Przejdź do treści

Ostatni obraz z Prowansji: Droga z cyprysem i gwiazdą Van Gogha

Opublikowano: • 8 min czytania

Vincent van Gogh, Droga z cyprysem i gwiazdą (ok. 12-15 maja 1890), Muzeum Kröller-Müller, Otterlo

Gdzieś między dwunastym a piętnastym maja 1890 roku, w ostatnim tygodniu swojego rocznego pobytu w zakładzie Saint-Paul-de-Mausole pod miasteczkiem Saint-Rémy w Prowansji, Vincent van Gogh namalował drogę. Droga była pusta, nie licząc dwóch postaci idących na południe, żółtego dyliżansu ciągniętego przez brązowego konia, który nadjeżdżał za nimi, i jednego ogromnego cyprysu wyrastającego prosto w górę ze środka obrazu. Po lewej stronie nieba, nisko i bardzo jasno, świeciła planeta Wenus, namalowana jako zielono-żółta aureola wielkości mniej więcej spodka. Po prawej, za cyprysem, był cienki pomarańczowy sierp księżyca. W liście do brata Thea tydzień później nazwał obraz „ostatnią próbą – gwiaździste niebo z księżycem niemal bez blasku, smukły sierp wyłaniający się z rzuconego cienia ziemi – gwiazda o przesadnej jasności”. Ten list nosi datę 17 czerwca 1890 roku. Sześć tygodni później Van Gogh nie żył. Droga z cyprysem i gwiazdą to ostatni obraz, jaki Vincent van Gogh namalował w Prowansji, i najbardziej bezpośredni obraz tego, co od dwóch lat próbował wytłumaczyć Theo – czyli tego, czym były cyprysy.

Problem cyprysu

Miał obsesję na punkcie cyprysów od poprzedniej wiosny. Cyprysy to wysokie, wąskie, czarnozielone drzewa, które rosną w cmentarnych żywopłotach i wzdłuż wiejskich dróg w południowej Francji, te, które wyglądają jak ciemnozielone płomienie wetknięte czubkiem do góry w ziemię. Van Gogh namalował swój pierwszy prawdziwy cyprys w czerwcu 1889 roku, mniej więcej trzy tygodnie po przyjęciu do zakładu, na obrazie zatytułowanym Pole pszenicy z cyprysami. Pisał o nich do Thea obsesyjnie. „Cyprysy wciąż zaprzątają moje myśli – pisał w liście z 25 czerwca 1889 roku. – Dziwi mnie, że nikt ich jeszcze nie namalował tak, jak ja je widzę. Linią i proporcjami są piękne jak egipski obelisk. A ich zieleń ma w sobie coś tak wytwornego. To plama czerni w słonecznym pejzażu, ale jedna z najciekawszych nut czerni, jakie potrafię sobie wyobrazić, i najtrudniejsza do trafienia dokładnie”.

Pole pszenicy z cyprysami (1889), obraz, w którym Van Gogh po raz pierwszy rozwiązał cyprys jako temat – dziś w National Gallery w Londynie

Trudność polegała właśnie na tym, że widział cyprys jako architekturę, a nie jako drzewo. Chciał namalować go tak, jak egipski rzeźbiarz wykułby obelisk – jako pion wyższy niż wszystko inne w scenie, spinający całą kompozycję samą swoją obecnością. Droga z cyprysem i gwiazdą to obraz, na którym w końcu zmusił cyprys, by to robił. Drzewo wypełnia płótno od góry do dołu. Droga wygina się wokół niego. Dwa ciała niebieskie są umieszczone dokładnie tam, gdzie muszą być, by cyprys wydawał się osią świata. Pracował nad tym czternaście miesięcy. Obraz skończył w trzy dni. Nigdy więcej nie namalował cyprysu.

