο ιδρυτής της δυναστείας των Μπαλιάν που σχεδίασε τα περισσότερα μεγάλα ύστερα οθωμανικά κτίρια της Κωνσταντινούπολης, ανάμεσά τους και το Ανάκτορο Ντολμαμπαχτσέ. Ο Κρικόρ Μπαλιάν σχεδίασε το τζαμί στο ευρωπαϊκό ύφος Αμπίρ, με ελικοειδείς μιναρέδες, μετάλλια με γιρλάντες και έναν μόνο ψηλό τρούλο πάνω σε λεπτά τύμπανα, πιο κοντά σε παριζιάνικη όπερα παρά σε κλασικό οθωμανικό τζαμί. Το αποτέλεσμα ξεχωρίζει αμέσως στον ορίζοντα της πόλης, και γι’ αυτό ο Αϊβαζόφσκι, ζωγραφίζοντας την Κωνσταντινούπολη, γύριζε συνέχεια σε αυτό. Ήταν το πιο ξενόφερτο τζαμί της πόλης, κι εκείνος ήταν ένας Αρμένιος ζωγράφος από την Κριμαία που εκτελούσε παραγγελία ενός σουλτάνου για ένα κτίριο σχεδιασμένο από Αρμένιο αρχιτέκτονα για τη νίκη ενός σουλτάνου επί του ίδιου του του στρατού. Ο πίνακας του Τοπχανέ του 1884 είναι μια περίπλοκη εικόνα πριν καν αρχίσετε να την κοιτάζετε.
Το Chiaro οδηγεί το μάτι από το καΐκι στο πρώτο πλάνο, πάνω στον μιναρέ, πέρα από τον τρούλο και ως τον Πύργο του Γαλατά στον λόφο, με τη σειρά που έχτισε ο Αϊβαζόφσκι την εικόνα, ώστε να καταλάβετε το βάθος της πόλης πριν εστιάσετε στο νερό.

Τι κάνει ο πίνακας που δεν μπορούν να κάνουν οι φωτογραφίες
Σταθείτε κοντά στον καμβά στο μουσείο που τον έχει και θα δείτε το κόλπο που χρησιμοποίησε ο Αϊβαζόφσκι για να κάνει το νερό να λάμπει. Ζωγράφισε τον ουρανό και το υποκείμενο νερό στην ίδια θερμοκρασία χρώματος, ένα έντονο ζεστό ροζ-πορτοκαλί, και μετά άπλωσε από πάνω την πραγματική επιφάνεια της θάλασσας με μια σειρά λεπτές γκριζογάλανες επιστρώσεις. Το μάτι διαβάζει τη λάμψη σαν να προέρχεται από το ίδιο το νερό και όχι από τον ουρανό που καθρεφτίζεται πάνω του. Οι φωτογραφίες του πίνακα το ισοπεδώνουν εντελώς. Οι αναπαραγωγές φαίνονται όμορφες. Το πρωτότυπο μοιάζει φωτισμένο από κάτω. Χρησιμοποίησε την ίδια τεχνική στους πιο διάσημους πίνακές του με καταιγίδες, όπου παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα: το ζεστό ροζ κάτω από ένα μαύρο κύμα διαβάζεται ως η λάμψη που σβήνει στην τελευταία συνειδητή στιγμή ενός ναύτη. Εδώ παράγει μια πόλη που επιπλέει σε ροζ νερό την ώρα αμέσως μετά το ηλιοβασίλεμα. Ο ουρανός είναι το ψυχρό κομμάτι. Το νερό είναι το ζεστό κομμάτι. Αντιστρέψτε αυτό που περιμένετε να δείτε και ο πίνακας μπαίνει στη θέση του.
