
Το καλοκαίρι του 1875, στη μικρή πόλη Αρζαντέιγ πάνω στον Σηκουάνα, λίγο έξω από το Παρίσι, όπου ζούσαν πολλοί που δούλευαν στην πρωτεύουσα, ο Κλοντ Μονέ ζήτησε από τη γυναίκα του, την Καμίλ, και τον εφτάχρονο γιο τους, τον Ζαν, να ανέβουν στο λοφάκι πίσω από το νοικιασμένο τους σπίτι και να σταθούν στο χωράφι στην κορυφή, ενώ εκείνος έστηνε ένα καβαλέτο από κάτω. Δούλεψε πολύ γρήγορα. Ο πίνακας έχει ύψος εκατό εκατοστά και πλάτος ογδόντα. Η πινελιά είναι τόσο χαλαρή που μοιάζει ημιτελής. Η μορφή της Καμίλ είναι χτισμένη από περίπου τριακόσιες ξεχωριστές πινελιές, απλωμένες σε περίπου τέσσερις ώρες, πάνω κάτω. Φορά ένα μακρύ λευκό φόρεμα με μια σκούρα μπλε ζώνη, κρατά μια πράσινη ομπρέλα πάνω από το κεφάλι της και γυρίζει ελαφρά προς τα πίσω, προς τον ζωγράφο, με το πρόσωπο σκιασμένο κάτω από την ομπρέλα και το φόρεμα να τραβιέται και να κολλά από τον αέρα στο αριστερό της πόδι. Το αγόρι είναι μικρό και σχεδόν κόβεται στο κάτω άκρο του χωραφιού, μισοκρυμμένο στο χορτάρι. Η πρώτη εκδοχή της «Γυναίκας με ομπρέλα» του Μονέ ολοκληρώθηκε το 1875. Η Καμίλ Ντονσιέ Μονέ πέθανε από καρκίνο της πυέλου τέσσερα χρόνια αργότερα, στις 5 Σεπτεμβρίου 1879, σε ηλικία τριάντα δύο ετών. Έντεκα χρόνια μετά τον πρώτο πίνακα, ο Μονέ ζωγράφισε την ίδια σύνθεση άλλες δύο φορές, το 1886, από μνήμης, χωρίς την Καμίλ, και δεν ζωγράφισε ποτέ ξανά τη νεκρή γυναίκα του. Αυτοί οι τρεις πίνακες, μαζί, είναι από τα πιο άμεσα πράγματα που έκανε ποτέ ζωγράφος του 19ου αιώνα για την απώλεια.
Η μέρα του 1875
Ο Μονέ ήταν τριάντα τεσσάρων. Η Καμίλ ήταν είκοσι οκτώ. Ήταν παντρεμένοι πέντε χρόνια: είχαν παντρευτεί τον Ιούνιο του 1870, τρία χρόνια μετά τη γέννηση του Ζαν, αφού η οικογένεια του Μονέ είχε αρνηθεί να αναγνωρίσει τη σχέση επειδή η Καμίλ ήταν μοντέλο από την εργατική τάξη και όχι κατάλληλη σύζυγος για τον γιο ενός μπακάλη από τη Χάβρη. Το 1875 νοίκιαζαν ένα άνετο σπίτι στην Αρζαντέιγ με έναν μικρό κήπο, που χρηματοδοτούνταν κυρίως από την υπομονετική και όλο και πιο απεγνωσμένη γενναιοδωρία του φίλου και προστάτη του Μονέ, του ζωγράφου και συλλέκτη Γκυστάβ Καγιεμπότ. Οι ιμπρεσιονιστές είχαν κάνει την πρώτη τους ομαδική έκθεση τον προηγούμενο Απρίλιο. Οι κριτικές ήταν κακές. Ο Μονέ δεν πουλούσε σχεδόν τίποτα.
Ο πίνακας που έκανε με την Καμίλ εκείνο το καλοκαιρινό απόγευμα ονομάζεται ανεπίσημα La Promenade, «ο περίπατος». Ο πλήρης τίτλος που του έδωσε ο Μονέ, στην Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον, είναι Γυναίκα με ομπρέλα – Η κυρία Μονέ και ο γιος της. Τον παρουσίασε στη δεύτερη έκθεση των ιμπρεσιονιστών τον Απρίλιο του 1876. Ο κριτικός Αλμπέρ Βολφ, γράφοντας στη Figaro, χαρακτήρισε ολόκληρη την έκθεση «πέντε ή έξι τρελούς, ανάμεσά τους μια γυναίκα, που μαζεύτηκαν για να εκθέσουν τα έργα τους». Η Καμίλ είναι ο δεύτερος πίνακας στον κατάλογο. Το πρώτο που προσέχετε όταν τον βλέπετε από κοντά είναι η γωνία. Την κοιτάτε από κάτω. Ο Μονέ έχει βάλει τη γραμμή του ορίζοντα στο ύψος του γοφού της, που σημαίνει ότι ζωγράφιζε από χαμηλότερα στην πλαγιά, σκυφτός ή καθιστός, και η Καμίλ στέκεται από πάνω του, ελαφρά κόντρα στο φως, με τον ήλιο πίσω από τον ώμο της και το σώμα της να ρίχνει μια μακριά, ανοιχτή μενεξεδιά σκιά στο χορτάρι προς τον ζωγράφο. Όλη η σύνθεση είναι ένας άντρας που κοιτάζει από κάτω τη γυναίκα του μια μέρα με αέρα.