Droga i ludzie na niej

Dwie postacie idące drogą na południe są celowo małe. Jedna ma na sobie ciemną kurtkę, druga żółtawą koszulę. To nie są portrety. To ludzie na drodze. Za nimi nadjeżdża żółta diligence – francuski dyliżans – a woźnica i pasażerowie zaznaczeni są jako smugi farby nad brązowym koniem. Van Gogh namalował dyliżans płasko, a cyprys głęboko, przez co cyprys wydaje się zakorzeniony, a dyliżans przemijający. To obraz o przejeździe. Postacie idą. Dyliżans toczy się. Cyprys zostaje. Gwiazdy krążą. Prawie nigdy nie malował scen podróży – na jego obrazach ludzie zwykle się zatrzymali, siedzą przy stołach, pracują przy krosnach, pozują na krzesłach. Ostatni obraz z Prowansji to jeden z nielicznych, na których wszyscy dokądś zmierzają.

Zmierzają na południe, w stronę Saint-Rémy, oddalając się od punktu widzenia obrazu. Sama droga jest prawdziwa. To trasa od zakładu Saint-Paul-de-Mausole do miasteczka Saint-Rémy, około dwóch kilometrów spaceru w dół. Van Gogh przeszedł tę drogę dziesiątki razy w ciągu roku w zakładzie, w dobre dni w towarzystwie opiekuna, w złe zamknięty w swoim pokoju. Trafił tam w maju 1889 roku po załamaniu w Arles, tym, które skończyło się tym, że stanął przed Paulem Gauguinem z brzytwą w ręku, a kilka godzin później odciął sobie lewe ucho. Zakład był jednocześnie jego schronieniem i miejscem jego zniewolenia. Droga na obrazie to droga na zewnątrz.

Widok zakładu i kaplicy w Saint-Rémy (październik 1889), budynek, w którym Van Gogh mieszkał, gdy malował obraz z drogą

Co robią gwiazdy

O tę część historycy sztuki spierają się najdłużej. List Van Gogha do Thea opisuje obraz w kolejności jego części. Najpierw księżyc – „smukły sierp wyłaniający się z rzuconego cienia ziemi”. To pomarańczowy rożek na prawo od cyprysu. Potem „gwiazda o przesadnej jasności” – zielono-żółta aureola po lewej. W 2000 roku astronom Donald Olson, we współpracy z historykiem Russellem Doescherem, odtworzył za pomocą oprogramowania planetarium nocne niebo nad Saint-Rémy na początku maja 1890 roku. Jasnym obiektem po lewej stronie obrazu była Wenus. Tamtego maja Wenus była widoczna wieczorem i zachodziła na zachodzie mniej więcej godzinę po słońcu. Przybywający sierp księżyca byłby widoczny tuż na południe od cyprysu wieczorem około 13 albo 14 maja 1890 roku. Rekonstrukcja Olsona i Doeschera sadza Van Gogha o zmierzchu jednego z tych wieczorów przy drodze biegnącej na południe, z widokiem na zachód, z Wenus po lewej i księżycem po prawej. Cyprys w rzeczywistości stałby mniej więcej tam, gdzie go namalował. Szczegóły astronomiczne nie są symboliczne. Są zaobserwowane.

Symboliczne jest to, co zrobił z obserwacją. Aureola Wenus jest namalowana mniej więcej dwadzieścia razy większa niż widoczna wielkość prawdziwej planety. Księżyc ma aureolę o promieniu trzy razy większym niż sam księżyc. Niebo między nimi to farba wyciągnięta w długie, zakrzywione pociągnięcia pędzla – takie same, jakich użył w słynniejszej Gwiaździstej nocy poprzedniego czerwca, obrazie, który pewnie znasz najlepiej, tym z wirującym nocnym niebem nad wioską. Droga z cyprysem i gwiazdą to mniejsza, spokojniejsza wersja Gwiaździstej nocy z końca pobytu. Niebo wciąż się porusza. Dwa duże jasne obiekty wciąż kotwiczą kompozycję. Ale wioskę pod spodem zastąpiła droga, a droga dokądś prowadzi, a cyprys, który na Gwiaździstej nocy stoi przy lewej krawędzi, przeniesiono w sam środek i uczyniono sednem całego obrazu.

