Naar de inhoud

Het laatste schilderij uit de Provence: Weg met cipres en ster van Van Gogh

Gepubliceerd: • 10 min lezen

Vincent van Gogh, Weg met cipres en ster (ca. 12-15 mei 1890), Kröller-Müller Museum, Otterlo

Ergens tussen 12 en 15 mei 1890, in de laatste week van zijn jaar lange verblijf in de inrichting Saint-Paul-de-Mausole buiten het stadje Saint-Rémy in de Provence, schilderde Vincent van Gogh een weg. De weg was leeg, op twee figuren na die naar het zuiden liepen, een gele postkoets getrokken door een bruin paard die achter hen aan kwam, en één enorme cipres die recht omhoog groeide uit het midden van het schilderij. Aan de linkerkant van de hemel, laag en heel helder, stond de planeet Venus, geschilderd als een groengele stralenkrans zo groot als een schoteltje. Rechts, achter de cipres, stond een smalle oranje maansikkel. In een brief aan zijn broer Theo noemde hij het schilderij ‘een laatste poging: een sterrenhemel met een maan bijna zonder glans, de smalle sikkel die opdoemt uit de geprojecteerde schaduw van de aarde, een ster met overdreven schittering’. Die brief is gedateerd 17 juni 1890. Zes weken later was hij dood. Weg met cipres en ster is het laatste schilderij dat Vincent van Gogh in de Provence maakte, en het meest directe beeld dat hij ooit schilderde van wat hij Theo al twee jaar probeerde uit te leggen: wat cipressen betekenden.

Het probleem van de cipres

Sinds het voorjaar ervoor was hij geobsedeerd door cipressen. Cipressen zijn de hoge, smalle, zwartgroene bomen die in Zuid-Frankrijk in heggen rond begraafplaatsen en langs boerenwegen groeien, de bomen die eruitzien als donkergroene vlammen die met de punt omhoog in de grond zijn gestoken. Van Gogh had zijn eerste echte cipres geschilderd in juni 1889, ongeveer drie weken nadat hij zich in de inrichting had laten opnemen, op een schilderij dat Korenveld met cipressen heet. Hij schreef Theo er obsessief over. ‘De cipressen houden mij nog steeds bezig,’ schreef hij in een brief van 25 juni 1889. ‘Het verwondert mij dat men ze nog niet gedaan heeft zoals ik ze zie. Het is van lijn en verhoudingen zo mooi als een Egyptische obelisk. En het groen heeft zo’n voorname kwaliteit. Het is een zwarte vlek in een zonnig landschap, maar het is een van de interessantste zwarte tonen, en de moeilijkste om precies te treffen, die ik mij kan voorstellen.’

Korenveld met cipressen (1889), het schilderij waarop Van Gogh de cipres als onderwerp voor het eerst onder de knie kreeg, nu in de National Gallery in Londen

Wat het precies zo moeilijk maakte, was dat hij een cipres zag als architectuur in plaats van als een boom. Hij wilde er een schilderen zoals een Egyptische beeldhouwer een obelisk zou hebben uitgehouwen: als een verticaal die hoger is dan alles in de scène en de hele compositie bijeenhoudt door pure aanwezigheid. Weg met cipres en ster is het schilderij waarop hij de cipres dat eindelijk liet doen. De boom vult het doek van boven tot onder. De weg buigt eromheen. De twee sterren staan precies waar ze moeten staan om de cipres als de as van de wereld te laten voelen. Hij had hier veertien maanden naartoe gewerkt. Hij maakte het schilderij in drie dagen af. Hij schilderde nooit meer een cipres.

