
Wiosną 1847 roku, w rzymskiej pracowni opłacanej przez państwo francuskie, dwudziestotrzyletni malarz z Montpellier, Alexandre Cabanel, ukończył płótno, nad którym pracował półtora roku, i podpisał je w prawym dolnym rogu: A. Cabanel, Rome, 1847. Płótno ma sto dwadzieścia jeden centymetrów wysokości i sto dziewięćdziesiąt szerokości. Przedstawia uskrzydlonego mężczyznę, nagiego i młodzieńczego, leżącego na zielonej łące, z jednym ramieniem zarzuconym na twarz i jednym okiem wpatrzonym w widza. Oko jest czerwone. Twarz jest mokra. Nad nim, namalowany cienko jak akwarelowy laserunek, orszak serafinów odlatuje w żółte niebo. Upadły anioł Cabanela to Lucyfer godzinę po zakończeniu wojny w niebie. Nie został jeszcze strącony do piekła. Leży w trawie i płacze.
Jest też wściekły. To część, którą gubi większość reprodukcji Upadłego anioła. Jedyne widoczne oko patrzy na ciebie z nienawiścią tak konkretną, że odbierasz ją jak oskarżenie. Dwie łzy spływające po grzbiecie nosa nie są łzami smutku. To łzy kogoś, kto właśnie przegrał wojnę i przegra już na zawsze. Cabanel namalował je dwoma cienkimi pociągnięciami bieli tytanowej na mokrym podkładzie z umbry i czerwonego laku, tak że łzy łapią odrobinę więcej światła niż reszta twarzy i przyciągają do siebie wzrok. Cały obraz jest zbudowany wokół chwili, w której dostrzegasz łzy, a potem dostrzegasz, że oko za nimi nie płacze. Postanawia pamiętać.
Stypendysta, który namalował Lucyfera
Cabanel urodził się w Montpellier w 1823 roku jako syn stolarza. W wieku siedemnastu lat wstąpił do École des Beaux-Arts w Paryżu dzięki stypendium miejskiemu swojego rodzinnego miasta, w wieku dwudziestu dwóch lat zdobył drugą nagrodę Prix de Rome i wykorzystał ją, by spędzić pięć lat w Villa Medici, Akademii Francuskiej w Rzymie, gdzie ambitni malarze jego pokolenia mieli nasiąkać dziełami Rafaela i Michała Anioła i wracać do Paryża gotowi zdobyć złoty medal na Salonie. Na swoje drugoroczne envoi, obraz, który rzymscy stypendyści co roku wysyłali do kraju na dowód, że pracują, wybrał temat upadłego Lucyfera.
Ten wybór nie był bezpieczny. Do 1847 roku francuski system akademicki odszedł od tematów chrześcijańskich ku mitologii klasycznej. Oficjalnie preferowano Wenus, Herkulesa, Pandorę, Psyche, Tezeusza, wszystko, co greckie albo rzymskie, wszystko, co dało się uzasadnić jako studium męskiego lub kobiecego aktu w heroicznym działaniu. Lucyfer młodego akademika był ryzykiem: biblijny, teologiczny i, co gorsza, romantyczny. Cabanel wysłał obraz do Paryża w maju 1847 roku, gdzie ocenił go komitet Akademii, a następnie przekazał jury Salonu. Jury go odrzuciło. Oficjalnym powodem był „brak wykończenia postaci drugoplanowych”, czyli aniołów w górnej części. Prawdziwym zarzutem był ton. Oko Lucyfera jest zbyt nowoczesne. To oko młodego człowieka, który czytał lorda Byrona i Victora Hugo i postanowił, że Lucyfer będzie wyglądał jak bohater romantycznego poematu, a nie czarny charakter z kazania.
Co czytał
Romantyczny Lucyfer był w 1847 roku już słynną postacią. Raj utracony Johna Miltona, napisany w 1667 roku, dał literaturze angielskiej Szatana elokwentnego, pięknego i niemożliwego do zlekceważenia. Romantycy zrobili z tej postaci bohatera. W Kainie Byrona, wydanym w 1821 roku, Lucyfer jest mentorem Kaina, istotą, która nie chce się pokłonić stwórcy, którego uważa za niesprawiedliwego. Alfred de Vigny opublikował w 1824 roku Eloę, długi poemat o anielicy, która zakochuje się w Lucyferze i zostaje przez niego zabrana do piekła. Cabanel miał dziewiętnaście lat, gdy go przeczytał. Postać z Upadłego anioła, młoda, piękna, skrzywdzona, niebezpieczna, wywodzi się wprost z tej tradycji literackiej. Cabanel nie malował diabła. Malował romantycznego Lucyfera, najmodniejszego Lucyfera swojego pokolenia, a jury Salonu doskonale wiedziało, co robi.

