კონტენტზე გადასვლა

მზერა, რომელმაც სალონს გადაასწრო: კაბანელის „დაცემული ანგელოზი“

გამოქვეყნდა: • კითხვის დრო: 8 წთ

ალექსანდრ კაბანელი, „დაცემული ანგელოზი“ (1847), ფაბრის მუზეუმი, მონპელიე

1847 წლის გაზაფხულზე, რომში, საფრანგეთის სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ სახელოსნოში, მონპელიედან ჩასულმა ოცდასამი წლის მხატვარმა, ალექსანდრ კაბანელმა, დაასრულა ტილო, რომელზეც წელიწადნახევარი მუშაობდა, და ქვედა მარჯვენა კუთხეში მოაწერა: A. Cabanel, Rome, 1847. ტილო ას ოცდაერთი სანტიმეტრის სიმაღლისა და ას ოთხმოცდაათი სანტიმეტრის სიგანისაა. მასზე ფრთოსანი მამაკაცია, შიშველი და ჭაბუკი, მწვანე მდელოზე წამოწოლილი, ერთი ხელი სახეზე აქვს გადაფარებული, ერთი თვალით კი მაყურებელს მისჩერებია. თვალი წითელია. სახე სველია. მის ზემოთ, აკვარელის გამჭვირვალე ფენასავით თხლად დახატული, სერაფიმების მსვლელობა ყვითელ ცაში მიფრინავს. კაბანელის „დაცემული ანგელოზი“ ის არის, როგორ გამოიყურება ლუციფერი ზეცაში ომის დასრულებიდან ერთი საათის შემდეგ. ჯერ ჯოჯოხეთში არ გადაუგდიათ. ბალახზე წევს და ტირის.

ის ამავდროულად გაცოფებულია. ეს ის ნაწილია, რომელიც „დაცემული ანგელოზის“ რეპროდუქციების უმეტესობას გამორჩება. ერთადერთი ხილული თვალი ისეთი კონკრეტული სიძულვილით გიყურებთ, რომ ბრალდებად აღიქმება. ცხვირის ქედზე ჩამომავალი ორი ცრემლი სევდის ცრემლი არ არის. ეს იმ ადამიანის ცრემლებია, რომელმაც ახლახან ომი წააგო და სამუდამოდ წააგებს. კაბანელმა ისინი ტიტანის თეთრის ორი თხელი მონასმით დახატა უმბრისა და წითელი ლაკის სველ ფენაზე, ასე რომ, ცრემლები სახის დანარჩენ ნაწილზე ცოტა მეტ სინათლეს იჭერს და თქვენს თვალს მიიზიდავს. მთელი სურათი იმ წამის გარშემოა აგებული, როცა ცრემლებს შეამჩნევთ, შემდეგ კი შეამჩნევთ, რომ მათ მიღმა თვალი არ ტირის. ის დამახსოვრებას ირჩევს.

სტიპენდიანტი ბიჭი, რომელმაც ლუციფერი დახატა

კაბანელი მონპელიეში 1823 წელს დაიბადა, დურგლის ოჯახში. ჩვიდმეტი წლისა პარიზის სახვითი ხელოვნების სკოლაში (École des Beaux-Arts) ჩაირიცხა მშობლიური ქალაქის მუნიციპალური სტიპენდიით, ოცდაორი წლისამ რომის პრემიის მეორე ადგილი მოიპოვა და ეს პრემია ხუთი წლის გასატარებლად გამოიყენა მედიჩების ვილაში, რომის საფრანგეთის აკადემიაში, სადაც მისი თაობის ამბიციურ მხატვრებს რაფაელისა და მიქელანჯელოს ნამუშევრები უნდა შეეთვისებინათ და პარიზში დაბრუნებულიყვნენ, მზად სალონზე ოქროს მედლის მოსაპოვებლად. მეორე წლის envoi-სთვის — ნახატისთვის, რომელსაც რომის სტუდენტები ყოველწლიურად სამშობლოში აგზავნიდნენ, რომ დაემტკიცებინათ, რომ მუშაობდნენ, — მან დაცემული ლუციფერის თემა აირჩია.