Ο αέρας είναι το κομμάτι του πίνακα που οι περισσότεροι χάνουν. Κοιτάξτε το φόρεμα. Η λευκή φούστα τραβιέται δυνατά πάνω στο αριστερό της πόδι. Η σκούρα μπλε κορδέλα στη μέση της ανεμίζει στο πλάι. Το σάλι, ή το βέλο, που είναι δεμένο στο καπέλο της ανεμίζει πίσω από το κεφάλι της. Το χορτάρι από κάτω της γέρνει προς την ίδια κατεύθυνση με το φόρεμα. Τα σύννεφα στον ουρανό είναι σκισμένα σε μακριές οριζόντιες πινελιές που ακολουθούν τη γωνία του χορταριού. Όλος ο πίνακας είναι ένα όργανο για να καταγράψει μία κατεύθυνση ανέμου, από τα δεξιά της προς τα αριστερά της, και μία στιγμή φωτός, μέσα στο απόγευμα με τον ήλιο περίπου πίσω της. Ο Μονέ ζωγράφιζε αυτό που οι φωτογράφοι της ίδιας δεκαετίας δεν μπορούσαν ακόμα να καταγράψουν: τον καιρό. Η πινελιά είναι χαλαρή επειδή έπρεπε να είναι. Είχε τέσσερις ώρες φως, μία κατεύθυνση ανέμου και μια γυναίκα που δεν μπορούσε να ποζάρει για πάντα.
Η Καμίλ
Γεννήθηκε ως Καμίλ-Λεονί Ντονσιέ το 1847. Γνώρισε τον Μονέ στο Παρίσι γύρω στο 1865, όταν εκείνος έψαχνε μοντέλο για έναν μεγάλο πίνακα εργαστηρίου με ένα πικνίκ, την απάντησή του στο πρόσφατο τότε Πρόγευμα στη χλόη του Μανέ. Πόζαρε για εκείνον στον πίνακα Καμίλ (Γυναίκα με πράσινο φόρεμα) που παρουσίασε στο Σαλόνι του 1866, τον πίνακα που καθιέρωσε το όνομά του. Πήγε να ζήσει μαζί του. Γέννησε τον Ζαν τον Αύγουστο του 1867, ενώ ο Μονέ επισκεπτόταν την οικογένειά του στη Χάβρη, που τον πίεζε να την αφήσει. Πόζαρε για εκείνον τουλάχιστον άλλες τριάντα δύο φορές μέσα στα επόμενα δώδεκα χρόνια: ως γυναίκα σε κήπο, ως γυναίκα που διαβάζει σε έναν καναπέ, ως γυναίκα στα κόκκινα με ένα ρούχο ιαπωνικού στιλ, ως νέα μητέρα, ως μορφή που περπατά σε έναν γκρεμό, ως επιβάτισσα σε βαγόνι τρένου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1870 ήταν άρρωστη. Ο καρκίνος διαγνώστηκε το 1878. Γέννησε τον δεύτερο γιο τους, τον Μισέλ, τον Μάρτιο του 1878, ήδη πολύ άρρωστη, και δεν συνήλθε ποτέ. Πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1879 στο σπίτι τους στο Βετέιγ, πενήντα χιλιόμετρα πιο κάτω στο ποτάμι από την Αρζαντέιγ, με τον Μονέ στο προσκεφάλι της. Τη ζωγράφισε νεκρή, ένας ήσυχος, φρικτός καμβάς που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Ορσέ, όπου το πρόσωπό της τυλίγεται σε ένα μενεξεδί-μπλε φως και το σώμα της είναι μια θολή κηλίδα, και έγραψε αργότερα ότι έπιασε τον εαυτό του, ενώ εκείνη πέθαινε, «να μελετά το παιχνίδι των χρωμάτων στο νεκρό της πρόσωπο. Αντανακλάσεις κίτρινου, γκρίζου». Ένιωσε τέρας γι’ αυτό. Συνέχισε να ζωγραφίζει.