Chiaro odczytuje list do Thea z 17 czerwca przy cyprysie, więc słyszysz opis księżyca i gwiazdy własnymi słowami Van Gogha – „przesadna jasność” – gdy stoisz przed planetą po lewej stronie płótna.

Van Gogh, Gwiaździsta noc (czerwiec 1889), słynniejszy obraz towarzyszący, namalowany jedenaście miesięcy wcześniej w tym samym zakładzie

Ostatni tydzień

Van Gogh opuścił zakład w Saint-Rémy 16 maja 1890 roku, trzy albo cztery dni po ukończeniu obrazu z drogą. Pojechał pociągiem na północ do Paryża, a 21 maja dotarł do Auvers-sur-Oise, małej wsi na północ od Paryża, gdzie brat Theo załatwił mu pokój i lekarza, Paula Gacheta, specjalizującego się w pacjentach melancholijnych. Droga na obrazie była, dosłownie, drogą z Prowansji. Nigdy tam nie wrócił. W Auvers pracował miarowo przez siedemdziesiąt dni i stworzył około siedemdziesięciu obrazów – jeden dziennie – a 27 lipca 1890 roku wszedł w pole pszenicy i strzelił sobie w pierś z małego rewolweru. Zmarł dwa dni później w wynajmowanym pokoju nad Auberge Ravoux, z Theo przy łóżku.

Droga z cyprysem i gwiazdą powędrowała razem z resztą jego późnych prac do Thea, a po śmierci Thea pół roku później do wdowy po nim, Johanny Bonger, która resztę życia poświęciła budowaniu pośmiertnej sławy Vincenta. W 1903 roku obraz kupiła holenderska kolekcjonerka Helene Kröller-Müller, która powiesiła go w swojej prywatnej galerii, a w końcu zbudowała muzeum, by go pomieścić. Od 1938 roku obraz jest w Muzeum Kröller-Müller w Otterlo, w Parku Narodowym Hoge Veluwe w Holandii. Rzadko podróżował. Żeby zobaczyć Drogę z cyprysem i gwiazdą, trzeba pojechać do odległego holenderskiego parku.

Na co zwrócić uwagę

Trzy rzeczy, kiedy już go znajdziesz. Po pierwsze, sam cyprys. Zbudowany jest z kilkunastu kolorów – nie tylko ciemnej zieleni, ale czarnawego błękitu, oliwkowego, ciemnego brązu, kilku pasków pomarańczu na pniu – wyciągniętych w pionowe pociągnięcia, które ku górze stają się coraz bardziej niespokojne. Drzewo celowo robi to, co robią płomienie. Po drugie, zakręt drogi. Droga jest namalowana dwoma pasami brudnej żółci i różowawej szarości, rozdzielonymi zielonym pasem trawy, a wszystko to wygięte w łuki tą samą techniką pędzla. Po trzecie, Wenus. Aureola po lewej nie jest namalowana jako plama czy rozmycie. Składa się z koncentrycznych pierścieni zieleni, potem żółci, a w środku bieli, kładzionych na mokro na ciemniejącym niebie. To miejsce obrazu, na którym na żywo jest najwięcej fizycznej farby. Gwiazda to miejsce, w którym Van Goghowi zabrakło powściągliwości.

Puenta

Napisał do Thea o obrazie sześć tygodni po jego ukończeniu, z Auvers. Był już wtedy w swojej ostatniej chorobie. „Nie oznacza to powrotu do romantyzmu ani do idei religijnych – pisał – nie. Ale drogą Eugène’a Delacroix, bardziej niż mogłoby się wydawać, kolorem i rysunkiem bardziej spontanicznym niż złudna dokładność, można wyrazić czystą naturę wsi w porównaniu z przedmieściami i kabaretami Paryża”. Bronił obrazu przed zarzutem, że jest zbyt symboliczny, zbyt ładny, zbyt łatwy. Ta obrona sama jest poematem. Ostatni obraz, jaki namalował w Prowansji, to obelisk, dwa światła i droga prowadząca na południe, a on wciąż się o niego spierał w miesiącu, w którym umarł.

Źródła ilustracji