არჩევანი უსაფრთხო არ იყო. 1847 წლისთვის ფრანგული აკადემიური სისტემა ქრისტიანული თემებიდან კლასიკური მითოლოგიისკენ გადაიხარა. ოფიციალური უპირატესობა ვენერას, ჰერკულესს, პანდორას, ფსიქეას, თესევსს ენიჭებოდა, ყველაფერს ბერძნულს ან რომაულს, ყველაფერს, რაც გმირულ მოქმედებაში მყოფი შიშველი მამაკაცის ან ქალის შესწავლად შეიძლებოდა გაგემართლებინა. ახალგაზრდა აკადემიკოსის ლუციფერი რისკი იყო — ბიბლიური, თეოლოგიური და, რაც უარესია, რომანტიკული. კაბანელმა ნახატი პარიზში 1847 წლის მაისში გაგზავნა, სადაც ის აკადემიის კომისიამ განიხილა და შემდეგ სალონის ჟიურის გადაუგზავნა. ჟიურიმ ის უარყო. ოფიციალურად უარის მიზეზი იყო „მეორეხარისხოვანი ფიგურების დაუსრულებლობა“ — ანგელოზები ზედა რეგისტრში. ნამდვილი პრეტენზია ტონი იყო. ლუციფერის თვალი ზედმეტად თანამედროვეა. ეს იმ ჭაბუკის თვალია, რომელსაც ლორდი ბაირონი და ვიქტორ ჰიუგო წაუკითხავს და გადაუწყვეტია, ლუციფერი ქადაგების ბოროტმოქმედად კი არა, რომანტიკული პოემის გმირად წარმოეჩინა.

რას კითხულობდა

რომანტიკული ლუციფერი 1847 წლისთვის უკვე ცნობილი პერსონაჟი იყო. ჯონ მილტონის „დაკარგულმა სამოთხემ“, 1667 წელს დაწერილმა, ინგლისურ ლიტერატურას აჩუქა სატანა, რომელიც მჭევრმეტყველი, ლამაზი და შეუძლებლად უგულებელსაყოფი იყო. რომანტიკოსებმა ეს ფიგურა გმირად აქციეს. ბაირონის „კაენში“, 1821 წელს გამოცემულში, ლუციფერი კაენის მოძღვარია, არსება, რომელმაც უარი თქვა, თავი დაეხარა შემოქმედის წინაშე, რომელსაც უსამართლოდ მიიჩნევდა. ალფრედ დე ვინიმ 1824 წელს გამოსცა „ელოა“, ვრცელი პოემა ქალ ანგელოზზე, რომელსაც ლუციფერი შეუყვარდება და რომელსაც ის ჯოჯოხეთში წაიყვანს. კაბანელი ცხრამეტი წლის იყო, როცა ის წაიკითხა. „დაცემული ანგელოზის“ ფიგურა — ახალგაზრდა, ლამაზი, შეურაცხყოფილი, საშიში — პირდაპირ ამ ლიტერატურული ტრადიციიდან მოდის. კაბანელი ეშმაკს არ ხატავდა. ის რომანტიკულ ლუციფერს ხატავდა, მისი თაობის ყველაზე მოდურ ლუციფერს, და სალონის ჟიურიმ ზუსტად იცოდა, რას აკეთებდა.

„დაცემული ანგელოზის“ სახის ახლო დეტალი, ცრემლებითა და ერთადერთი ხილული, მრისხანედ მომზირალი თვალით

პოზა ანტიკურობიდანაა ნასესხები. გადაჯვარედინებული ხელების ჟესტი, როცა ერთი მოხრილი ხელი სახის ზედა ნახევარს ფარავს, მეორე კი ბარძაყზე ეყრდნობა, ელინისტური მძინარე ჰერმაფროდიტიდანაა აღებული, რომელსაც იმ პერიოდის რომის ყველა სტუდენტი ბორგეზეს კოლექციის მარმარილოს ასლით იცნობდა. კაბანელმა ის შეაბრუნა, წამოსვა, ფრთები დაუმატა და ნახევრად დამალული სახე სურათის თემად აქცია. სხეული აკადემიურია — ზედმიწევნით პროპორციული, ანატომიურად სწორი, იმ გლუვი, ლესირებული ფაქტურით დახატული, რასაც სკოლა აჯილდოებდა. სახე — არა. სახე რომანტიკული ახლო ხედია, სახვითი ხელოვნების სკოლის სავარჯიშოს შუაგულში ფარულად შეტანილი.

