
Στις 2 Ιανουαρίου 1492, ο τελευταίος Μαυριτανός σουλτάνος της Γρανάδας, ο Μωάμεθ ΙΒ΄, γνωστός στην ιστορία ως Μποαμπντίλ, κατέβηκε από την Αλάμπρα και παρέδωσε τα κλειδιά του στον Φερδινάνδο της Αραγωνίας και την Ισαβέλλα της Καστίλης. Η παράδοση ήταν αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης, όχι έφοδου. Ο Μποαμπντίλ υπέγραψε μια συνθήκη που εγγυόταν στους υπηκόους του το δικαίωμα να κρατήσουν τη θρησκεία τους, τη γλώσσα τους και την περιουσία τους. Η συνθήκη θα παραβιαζόταν μέσα σε δέκα χρόνια. Όμως τη μέρα της παράδοσης, οι Καθολικοί Μονάρχες μπήκαν έφιπποι στην Αλάμπρα με τα λάβαρά τους και βρήκαν το ανάκτορο άκαυτο, με τις κρήνες του να τρέχουν ακόμα και τα πλακάκια του ανέπαφα. Εγκαταστάθηκαν εκεί.
Γι’ αυτό σώζεται η Αλάμπρα. Κάθε άλλο μεγάλο ισλαμικό ανάκτορο στην Ιβηρική χερσόνησο (η Αλχαφερία στη Σαραγόσα, τα αλκάθαρ της Σεβίλλης και της Κόρδοβας, τα ανάκτορα του Τολέδο) είτε καταστράφηκε είτε ανακαινίστηκε τόσο ριζικά που το πρωτότυπο μόλις και διακρίνεται. Η Αλάμπρα διατηρήθηκε επειδή ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα, και μετά από αυτούς ο Κάρολος Ε΄, ήθελαν να τη χρησιμοποιήσουν. Τους άρεσαν οι κήποι. Τους άρεσαν οι δροσερές εσωτερικές αυλές μέσα στη ζέστη του Αυγούστου. Τους άρεσε το μήνυμα ότι δεν νικούσαν απλώς το Ισλάμ στην Ισπανία, αλλά το κληρονομούσαν.
Αυτό που στέκεται σήμερα στον λόφο της Σαμπίκα είναι μια ακρόπολη μήκους 740 μέτρων, χτισμένη μεταξύ 1238 και 1492, με ένα αναγεννησιακό ανάκτορο κολλημένο στο πλάι της τη δεκαετία του 1520, και ένα ξεχωριστό θερινό κτήμα, το Χενεραλίφε, στην επόμενη κορυφογραμμή. Η διαδρομή των επισκεπτών περνά και από τα τρία. Ακολουθεί τι είναι το καθένα και τι να κοιτάξετε όταν φτάσετε εκεί.
Σε τι χρησίμευε ο τόπος
Η Αλάμπρα είναι πόλη, όχι ανάκτορο. Στην ακμή της, επί σουλτάνων Γιουσούφ Α΄ και Μωάμεθ Ε΄ στα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα, στέγαζε μέσα στα τείχη της κάπου μεταξύ δύο και τριών χιλιάδων ανθρώπων: τη βασιλική αυλή, τη φρουρά του στρατού, ένα τζαμί, ένα νομισματοκοπείο, τέσσερα λουτρά, ένα βυρσοδεψείο, δύο νεκροταφεία και τα εργαστήρια που παρήγαν το μετάξι και τα κεραμικά που το βασίλειο της Γρανάδας εξήγαγε στην υπόλοιπη Ευρώπη. Τα τείχη περικλείουν περίπου δεκατρία εκτάρια. Οι οχυρώσεις, οι πύργοι από κόκκινο τούβλο και τα τείχη που φαίνονται από τη συνοικία Αλμπαϊσίν απέναντι στην κοιλάδα, είναι αυτό που έδωσε στο συγκρότημα το όνομά του. Al-Hamra στα αραβικά σημαίνει «η κόκκινη». Τα τείχη είναι φτιαγμένα από ντόπιο πατημένο χώμα και σιδηρούχο πηλό που παίρνει χρώμα σκουριάς στον ήλιο του δειλινού.