Οι μορφές στο καΐκι είναι σκόπιμα αδρές. Ο Αϊβαζόφσκι δεν ήταν ζωγράφος μορφών και το ήξερε. Όταν χρειαζόταν ανθρώπους σε μια θαλασσογραφία, ζητούσε μερικές φορές από άλλους ζωγράφους, ανάμεσά τους και τον Ιλιά Ρέπιν, να προσθέσουν τις μορφές για λογαριασμό του. Εκείνος ζωγράφιζε τη βάρκα. Ο Ρέπιν ζωγράφιζε τους ανθρώπους. Δεν υπάρχει καταγραφή για το ποιος ζωγράφισε τις μορφές στο Τοπχανέ του 1884, αλλά το ασαφές άγγιγμα ταιριάζει με έναν Αϊβαζόφσκι που δουλεύει μόνος του και με προθεσμία.
Τι να προσέξετε
Τρία πράγματα, όταν βρείτε τον πίνακα. Πρώτα, τον τρούλο. Το Νουσρετιγιέ δεν έχει κλασικό οθωμανικό τρούλο πάνω σε λοφία. Είναι πιο ρηχός, πάνω σε τύμπανο, και η σιλουέτα του Αϊβαζόφσκι είναι τόσο ακριβής που μπορείτε να την αντιπαραβάλετε με μια φωτογραφία του κτιρίου σήμερα. Δεύτερον, το νερό κάτω από το καΐκι. Το απόνερο είναι ζωγραφισμένο και πάνω στην επιφάνεια ως αφρός και μέσα από την επιφάνεια ως μια μπούκλα από σκουρότερο νερό από κάτω. Η βάρκα δεν επιπλέει πάνω στο νερό· είναι μισή μέσα του. Τρίτον, τον μιναρέ στην άκρη αριστερά, λίγο κομμένο από το κάδρο. Ανήκει στο τζαμί του Κιλίτς Αλή Πασά, που σχεδίασε ο Μιμάρ Σινάν τη δεκαετία του 1580. Ο Αϊβαζόφσκι ζωγράφιζε σχεδόν σίγουρα την πόλη όπως την είχε απομνημονεύσει στην επίσκεψή του του 1845, και γι’ αυτό κλασικά ορόσημα του 16ου αιώνα και ένα μοντέρνο τζαμί της δεκαετίας του 1820 στέκονται μαζί σαν να ανήκαν πάντα στον ίδιο ορίζοντα.
Το τελευταίο χτύπημα
Ο Αϊβαζόφσκι ζωγράφισε την Κωνσταντινούπολη για τελευταία φορά το 1899, τη χρονιά πριν πεθάνει. Ήταν ογδόντα δύο χρονών. Ο πίνακας ήταν μια φεγγαρόλουστη σκηνή του Βοσπόρου από σχεδόν την ίδια γωνία με το Τοπχανέ του 1884. Ζωγράφιζε την ίδια θέα πενήντα τέσσερα χρόνια. Κανείς δεν του ζήτησε να συνεχίσει. Συνέχιζε επειδή το φως πάνω στο νερό της Κωνσταντινούπολης την ώρα αμέσως μετά το ηλιοβασίλεμα ήταν κάτι που είχε αποφασίσει να μάθει να ζωγραφίζει με ακρίβεια, και δεν είχε τελειώσει ακόμα.
Πηγές εικόνων
- Κεντρική εικόνα: Ιβάν Αϊβαζόφσκι, Κωνσταντινούπολη, το τζαμί του Τοπχανέ (1884) — μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
- Εικόνα 1: Ιβάν Αϊβαζόφσκι, Αυτοπροσωπογραφία (1874) — μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
- Εικόνα 2: Νουσρετιγιέ Τζαμί (Τζαμί της Νίκης), Τοπχανέ, Κωνσταντινούπολη, φωτογραφημένο τη δεκαετία του 2010 — μέσω Wikimedia Commons, CC-BY-SA.
- Εικόνα 3: Ιβάν Αϊβαζόφσκι, Άποψη της Κωνσταντινούπολης και του Βοσπόρου — μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.