სად წავიდა ნახატი

სალონის მიერ უარყოფილი ტილო მხატვარს შინ გაჰყვა. კაბანელი 1850 წელს პარიზში დაბრუნდა, 1852 წლის სალონზე სხვა მითოლოგიური თემით ოქროს მედალი მოიპოვა და მომდევნო ოცდაათი წლის განმავლობაში მეორე იმპერიის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ მხატვრად იქცა — ნაპოლეონ III-ის კარის ფავორიტი, სახვითი ხელოვნების სკოლის პროფესორი, იმ ჟიურის წევრი, რომელიც წყვეტდა, რომელი ნახატი მოხვდებოდა სალონზე და რომელი არა. მისი „ვენერას დაბადება“, 1863 წლის სალონზე გამოფენილი, პირდაპირ იმპერატორმა იყიდა ოცდაათი ათას ფრანკად და ახლა პარიზში, ორსეის მუზეუმშია. მან დახატა ნაპოლეონ III, იმპერატრიცა ევგენია, მუშის ჰერცოგინია, პრინცესა ბიბესკო, პარიზის ფინანსური არისტოკრატიის ნახევარი. სიცოცხლეში ის საფრანგეთში ყველაზე მაღალანაზღაურებადი პორტრეტისტი იყო. ის 1889 წლის იანვარში პარიზში გარდაიცვალა, სამოცდახუთი წლისა, და ოცი წლის განმავლობაში თითქმის მთლიანად დაივიწყეს.

„დაცემული ანგელოზი“ პარიზში არასდროს წასულა. კაბანელმა ის სახელოსნოში შეინახა, შემდეგ კი 1860 წელს შინ, მონპელიეში გაგზავნა, სადაც ქალაქის ფაბრის მუზეუმმა ის საჩუქრად მიიღო, მისი წარმატებული კარიერის პატივსაცემად. ის ფაბრის მუზეუმში ას სამოცდახუთი წელია ეკიდა. მუზეუმი XVII საუკუნის გადაკეთებულ სასახლეშია, მონპელიერეს ქუჩაზე, მონპელიეს ძველ ცენტრში, საკათედრო ტაძრიდან სამი კვარტლის იქით. დარბაზი, სადაც „დაცემული ანგელოზი“ ეკიდა, მეორე სართულზეა, მუქ წითლად შეღებილი, ერთი ზენიტური სარკმლით განათებული, რომელიც ნახატის ზედა მარცხენა ნაწილისკენაა მიმართული. დადექით მოპირდაპირე კედელთან და თვალი თქვენ გიპოვით, სანამ თქვენ ნახატს იპოვით.

აღდგომა Tumblr-ზე

XX საუკუნის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში კაბანელი სახელმძღვანელო მაგალითი იყო ყველაფრისა, რაც იმპრესიონისტებმა და მოდერნისტებმა დაამხეს. ხელოვნების ისტორიის წიგნები მას სამიზნედ იყენებდნენ. 1863 წლის სალონი, სადაც კაბანელის „ვენერას დაბადებამ“ მედალი მოიპოვა, ედუარ მანეს „ოლიმპია“ კი უხამსად უარყვეს, აკადემიური კონსერვატიზმისა და ავანგარდული სიმამაცის დაპირისპირების ყველაზე სუფთა ილუსტრაციად იქცა. კაბანელი ამბის არასწორ მხარეს აღმოჩნდა. 1950 წლისთვის მისი ნახატები საფრანგეთის მუზეუმების უმეტესობაში საცავებში იდო, მისი სახელი კი მიმოხილვებში მხოლოდ კონტრასტისთვის ჩნდებოდა. „დაცემული ანგელოზი“ მონპელიეში ეკიდა, ღირსეული გარჩევადობით არასდროს გადაღებული, და მას ძირითადად სასკოლო ჯგუფები სტუმრობდნენ.