Το βασίλειο της Γρανάδας ήταν το τελευταίο μουσουλμανικό κράτος στην Ισπανία. Ως τις αρχές του δέκατου τρίτου αιώνα, το υπόλοιπο αλ-Άνδαλους είχε ανακαταληφθεί από τα χριστιανικά στέμματα της Καστίλης και της Αραγωνίας. Οι Νασρίδες εμίρηδες που ίδρυσαν το βασίλειο το 1238, η δυναστεία που έχτισε σχεδόν ολόκληρη την Αλάμπρα, δέχτηκαν να γίνουν υποτελείς της Καστίλης με αντάλλαγμα να τους αφήσουν ήσυχους, και χρησιμοποίησαν τα επόμενα διακόσια πενήντα χρόνια πληρωμένου φόρου υποτέλειας και προσεκτικής διπλωματίας για να χτίσουν την πιο εκλεπτυσμένη ισλαμική αρχιτεκτονική που σώζεται οπουδήποτε δυτικά της Δαμασκού.
Τα Ανάκτορα των Νασριδών

Τα Ανάκτορα των Νασριδών είναι η καρδιά της επίσκεψης. Βρίσκονται στο κέντρο της ακρόπολης και η είσοδος γίνεται με δελτίο συγκεκριμένης ώρας: είναι το μόνο μέρος της Αλάμπρα με εισιτήριο που έχει ώρα, επειδή όταν μπαίνουν πάρα πολλοί άνθρωποι ταυτόχρονα στις αίθουσες, η υγρασία φθείρει το γυψοκονίαμα. Έχετε μαζί το εισιτήριό σας. Να είστε στην ώρα σας.
Υπάρχουν τρία ανάκτορα, χτισμένα το ένα μετά το άλλο από τρεις σουλτάνους μέσα σε περίπου πενήντα χρόνια στα μέσα του δέκατου τέταρτου αιώνα. Το Μεξουάρ, το παλαιότερο, ήταν η δημόσια αίθουσα συμβουλίου όπου ο σουλτάνος απένεμε δικαιοσύνη. Το Ανάκτορο του Κομάρες, χτισμένο επί Γιουσούφ Α΄ τη δεκαετία του 1340, ήταν η επίσημη έδρα του θρόνου. Το Ανάκτορο των Λεόντων, χτισμένο επί του γιου του Γιουσούφ, Μωάμεθ Ε΄, γύρω στο 1370, ήταν η ιδιωτική κατοικία του σουλτάνου.
Το Ανάκτορο του Κομάρες έχει στο κέντρο του μια μακριά δεξαμενή που καθρεφτίζει τον ουρανό, την Αυλή των Μυρτιών. Στο ένα άκρο, ένας πύργος 45 μέτρων, ο Πύργος του Κομάρες, περιέχει την Αίθουσα των Πρέσβεων, τη μεγαλύτερη ενιαία αίθουσα του ανακτόρου και τον χώρο όπου ο σουλτάνος υποδεχόταν επίσημα τις ξένες αντιπροσωπείες. Η αίθουσα έχει περίπου έντεκα μέτρα πλευρά, με θολωτή ξύλινη οροφή από ένθετο κέδρο και λεύκα που περιέχει πάνω από οκτώ χιλιάδες ξεχωριστά σκαλιστά φατνώματα, διατεταγμένα σε επτά ομόκεντρα επίπεδα που αναπαριστούν τους επτά ουρανούς της ισλαμικής κοσμολογίας. Η αίθουσα ήταν σκόπιμα ρυθμισμένη, μέσω της γεωμετρίας του θόλου και της θέσης του θρόνου, ώστε ένας πρέσβης που έμπαινε να βλέπει τη σιλουέτα του σουλτάνου μπροστά σε ένα παράθυρο γεμάτο φως από τα βουνά, με την οροφή να μοιάζει με ουρανό από πάνω του. Η αρχιτεκτονική ήταν ένα κομμάτι διπλωματικού θεάτρου.
Το Ανάκτορο των Λεόντων είναι το πιο διακοσμημένο μισό. Η κεντρική αυλή είναι περίπου είκοσι οκτώ επί δεκαέξι μέτρα, με μια κρήνη στη μέση που στηρίζεται στις πλάτες δώδεκα σκαλιστών μαρμάρινων λιονταριών. Η κρήνη έχει υδραυλικό σύστημα σε λειτουργία που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1370. Το νερό μπαίνει από τις τέσσερις κρήνες του ανακτόρου στους κύριους άξονες και βγαίνει από τα στόματα των λιονταριών σε έναν ρυθμισμένο κύκλο, με κάθε λιοντάρι να βγάζει νερό σε διαφορετική ώρα της μέρας. Το μοτίβο αυτό ήταν συνδεδεμένο με έναν μηχανισμό ρολογιού που, όπως λέγεται, οι χριστιανοί μηχανικοί της δεκαετίας του 1490 διέλυσαν προσπαθώντας να τον καταλάβουν και δεν μπόρεσαν να τον ξανασυναρμολογήσουν. Το σημερινό υδραυλικό σύστημα είναι μια σύγχρονη ανακατασκευή που λειτουργεί συνεχώς.