Οι απόηχοι του 1886
Πέρασαν έντεκα χρόνια. Ο Μονέ ήταν σαράντα έξι. Είχε μετακομίσει στο Ζιβερνί με το δεύτερο νοικοκυριό του, την προστάτιδά του Αλίς Οσεντέ και τα παιδιά και των δύο, το 1883. Ήταν πια επιτυχημένος. Ο έμπορός του, ο Πωλ Ντυράν-Ρυέλ, πουλούσε τους πίνακές του στη Νέα Υόρκη. Είχε σταματήσει σχεδόν εντελώς να ζωγραφίζει μορφές. Το καλοκαίρι του 1886, όσο έμενε στο εξοχικό σπίτι στο Ζιβερνί, έπιασε ξανά τη σύνθεση με την ομπρέλα. Ζωγράφισε δύο νέους καμβάδες στο ίδιο μέγεθος, με την ίδια γωνία από κάτω και την ίδια φούστα που ανεμίζει. Μοντέλο ήταν η Σιζάν Οσεντέ, η δεκαοχτάχρονη κόρη της Αλίς, η μελλοντική θετή του κόρη. Έδωσε και στους δύο πίνακες τον τίτλο «Essai de figure en plein air», «μελέτη μορφής στο ύπαιθρο». Στον πρώτο, η Σιζάν κοιτάζει αριστερά, γυρίζοντας το βλέμμα πάνω από τον ώμο της, με λευκό φόρεμα και ομπρέλα με πράσινη φόδρα. Στον δεύτερο, που ζωγραφίστηκε αμέσως μετά τον πρώτο, κοιτάζει δεξιά. Η σύνθεση και στους δύο είναι σχεδόν ίδια με τον πίνακα της Καμίλ του 1875. Η γωνία, ο αέρας, η ομπρέλα, το χορτάρι στα πόδια της γυναίκας, η μακριά ανοιχτόχρωμη σκιά που πέφτει προς τον ζωγράφο: όλα είναι ίδια. Το πρόσωπο είναι διαφορετικό. Το πρόσωπο στους πίνακες του 1886 είναι σκόπιμα κενό. Το σκέπασε με τα ίδια χρώματα με τη σκιά της ομπρέλας.


Ο ιστορικός τέχνης Πολ Χέιζ Τάκερ, του οποίου το βιβλίο του 1995 Claude Monet: Life and Art παραμένει η βασική βιογραφία, το διατύπωσε όσο πιο απλά το έχει πει κανείς: «Οι πίνακες του 1886 δεν είναι πορτρέτα της Σιζάν. Είναι πίνακες του πίνακα της Καμίλ του 1875, με τη Σιζάν να στέκεται στη θέση του σώματός της». Η θέση του Τάκερ είναι ότι ο Μονέ, έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο της γυναίκας του και επτά χρόνια αφού είχε ξεκινήσει το δεύτερο νοικοκυριό του, ζωγράφιζε ξανά τον ίδιο πίνακα για να βρει πώς να συνεχίσει να τον ζωγραφίζει χωρίς εκείνη μέσα. Το σβησμένο πρόσωπο είναι αυτό που τον προδίδει. Τα χαρακτηριστικά της Σιζάν είναι σβησμένα επειδή της Καμίλ δεν μπορούν πια να ανακτηθούν. Μπορούσε να θυμηθεί τον αέρα, το φόρεμα και τη γωνία. Δεν μπορούσε να θυμηθεί το πρόσωπο.
Το Chiaro τοποθετεί τους τρεις καμβάδες τον έναν δίπλα στον άλλο στο αυτί σας, πρώτα τον κεντρικό πίνακα του 1875, μετά τη Σιζάν του 1886 που στρέφεται αριστερά, μετά τη Σιζάν του 1886 που στρέφεται δεξιά, και σας διαβάζει το σχετικό απόσπασμα από το γράμμα της 5ης Σεπτεμβρίου 1879 που έγραψε ο Μονέ για τον θάνατο της Καμίλ, ενώ κοιτάτε τη μπλε-μενεξεδιά σκιά του πρώτου πίνακα.