ინტერნეტმა ის იხსნა. დაახლოებით 2011 წელს „დაცემული ანგელოზის“ მაღალი გარჩევადობის ფოტომ Tumblr-ზე გავრცელება დაიწყო, გამოსახულებების გასაზიარებელ პლატფორმაზე, სადაც თინეიჯერი და ოციოდე წლის მომხმარებლები საყვარელ ნახატებს პირად ბლოგებზე აქვეყნებდნენ. ნახევრად დამალული სახის, ხილული თვალის, ცრემლების, ფრთებისა და ფიგურის მსგავსებამ ახალგაზრდული ფენტეზის ზოგიერთ მთავარ გმირთან ნახატი ვირუსულ ობიექტად აქცია. 2013 წლისთვის ის ასობით ათასჯერ იყო ხელახლა გაზიარებული. ჰეშთეგ-ესთეტიკა Twitter-სა და Instagram-ზე, რომელიც 2010-იანი წლების შუა ხანებში ონლაინ თინეიჯერული სუბკულტურის დომინანტურ ვიზუალურ სტილად იქცა, ნახატს განმსაზღვრელ ნიმუშად იყენებდა. ერთადერთი ცრემლი და ერთადერთი მრისხანე თვალი გარკვეული სახის ლამაზი რისხვის სტენოგრაფიად იქცა. ინტერნეტზე გაზრდილი ხელოვნების მაყურებლების ორმა თაობამ „დაცემული ანგელოზი“ კაბანელის ნებისმიერ სხვა ნამუშევარზე ადრე იცის.

ეს ნახატის ისტორიის ერთ-ერთი „მოიცა, მართლა?“ მომენტია. სალონის ჟიურიმ ის 1847 წელს უარყო, რადგან სახე ზედმეტად თანამედროვე იყო. ას სამოცდაათი წლის შემდეგ სახე საკმარისად თანამედროვე აღმოჩნდა, რომ ყველაზე ხშირად გაზიარებულ ნახატად ქცეულიყო სოციალურ ქსელში, რომლის მომხმარებლების უმეტესობამ არც იცოდა, ვინ იყო კაბანელი. ჟიური მართალი იყო. სახე ზედმეტად თანამედროვეა. მათ უბრალოდ ვერ გამოიცნეს, რომელი საუკუნე დაეწეოდა მას.

„ვენერას დაბადება“ ამბის მეორე ნახევარია

„დაცემული ანგელოზის“ გასაგებად შეხედეთ, რა დახატა კაბანელმა თექვსმეტი წლის შემდეგ. 1863 წლის „ვენერას დაბადება“ ჰორიზონტალური შიშველი ფიგურაა, ცისფერი საღებავის ზღვაზე მოტივტივე, პატარა ფუნთუშა ამურებით გარშემორტყმული, ნახევრად დახუჭული თვალებით, სახით ოდნავ მაყურებლისკენ მიბრუნებული, ნაცნობი ნახევარღიმილით. ისიც ჭაბუკია. ისიც თქვენ გიყურებთ. ეს იგივე ემოციური ჟესტია, რაც „დაცემულ ანგელოზში“, ოღონდ შებრუნებული: სადაც ლუციფერის დამალული სახე ნახევრად რისხვაა, ვენერას დამალული გამომეტყველება ნახევრად მოწვევაა. ორივე ფიგურაა, რომელიც სხვა რამედ ქცევის გზაზე საყურებლად არის დახატული. 1863 წლის ნახატმა კაბანელი გაამდიდრა. 1847 წლის ნახატმა ის საინტერესო გახადა.