Η γεωμετρία του διάκοσμου

Οι τοίχοι των Ανακτόρων των Νασριδών καλύπτονται, σχεδόν χωρίς εξαίρεση, από τρία στρώματα διάκοσμου. Στο ύψος των ματιών και χαμηλότερα υπάρχουν πλακάκια, κυρίως τετράγωνα κομμάτια σε γεωμετρικά μοτίβα από αλληλοπλεκόμενα αστέρια, οκτάκτινα και δεκαεξάκτινα και περιστασιακά εικοσιτετράκτινα. Πάνω από τα πλακάκια υπάρχει σκαλιστό γυψοκονίαμα, αρχικά βαμμένο με κόκκινες, μπλε, χρυσές και πράσινες χρωστικές που έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεθωριάσει. Πιο πάνω, κοντά στην οροφή, υπάρχει κι άλλο γυψοκονίαμα δουλεμένο σε θολωτές μορφές σαν κηρήθρα, τα λεγόμενα μουκάρνας, που πιάνουν το φως στις λοξές τους έδρες και διαλύουν κάθε αίσθηση ότι η οροφή είναι ένα ενιαίο συμπαγές επίπεδο.
Τα μοτίβα δεν είναι τυχαία. Η γεωμετρία των πλακακιών αντλεί από τις δεκαεπτά μαθηματικά δυνατές ομάδες συμμετρίας στις δύο διαστάσεις, τις δεκαεπτά ομάδες ταπετσαρίας, στη γλώσσα των σύγχρονων μαθηματικών. Η Ελβετίδα μαθηματικός Έντιθ Μύλλερ εντόπισε έντεκα από αυτές στην Αλάμπρα το 1944· Ισπανοί ερευνητές υποστήριξαν τη δεκαετία του 1980 ότι υπάρχουν και οι δεκαεπτά, ισχυρισμός για τον οποίο οι μαθηματικοί διαφωνούν ακόμα. Η ισλαμική γεωμετρία δεν ήταν διακόσμηση με τη δυτική έννοια. Ήταν μια μαθηματική απόδειξη γραμμένη σε εφυαλωμένο πηλό και δουλεμένο γυψοκονίαμα, ορατή στους τοίχους ενός δωματίου όπου κοιμόταν ο σουλτάνος.
Η καλλιγραφία πάνω από τα πλακάκια είναι κυρίως στίχοι του Κορανίου και σύντομα αραβικά ποιήματα, με μία φράση να επαναλαμβάνεται τόσες φορές μέσα στο κτίριο που οι επισκέπτες καταλήγουν να την αναγνωρίζουν: «wa la ghaliba illa Allah», «δεν υπάρχει νικητής παρά μόνο ο Θεός». Ήταν το έμβλημα της δυναστείας των Νασριδών, υιοθετημένο από τον ιδρυτή της, και η οικογένεια το χάραξε σε κάθε τοίχο. Οι Καθολικοί Μονάρχες το άφησαν στη θέση του όταν πήραν το κτίριο. Το Chiaro διαβάζει τα γεωμετρικά μοτίβα των μουκάρνας με βάση τις δεκαεπτά ομάδες συμμετρίας όσο στέκεστε στην Αίθουσα των Δύο Αδελφών, ονομάζοντας την ψηφιδοποίηση με βάση τον μαθηματικό της τύπο και όχι με βάση μια αισθητική κατηγορία, που είναι ο μόνος τρόπος να διαβαστούν οι αίθουσες όπως ήθελαν οι μαθηματικοί των Νασριδών.
Το Χενεραλίφε

Το Χενεραλίφε βρίσκεται στον επόμενο λόφο ανατολικά της κύριας ακρόπολης, χωρισμένο από αυτήν με μια στενή ρεματιά και συνδεδεμένο με μία μόνο γέφυρα. Ήταν η θερινή κατοικία των Νασριδών σουλτάνων, ένα μέρος για να αποσύρονται τους πιο ζεστούς μήνες, όταν τα κύρια ανάκτορα γίνονταν άβολα. Το όνομα προέρχεται από το αραβικό Jannat al-‘Arif, «ο κήπος του αρχιτέκτονα» ή «ο κήπος του αρχιμάστορα».