Poza jest zapożyczona ze starożytności. Gest skrzyżowanych ramion, z jednym zgiętym ramieniem zakrywającym górną połowę twarzy i drugim opartym na udzie, pochodzi od hellenistycznego śpiącego hermafrodyty, którego każdy rzymski stypendysta tamtych czasów znał z marmurowej kopii w kolekcji Borghese. Cabanel odwrócił go, posadził, dodał skrzydła i uczynił na wpół ukrytą twarz tematem obrazu. Ciało jest akademickie: starannie wyważone w proporcjach, anatomicznie poprawne, namalowane gładkim, laserunkowym wykończeniem, które nagradzała École. Twarz nie. Twarz to romantyczne zbliżenie przemycone w sam środek ćwiczenia z Beaux-Arts.
Dokąd trafił obraz
Odrzucone przez Salon płótno wróciło z malarzem. Cabanel wrócił do Paryża w 1850 roku, zdobył złoty medal na Salonie w 1852 roku innym tematem mitologicznym i przez kolejne trzydzieści lat stał się jednym z najbardziej cenionych malarzy Drugiego Cesarstwa: ulubieńcem dworu Napoleona III, profesorem École des Beaux-Arts, członkiem jury, które decydowało, które obrazy trafią na Salon, a które nie. Jego Narodziny Wenus, wystawione na Salonie w 1863 roku, cesarz kupił bezpośrednio za trzydzieści tysięcy franków, a dziś wiszą w Musée d’Orsay w Paryżu. Malował Napoleona III, cesarzową Eugenię, księżnę de Mouchy, księżnę Bibesco, połowę paryskiej arystokracji finansowej. Za życia był najlepiej opłacanym portrecistą we Francji. Zmarł w Paryżu w styczniu 1889 roku, w wieku sześćdziesięciu pięciu lat, i w ciągu dwudziestu lat w dużej mierze o nim zapomniano.
Upadły anioł nigdy nie trafił do Paryża. Cabanel trzymał go w swojej pracowni, a w 1860 roku odesłał do rodzinnego Montpellier, gdzie miejskie Musée Fabre otrzymało go w darze, w uznaniu jego udanej kariery. Wisi w Musée Fabre od stu sześćdziesięciu pięciu lat. Muzeum mieści się w przebudowanej siedemnastowiecznej rezydencji przy Rue Montpellieret na starym mieście Montpellier, trzy przecznice od katedry. Sala, w której wisi Upadły anioł, jest na drugim piętrze, pomalowana na ciemnoczerwono, oświetlona jednym świetlikiem skierowanym na lewy górny róg obrazu. Stań przy przeciwległej ścianie, a oko znajdzie ciebie, zanim ty znajdziesz obraz.
Zmartwychwstanie na Tumblrze
Przez większą część XX wieku Cabanel był podręcznikowym przykładem wszystkiego, co obalili impresjoniści i moderniści. Książki z historii sztuki używały go jako worka treningowego. Salon z 1863 roku, na którym Narodziny Wenus Cabanela zdobyły medal, a Olympię Édouarda Maneta odrzucono jako nieprzyzwoitą, stał się najczystszą możliwą ilustracją akademickiego konserwatyzmu przeciw odwadze awangardy. Cabanel był po złej stronie tej opowieści. Do 1950 roku jego obrazy leżały w magazynach większości francuskich muzeów, a jego nazwisko pojawiało się w przeglądach tylko jako tło dla innych. Upadły anioł wisiał w Montpellier, niesfotografowany w żadnej sensownej rozdzielczości, odwiedzany głównie przez wycieczki szkolne.
Uratował go internet. Około 2011 roku zdjęcie Upadłego anioła w wysokiej rozdzielczości zaczęło krążyć po Tumblrze, platformie do udostępniania obrazów, na której nastolatki i dwudziestokilkulatkowie publikowali na swoich blogach ulubione obrazy. Połączenie na wpół ukrytej twarzy, widocznego oka, łez, skrzydeł i podobieństwa postaci do niektórych amantów z młodzieżowej fantastyki sprawiło, że obraz stał się viralem. Do 2013 roku udostępniono go setki tysięcy razy. Estetyka hashtagów na Twitterze i Instagramie, która w połowie lat 2010. stała się dominującym stylem wizualnym internetowej subkultury nastolatków, używała tego obrazu jako kluczowego punktu odniesienia. Pojedyncza łza i pojedyncze gniewne oko stały się skrótem pewnego rodzaju pięknej wściekłości. Dwa pokolenia widzów wychowanych w internecie znają Upadłego anioła, zanim poznają jakikolwiek inny obraz Cabanela.