ალექსანდრ კაბანელი, „ვენერას დაბადება“ (1863), ორსეის მუზეუმი, პარიზი

ტექნიკა ორივე ნახატში ერთნაირია. კაბანელი ფიგურებს გლუვ, გრუნტით დაფარულ ზედაპირზე აგებდა, ნედლი უმბრით ჩანახატს აკეთებდა, მოცულობებს მონოქრომში ამოძერწავდა, შემდეგ კი გამშრალ ქვედა ფენაზე ფერის თხელ ლესირებებს ადებდა, რომ ის ფაიფურისებრი ზედაპირი მიეღო, რომელსაც აკადემიური ფერწერა აფასებდა. კანზე ფუნჯი არ ჩანს. სინათლიდან ჩრდილზე გადასვლები უწყვეტია. თვალი არცერთ ცალკეულ მონასმს არ ეჭიდება. ეს ის ტექნიკაა, რომელიც მან რომში ისწავლა, ამ ტილოზე ოცდასამი წლისამ დახვეწა და მთელი კარიერის განმავლობაში იყენებდა. „დაცემულ ანგელოზში“ ცრემლები იმიტომ მუშაობს, რომ ისინი სურათში ერთადერთი მონასმია, რომელსაც ხედავთ. დანარჩენი ყველაფერი უხილავი შრომაა. ცრემლები შეგნებულია.

რას მიაქციოთ ყურადღება

შედით ფაბრის მუზეუმის დარბაზში და ნახატს ხუთიოდე მეტრის სიგრძის გალერეის მოპირდაპირე მხრიდან დაინახავთ. პირველი, რასაც დაინახავთ, თვალია. მეორე ფრთებია, რომლებიც სხეულზე სწრაფადაა ჩახატული — თეთრი და ნაცრისფერი, ნახშირივით მუქი ბუმბულის სწრაფი მონასმებით, შეგნებულად ნაკლებად დასრულებული, ვიდრე მათ ქვეშ მყოფი ფიგურა. მესამე მოხრილი მარჯვენა ხელია, სახის ზედა ნაწილს რომ ფარავს. მეოთხე წასული ანგელოზების პატარა მსვლელობაა ზედა მარცხენა კუთხეში, კვამლივით თხლად დახატული. მიუახლოვდით. ცრემლები დაახლოებით სამი მილიმეტრის სიგანისა და თვრამეტიოდე სანტიმეტრის სიგრძისაა. მათ მიღმა სველი თვალი იმავე წითლითაა დახატული, რომელსაც კაბანელი კარის პორტრეტებში იყენებდა, რომ ახლახან სიცივიდან შემოსული ქალის ლოყისთვის სიწითლე მიეცა. ლუციფერი წითლდება. ის ტირის კიდეც. ის მრისხანედ გიყურებთ კიდეც. Chiaro გიყვებათ ბაირონის „კაენზე“, ვინის პოემასა და ელინისტურ მძინარე მარმარილოზე, რომელზეც კაბანელი ფიქრობდა, სანამ სწორ მანძილზე დგახართ, ასე რომ, მინიშნებები, რომლებიც სახეს ხსნის, სწორედ იმ წამს ჟღერს, როცა თავად სახე თქვენ წინაა.

ნახატი იმდენად პატარაა, რომ ერთი მზერით აღიქმება, იმდენად დასრულებული, რომ გალერეის მოპირდაპირე მხრიდან აკადემიურად გამოიყურება, და ახლოდან იმდენად თანამედროვე, რომ პატარა შოკს გაყენებთ. სალონის ჟიურიმ ეს შოკი დაინახა და სურათი უკან დააბრუნა. ფაბრის მუზეუმმა ის წითელ კედელზე ჩამოკიდა, ზემოდან გაანათა და საუკუნენახევარი ელოდა, სანამ სამყარო მას ისევ მოისურვებდა. საკმარისად დიდხანს დადექით მის წინ და თვალი იმაზე დიდხანს დაგიჭერთ, ვიდრე უნდა. ფრთები სხეულზე სწრაფადაა ჩახატული, რადგან ფრთები მიდის. სახე რჩება. კაბანელმა ოცდასამი წლისამ გაიგო ის ერთი რამ, რასაც ყველა მხატვარი, რომელიც დასამახსოვრებელი პორტრეტის შექმნას ცდილობს, ბოლოს სწავლობს: დაცემის წამს არ ხატავ. ხატავ წამს მანამ, სანამ დაცემა სამუდამო გახდება, ერთ თვალს მაყურებელზე აჩერებ და მაყურებელს უტოვებ გადაწყვეტილებას, რა მოხდება შემდეგ.