De weg en de mensen erop

De twee figuren die over de weg naar het zuiden lopen, zijn met opzet klein. De een draagt een donker jasje, de ander een geelachtig hemd. Het zijn geen portretten. Het zijn mensen op een weg. Achter hen rolt een gele diligence, de Franse postkoets, naderbij, met de koetsier en de passagiers aangeduid als vegen verf boven het bruine paard. Van Gogh schilderde de koets plat en de cipres diep, waardoor de cipres geworteld voelt en de koets voorbijgaand. Dit is een schilderij over onderweg zijn. De figuren lopen. De koets rolt. De cipres blijft. De sterren draaien. Hij schilderde bijna nooit scènes van reizen; op zijn schilderijen staan meestal mensen die stilzitten, aan tafel zitten, aan weefgetouwen werken, poseren op stoelen. Het laatste schilderij uit de Provence is een van de zeldzame waarop iedereen ergens naartoe gaat.

Ze gaan naar het zuiden, richting Saint-Rémy, weg van het standpunt van het schilderij. De weg zelf is een echte weg. Het is de route van de inrichting Saint-Paul-de-Mausole naar het stadje Saint-Rémy, een wandeling van ongeveer twee kilometer heuvelafwaarts. Van Gogh had deze weg tijdens zijn jaar in de inrichting tientallen keren gelopen, op zijn goede dagen begeleid door een verzorger en op zijn slechte dagen opgesloten in zijn kamer. Hij was in mei 1889 opgenomen na de inzinking in Arles, die eindigde met hem tegenover Paul Gauguin met een scheermes in zijn hand en, uren later, het afsnijden van zijn eigen linkeroor. De inrichting was tegelijk zijn veilige haven en zijn plek van beperking. De weg op het schilderij is de weg naar buiten.

Gezicht op het gesticht en de kapel van Saint-Rémy (oktober 1889), het gebouw waarin Van Gogh woonde toen hij het schilderij van de weg maakte

Wat de sterren doen

Dit is het deel waarover kunsthistorici het langst hebben gestreden. Van Goghs brief aan Theo beschrijft het schilderij in de volgorde van zijn onderdelen. Eerst de maan, ‘een smalle sikkel die opdoemt uit de geprojecteerde schaduw van de aarde’. Dat is het oranje reepje rechts van de cipres. Dan ‘een ster met overdreven schittering’: de groengele stralenkrans links. In 2000 gebruikte de astronoom Donald Olson, samen met de historicus Russell Doescher, planetariumsoftware om de nachthemel boven Saint-Rémy begin mei 1890 te reconstrueren. Het heldere object links op het schilderij was Venus. Venus stond die maand aan de avondhemel en ging ongeveer een uur na de zon in het westen onder. De maansikkel was wassende en moet rond de avond van 13 of 14 mei 1890 net ten zuiden van de cipres zichtbaar zijn geweest. De reconstructie van Olson en Doescher plaatst Van Gogh op een van die avonden bij schemering aan de op het zuiden gerichte weg, naar het westen kijkend, met Venus links van hem en de maan rechts. De cipres zou in werkelijkheid ongeveer hebben gestaan waar hij hem schilderde. De astronomische details zijn niet symbolisch. Ze zijn waargenomen.

Wat hij met die waarneming deed, is wel symbolisch. De stralenkrans van Venus is ongeveer twintig keer zo groot geschilderd als de planeet aan de hemel lijkt. De maan heeft een stralenkrans met drie keer de straal van de maan zelf. De hemel ertussen is verf die is uitgetrokken tot lange, gebogen penseelstreken: hetzelfde soort streken die hij de juni daarvoor had gebruikt in de beroemdere De sterrennacht, het schilderij dat je waarschijnlijk het best kent, dat met de wervelende nachthemel boven het dorp. Weg met cipres en ster is de kleinere, rustigere versie van De sterrennacht, gemaakt aan het einde van zijn verblijf. De hemel beweegt nog steeds. Twee grote, heldere objecten verankeren nog steeds de compositie. Maar het dorp eronder is vervangen door een weg, en die weg gaat ergens heen, en de cipres die op De sterrennacht aan de linkerrand staat, is naar het exacte midden gehaald en tot de kern van het schilderij gemaakt.