Τι λέει η Εθνική Πινακοθήκη για τον πίνακα
Ο κεντρικός πίνακας βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης της Ουάσιγκτον από το 1983, όταν τον δώρισαν ο Πολ Μέλον και η γυναίκα του, η Μπάνι. Τον είχαν αγοράσει το 1972 από τη γκαλερί Ντυράν-Ρυέλ στη Νέα Υόρκη για περίπου ένα εκατομμύριο δολάρια, τιμή αξιοπρεπή αλλά όχι εξαιρετική για έναν σημαντικό Μονέ εκείνη την εποχή. (Ένα όψιμο νούφαρο είχε πουληθεί την προηγούμενη χρονιά για πολλαπλάσιο ποσό.) Οι Μέλον τον κρέμασαν στο σπίτι τους στο Όουκ Σπρινγκς της Βιρτζίνια για έντεκα χρόνια και μετά τον δώρισαν στο μουσείο στα εβδομηκοστά έκτα γενέθλια του Μέλον. Σήμερα κρέμεται στο Δυτικό Κτίριο, στην East Garden Court, μόνος του σε έναν τοίχο. Είναι ο πιο δημοφιλής πίνακας του μουσείου τις Κυριακές. Η Εθνική Πινακοθήκη δεν έχει καμία από τις δύο εκδοχές του 1886. Αυτές βρίσκονται στο Μουσείο Ορσέ στο Παρίσι, όπου κρέμονται στην ίδια αίθουσα στον πέμπτο όροφο, δύο μέτρα η μία από την άλλη, εκείνη που κοιτάζει αριστερά και εκείνη που κοιτάζει δεξιά.
Τι να προσέξετε
Τρία πράγματα, όταν βρείτε τον πίνακα του 1875. Πρώτον, τη γωνία. Σταθείτε ακριβώς μπροστά στον καμβά και θα δείτε ότι ο γοφός της Καμίλ είναι στο ύψος των ματιών σας. Ο ορίζοντας είναι ασυνήθιστα χαμηλά. Τη βλέπετε όπως την είδε ο Μονέ, δηλαδή από μερικά βήματα πιο κάτω στην πλαγιά. Δεύτερον, τη σκιά. Η σκιά της πέφτει στο χορτάρι προς το μέρος σας. Είναι ζωγραφισμένη με ανοιχτό μενεξεδί και κίτρινο. Δεν είναι μια μαύρη σιλουέτα. Είναι το χρώμα του χορταριού χωρίς τον ήλιο. Τρίτον, τον Ζαν. Το αγόρι κάτω αριστερά είναι σχεδόν μια υστερόγραφη σκέψη, με το πρόσωπο μόλις διατυπωμένο. Είναι η μορφή που αποδεικνύει ότι ο πίνακας είναι οικογενειακός και όχι απλώς μια μελέτη. Η σύνθεση δεν τον χρειάζεται. Ο Μονέ τον έβαλε επειδή ο πίνακας αφορά τους τρεις τους σε μια πλαγιά.
Αν μπορείτε να πάτε στο Ορσέ, δείτε τους δύο πίνακες του 1886 στο ίδιο ταξίδι. Το πρόσωπο της γυναίκας σε αυτούς είναι το ερώτημα που θέτει ο πίνακας. Το πρόσωπο της Καμίλ, στον πίνακα του 1875, είναι η απάντηση. Ο Μονέ σταμάτησε να ζωγραφίζει αυτή την απάντηση το 1879. Πέρασε την υπόλοιπη ζωή του ζωγραφίζοντας γύρω της.
Η κατακλείδα
Ο Μονέ κράτησε τον πίνακα του 1875 στο δικό του σπίτι στο Ζιβερνί μέχρι το 1890, δεκαπέντε χρόνια αφού τον έφτιαξε και έντεκα χρόνια μετά τον θάνατο της Καμίλ. Εκείνη τη χρονιά τον πούλησε στον Αμερικανό συλλέκτη Τζέιμς Σάτον, που τον έστειλε στη Νέα Υόρκη. Τον πούλησε επειδή του το ζήτησε η δεύτερη γυναίκα του, η Αλίς. Η Αλίς, που περίμενε από το 1879 να γίνει η πραγματική του σύζυγος, δεν ήθελε την προκάτοχό της στον τοίχο.
Πηγές εικόνων
- Κεντρική εικόνα: Κλοντ Μονέ, Γυναίκα με ομπρέλα – Η κυρία Μονέ και ο γιος της (1875), Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης, Ουάσιγκτον, μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
- Εικόνα 1: Κλοντ Μονέ, Μελέτη μορφής στο ύπαιθρο (Γυναίκα με ομπρέλα στραμμένη προς τα αριστερά), 1886, Μουσείο Ορσέ, Παρίσι, μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
- Εικόνα 2: Κλοντ Μονέ, Μελέτη μορφής στο ύπαιθρο (Γυναίκα με ομπρέλα στραμμένη προς τα δεξιά), 1886, Μουσείο Ορσέ, Παρίσι, μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.
- Εικόνα 3: Κλοντ Μονέ, Η Καμίλ Μονέ και ένα παιδί στον κήπο του καλλιτέχνη στην Αρζαντέιγ (1875), Μουσείο Καλών Τεχνών, Βοστόνη, μέσω Wikimedia Commons, κοινό κτήμα.