Αυτό που διασχίζετε σήμερα είναι ως προς τη χάραξη κυρίως του δέκατου τέταρτου αιώνα, αλλά έχει ξαναφυτευτεί σε μεγάλο βαθμό. Η κύρια αυλή, η Patio de la Acequia, είναι μια μακριά ορθογώνια δεξαμενή που πλαισιώνεται από παράλληλες σειρές πιδάκων, των οποίων τα τόξα διασχίζουν την επιφάνειά της σαν μια λεπτή κιονοστοιχία από σταγόνες. Οι μεσαιωνικοί κήποι μάλλον δεν ήταν διατεταγμένοι έτσι (οι τοξωτοί πίδακες είναι προσθήκη του δέκατου έκτου αιώνα), αλλά το υποκείμενο σύστημα άρδευσης, που φέρνει νερό από τη Σιέρα Νεβάδα μέσα από ένα υδραγωγείο μήκους δεκατεσσάρων χιλιομέτρων, την Acequia Real, είναι πρωτότυπο. Το Χενεραλίφε λειτουργεί επειδή το νερό κατεβαίνει από το βουνό με υψηλή πίεση πάνω σε μια κλίση που συντηρείται προσεκτικά εδώ και επτακόσια χρόνια. Κάθε κρήνη, δεξαμενή και αυλάκι σε ολόκληρο το συγκρότημα της Αλάμπρα τροφοδοτείται με τη βαρύτητα από αυτό το ένα ρέμα του βουνού. Δεν υπάρχουν αντλίες. Κόψτε το υδραγωγείο στην πηγή και κάθε κρήνη στην Αλάμπρα θα στερέψει μέσα σε μία μέρα.
Το ανάκτορο που δεν ταιριάζει

Το 1526, ο Κάρολος Ε΄, εγγονός του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας και αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, πέρασε τον μήνα του μέλιτος στην Αλάμπρα και αποφάσισε ότι χρειαζόταν ένα δικό του ανάκτορο εκεί. Προσέλαβε τον Πέδρο Ματσούκα, έναν Ισπανό ζωγράφο που είχε μαθητεύσει στην Ιταλία στο εργαστήριο του Μιχαήλ Αγγέλου, για να σχεδιάσει κάτι σε ύφος ιταλικής Αναγέννησης. Το αποτέλεσμα είναι ένα τετράγωνο κτίριο από λαξευτή πέτρα, πενήντα οκτώ μέτρα σε κάθε πλευρά, με μια τέλεια κυκλική αυλή μέσα του. Η αντίθεση με τη μαυριτανική αρχιτεκτονική γύρω του είναι απόλυτη. Το ανάκτορο του Καρόλου Ε΄ είναι βαρύ εκεί όπου τα κτίρια των Νασριδών είναι ελαφριά. Είναι συμμετρικό εκεί όπου εκείνα είναι ασύμμετρα. Χρησιμοποιεί λαξευτή πέτρα εκεί όπου εκείνα χρησιμοποιούν σκαλιστό γυψοκονίαμα. Καρφώνει ένα αναγεννησιακό επιχείρημα στη μέση μιας μαυριτανικής ακρόπολης.
Η κατασκευή ξεκίνησε το 1533 και σταμάτησε, ημιτελής, το 1637. Το κτίριο δεν απέκτησε ποτέ στέγη. Η κυκλική αυλή είναι ανοιχτή στον ουρανό, με δύο ορόφους δωρικών και ιωνικών κιόνων τριγύρω. Όταν βρέχει, η αυλή πλημμυρίζει. Όταν έχει ήλιο, ο εσωτερικός δακτύλιος τον πιάνει τέλεια. Παρά το αρχιτεκτονικό επιχείρημα που αντιπαραθέτει στην Αλάμπρα, είναι ένα από τα πιο καθαρά δείγματα ισπανικού αναγεννησιακού σχεδιασμού σε όλη τη χερσόνησο. Ο Κάρολος δεν έζησε ποτέ εκεί. Οι περισσότεροι Ισπανοί βασιλείς μετά από αυτόν το αγνόησαν. Σήμερα λειτουργεί ως δημόσιος χώρος συναυλιών και ως έδρα του Μουσείου της Αλάμπρα.