Chiaro leest de brief van 17 juni aan Theo voor bij de cipres, zodat je Van Goghs eigen beschrijving van de maan en de ster hoort, ‘overdreven schittering’, terwijl je voor de planeet links op het doek staat.

Van Gogh, De sterrennacht (juni 1889), het beroemdere tegenstuk, elf maanden eerder in dezelfde inrichting geschilderd

De laatste week

Van Gogh verliet de inrichting in Saint-Rémy op 16 mei 1890, drie of vier dagen nadat hij het schilderij van de weg had voltooid. Hij nam de trein naar het noorden, naar Parijs, en kwam op 21 mei aan in Auvers-sur-Oise, het dorpje ten noorden van Parijs waar zijn broer Theo een kamer had geregeld en een arts, Paul Gachet, die gespecialiseerd was in melancholische patiënten. De weg op het schilderij was letterlijk de weg uit de Provence. Hij ging er nooit meer terug. Hij werkte zeventig dagen gestaag door in Auvers en maakte zo’n zeventig schilderijen, één per dag, en op 27 juli 1890 liep hij een korenveld in en schoot hij zichzelf met een kleine revolver in de borst. Twee dagen later stierf hij in zijn gehuurde kamer boven de Auberge Ravoux, met Theo aan zijn bed.

Weg met cipres en ster ging met de rest van zijn late werk naar Theo en, na Theo’s dood zes maanden later, naar Theo’s weduwe Johanna Bonger, die de rest van haar leven besteedde aan het opbouwen van Vincents postume reputatie. Het schilderij werd in 1903 verkocht aan de Nederlandse verzamelaarster Helene Kröller-Müller, die het in haar privégalerie ophing en uiteindelijk een museum bouwde om het te huisvesten. Sinds 1938 hangt het in het Kröller-Müller Museum in Otterlo, in Nationaal Park De Hoge Veluwe. Het is maar zelden op reis geweest. Om het schilderij Weg met cipres en ster te zien, moet je naar een afgelegen Nederlands park.

Waar je op let

Drie dingen, als je het gevonden hebt. Ten eerste de cipres zelf. Die is opgebouwd uit zo’n twaalf kleuren, niet alleen donkergroen maar ook zwartachtig blauw, olijfgroen, donkerbruin en een paar oranje strepen op de stam, uitgetrokken tot verticale streken die naar boven toe onrustiger worden. De boom doet met opzet wat vlammen doen. Ten tweede de bocht in de weg. De weg is geschilderd in twee banen vuilgeel en rozegrijs, gescheiden door een groene grasstrook, allemaal met dezelfde penseeltechniek in bochten getrokken. Ten derde Venus. De stralenkrans links is niet geschilderd als een veeg of een waas. Hij is opgebouwd uit concentrische ringen groen, dan geel, dan wit in het midden, nat aangebracht over een donker wordende hemel. In het echt is het het deel van het schilderij met de meeste verf erop. De ster is de plek waar Van Goghs terughoudendheid opraakte.

De clou

Hij schreef Theo over het schilderij zes weken nadat hij het had voltooid, vanuit Auvers. Toen was hij al in zijn laatste ziekte. ‘Het betekent geen terugkeer naar het romantische of naar religieuze ideeën,’ schreef hij, ‘nee. Maar via Eugène Delacroix, meer dan het lijkt, door kleur en een spontanere tekening dan illusoire exactheid, kan men de pure natuur van een platteland uitdrukken, vergeleken met de voorsteden en cabarets van Parijs.’ Hij verdedigde het schilderij tegen het verwijt dat het te symbolisch was, te mooi, te makkelijk. De verdediging is zelf een gedicht. Het laatste schilderij dat hij in de Provence maakte, was een obelisk, twee lichten en een weg die naar het zuiden gaat, en in de maand dat hij stierf, voerde hij er nog steeds een pleidooi voor.

Beeldverantwoording