To jeden z tych momentów „chwila, naprawdę?” w historii obrazu. Jury Salonu odrzuciło go w 1847 roku, bo twarz była zbyt nowoczesna. Sto siedemdziesiąt lat później twarz okazała się na tyle nowoczesna, że stała się najczęściej udostępnianym obrazem w sieci społecznościowej, której użytkownicy w większości nie wiedzieli, kim był Cabanel. Jury miało rację. Twarz jest zbyt nowoczesna. Pomyliło się tylko co do tego, które stulecie ją dogoni.
Narodziny Wenus to druga połowa tej historii
Żeby zrozumieć Upadłego anioła, spójrz na to, co Cabanel namalował szesnaście lat później. Narodziny Wenus z 1863 roku to poziomy akt unoszący się na morzu błękitnej jak niebo farby, otoczony małymi pucołowatymi amorkami, z półprzymkniętymi oczami i twarzą lekko zwróconą ku widzowi, z porozumiewawczym półuśmiechem. Ona też jest młodziutka. Ona też patrzy na ciebie. To ten sam gest emocjonalny co w Upadłym aniele, tylko odwrócony: tam, gdzie ukryta twarz Lucyfera to w połowie wściekłość, ukryty wyraz twarzy Wenus to w połowie zaproszenie. Obie postacie namalowano po to, by na nie patrzeć w drodze do czegoś innego. Obraz z 1863 roku uczynił Cabanela bogatym. Obraz z 1847 roku uczynił go interesującym.

Technika jest w obu obrazach ta sama. Cabanel budował postacie na gładkim gruncie kredowym, szkicował je surową umbrą, modelował bryły monochromatycznie, a następnie kładł cienkie barwne laserunki na wyschniętą podmalówkę, uzyskując porcelanowe wykończenie, które ceniło malarstwo akademickie. Na skórze nie widać pędzla. Przejścia od światła do cienia są ciągłe. Oko nie zaczepia się o żaden pojedynczy znak. To technika, której nauczył się w Rzymie, dopracował na tym płótnie w wieku dwudziestu trzech lat i stosował przez resztę kariery. Łzy w Upadłym aniele działają dlatego, że są jedynym znakiem na obrazie, który widać. Wszystko inne to niewidzialna praca. Łzy są celowe.
Na co zwrócić uwagę
Wejdź do sali w Musée Fabre, a zobaczysz obraz z drugiego końca pięciometrowej galerii. Pierwsze, co zobaczysz, to oko. Drugie to skrzydła, naszkicowane szybciej niż ciało: białe i szare, z szybkimi pociągnięciami ciemnych jak węgiel piór, celowo mniej wykończone niż postać pod nimi. Trzecie to zgięte prawe ramię zakrywające górną część twarzy. Czwarte to mały orszak odlatujących aniołów w lewym górnym rogu, namalowany cienko jak dym. Podejdź bliżej. Łzy mają około trzech milimetrów szerokości i osiemnastu centymetrów długości. Mokre oko za nimi ma ten sam rodzaj czerwieni, którego Cabanel używał w swoich portretach dworskich, żeby zaróżowić policzek kobiety, która właśnie weszła z zimna. Lucyfer się rumieni. Płacze też. I też patrzy na ciebie z gniewem. Chiaro przywołuje Kaina Byrona, poemat Vigny’ego i hellenistyczny śpiący marmur, o którym myślał Cabanel, gdy stoisz we właściwej odległości, tak że odniesienia, które wyjaśniają twarz, słyszysz w chwili, gdy sama twarz jest przed tobą.
Obraz jest na tyle mały, że obejmiesz go jednym spojrzeniem, na tyle wykończony, że z drugiego końca sali wygląda akademicko, i na tyle nowoczesny z bliska, że przeżyjesz mały wstrząs. Jury Salonu dostrzegło ten wstrząs i odrzuciło obraz. Musée Fabre powiesiło go na czerwonej ścianie, oświetliło z góry i czekało półtora wieku, aż świat znów go zechce. Postój przed nim dość długo, a oko zatrzyma cię dłużej, niż powinno. Skrzydła są naszkicowane szybciej niż ciało, bo skrzydła odchodzą. Twarz zostaje. Cabanel zrozumiał w wieku dwudziestu trzech lat jedyną rzecz, której w końcu uczy się każdy malarz próbujący stworzyć niezapomniany portret: nie maluje się chwili upadku. Maluje się sekundę, zanim upadek stanie się nieodwracalny, kieruje się jedno oko na widza i pozwala widzowi zdecydować, co będzie dalej.