Τι να προσέξετε
Πέντε πράγματα να κάνετε πάνω στον βράχο. Πρώτον, κλείστε το εισιτήριο για τα Ανάκτορα των Νασριδών για αργά το απόγευμα. Το σκαλιστό γυψοκονίαμα σχεδιάστηκε για να φωτίζεται από τον λοξό ήλιο που μπαίνει από τα μικρά ψηλά παράθυρα. Το μεσημέρι, το γυψοκονίαμα μοιάζει επίπεδο. Στις τέσσερις ή στις πέντε το απόγευμα, οι θόλοι με τα μουκάρνας ζωντανεύουν καθώς οι έδρες τους ρίχνουν σκιές η μία στην άλλη.
Δεύτερον, στην Αίθουσα του Κομάρες, κοιτάξτε ψηλά τα οκτώ χιλιάδες φατνώματα της κέδρινης οροφής. Οι μαραγκοί που τη συναρμολόγησαν άφησαν σημάδια συναρμολόγησης στην πίσω πλευρά των φατνωμάτων. Οι αποκαταστάσεις της δεκαετίας του 1960 κατέγραψαν αυτά τα σημάδια. Η οροφή είναι το μεγαλύτερο μεσαιωνικό ισλαμικό ξυλόγλυπτο που σώζεται οπουδήποτε.
Τρίτον, στην Αυλή των Λεόντων, μετρήστε τα λιοντάρια. Είναι δώδεκα. Το δωδέκατο λιοντάρι, στη νότια πλευρά, έχει ελαφρώς διαφορετικά σκαλισμένη χαίτη από τα άλλα έντεκα. Οι συντηρητές πιστεύουν ότι αντικαταστάθηκε τον δέκατο πέμπτο αιώνα, πιθανώς μετά την παράδοση του Μποαμπντίλ, όταν ένα από τα πρωτότυπα υπέστη ζημιά.
Τέταρτον, πηγαίνετε στο Mirador de Lindaraja, το μικρό μπαλκόνι δίπλα στην Αίθουσα των Δύο Αδελφών. Κοιτάξτε έξω προς τον μικρό κήπο από κάτω. Αυτή είναι η θέα που θα είχε μια πριγκίπισσα των Νασριδών από τα διαμερίσματά της. Η θέση του παραθύρου είναι υπολογισμένη έτσι ώστε η πόλη γύρω να μη μπαίνει στο κάδρο. Κοιτάζετε μόνο πράσινο και ουρανό, με σκόπιμη αρχιτεκτονική επιλογή.
Πέμπτον, κατεβείτε στους Torres Bermejas, στο δυτικό άκρο του συγκροτήματος. Από εκεί, κοιτάξτε πίσω προς την Αλάμπρα και απέναντι από την κοιλάδα προς το Αλμπαϊσίν, την παλιά μαυριτανική συνοικία στον απέναντι λόφο. Αυτή είναι η γωνία από την οποία ο ιδρυτής της δυναστείας θα είχε δει για πρώτη φορά τον βράχο όπου επρόκειτο να χτίσει το ανάκτορό του. Ο βράχος είναι ακόμα κόκκινος στον ήλιο του δειλινού. Το όνομα του ταιριάζει ακόμα.
Η Αλάμπρα διατηρήθηκε επειδή ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα αποφάσισαν να ζήσουν σε αυτήν. Ο Κάρολος Ε΄ μπόλιασε το δικό του αναγεννησιακό ανάκτορο στο πλάι της. Η καθολική μοναρχία μετέτρεψε το τζαμί μέσα στην ακρόπολη σε εκκλησία. Όμως οι αίθουσες, τα πλακάκια, τα μουκάρνας, τα λιοντάρια, οι κήποι και το υδραγωγείο που φέρνει το νερό λειτουργούν ακόμα όλα όπως τα σχεδίασαν οι Νασρίδες εμίρηδες. Πεντακόσια τριάντα τρία χρόνια μετά την αποχώρηση του Μποαμπντίλ, ο βράχος κάνει ακόμα τη δουλειά του.
Πιστώσεις εικόνων
- Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1.jpg — Jebulon. Πηγή, CC0.
- Fountain patio de los Leones Alhambra Granada Spain.jpg — Adam Jones. Πηγή, CC BY-SA.
- Alhambra Comares Hall (R Prazeres) DSCF8420.jpg — Richard Mortel. Πηγή, CC BY.
- Generalife Garden Alhambra 2014.jpg — Diego Delso. Πηγή, CC BY-SA.
- Granada - Alhambra - Palacio de Carlos V.jpg — Jebulon. Πηγή, CC0.