Naar de inhoud

De blik die de Salon overleefde: De gevallen engel van Cabanel

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Alexandre Cabanel, De gevallen engel (1847), Musée Fabre, Montpellier

In het voorjaar van 1847, in een atelier in Rome dat door de Franse staat werd betaald, voltooide een drieëntwintigjarige schilder uit Montpellier, Alexandre Cabanel, een doek waaraan hij anderhalf jaar had gewerkt, en hij signeerde het rechtsonder: A. Cabanel, Rome, 1847. Het doek is honderdeenentwintig centimeter hoog en honderdnegentig breed, net geen vier bij zes voet. Het toont een gevleugelde man, naakt en nog jong, die in een groene weide ligt met één arm over zijn gezicht geslagen en één oog dat de toeschouwer aanstaart. Het oog is rood. Het gezicht is nat. Boven hem vliegt een stoet serafijnen, zo dun geschilderd als een aquarelwas, weg in een gele lucht. De gevallen engel van Cabanel laat zien hoe Lucifer eruitziet een uur nadat de oorlog in de hemel voorbij is. Hij is nog niet in de hel geworpen. Hij ligt in het gras en hij huilt.

Hij is ook razend. Dat is het deel dat de meeste reproducties van De gevallen engel missen. Het ene zichtbare oog kijkt je aan met een haat die zo specifiek is dat het als een beschuldiging voelt. De twee tranen die langs zijn neusrug lopen, zijn geen tranen van verdriet. Het zijn de tranen van iemand die net een oorlog heeft verloren en die voor eeuwig zal blijven verliezen. Cabanel schilderde ze met twee dunne streken titaniumwit over een natte ondergrond van omber en rode lak, zodat de tranen iets meer licht vangen dan de rest van het gezicht en je blik naar zich toe trekken. Het hele schilderij is opgebouwd rond het moment waarop je de tranen opmerkt, en daarna merkt dat het oog erachter niet huilt. Het kiest ervoor zich te herinneren.

Een beursstudent die Lucifer schilderde

Cabanel werd in 1823 in Montpellier geboren als zoon van een timmerman. Hij ging op zijn zeventiende met een beurs van zijn stad naar de École des Beaux-Arts in Parijs, won op zijn tweeëntwintigste de tweede Prix de Rome en gebruikte die prijs om vijf jaar in de Villa Medici door te brengen, de Franse Academie in Rome, waar ambitieuze schilders van zijn generatie geacht werden zich het werk van Rafaël en Michelangelo eigen te maken en naar Parijs terug te keren, klaar om de gouden medaille op de Salon te winnen. Voor zijn envoi van het tweede jaar, het schilderij dat de studenten in Rome elk jaar naar huis stuurden om te bewijzen dat ze werkten, koos hij het onderwerp van de gevallen Lucifer.

Die keuze was niet veilig. In 1847 had het Franse academische systeem zich afgewend van christelijke onderwerpen en zich gericht op de klassieke mythologie. De officiële voorkeur ging uit naar Venus, Hercules, Pandora, Psyche, Theseus, alles wat Grieks of Romeins was, alles wat je kon verantwoorden als studie van het mannelijke of vrouwelijke naakt in heroïsche actie. Een Lucifer van een jonge academicus was een risico: bijbels, theologisch en, erger nog, romantisch. Cabanel stuurde het schilderij in mei 1847 naar Parijs, waar het werd beoordeeld door de commissie van de Academie en vervolgens werd doorgestuurd naar de jury van de Salon. De jury wees het af. Officieel was de reden ‘gebrek aan afwerking in de bijfiguren’, de engelen in het bovenste register. Het echte bezwaar was de toon. Lucifers oog is te modern. Het is het oog van een jonge man die Lord Byron en Victor Hugo heeft gelezen en heeft besloten Lucifer eruit te laten zien als de held van een romantisch gedicht in plaats van de schurk uit een preek.

Wat hij las

De romantische Lucifer was in 1847 al een beroemd personage. John Miltons Paradise Lost, geschreven in 1667, had de Engelse literatuur een Satan gegeven die welbespraakt was, mooi en onmogelijk weg te wuiven. De romantici maakten van die figuur een held. In Byrons Cain, verschenen in 1821, is Lucifer de mentor van Kaïn, een wezen dat weigerde te buigen voor een schepper die hij onrechtvaardig vond. Alfred de Vigny publiceerde in 1824 Eloa, een lang gedicht over een vrouwelijke engel die verliefd wordt op Lucifer en door hem mee de hel in wordt genomen. Cabanel was negentien toen hij het las. De figuur op De gevallen engel, jong, mooi, onrecht aangedaan, gevaarlijk, komt rechtstreeks uit die literaire traditie. Cabanel schilderde niet de duivel. Hij schilderde de romantische Lucifer, de meest modieuze Lucifer van zijn generatie, en de jury van de Salon wist precies waar hij mee bezig was.

Een detail van het gezicht van De gevallen engel, met de tranen en het ene zichtbare, kwaad kijkende oog

De houding is ontleend aan de oudheid. Het gebaar met de gekruiste armen, één gebogen arm over de bovenste helft van het gezicht en de andere op de dij, komt van een hellenistische slapende hermafrodiet die elke student in Rome uit die tijd kende van de marmeren kopie in de collectie Borghese. Cabanel heeft het gespiegeld, rechtop gezet, er vleugels aan toegevoegd en het half verborgen gezicht tot onderwerp van het schilderij gemaakt. Het lichaam is academisch: zorgvuldig geproportioneerd, anatomisch correct, geschilderd met de gladde, geglaceerde afwerking die de École beloonde. Het gezicht niet. Het gezicht is een romantische close-up die midden in een Beaux-Arts-oefening is binnengesmokkeld.

Waar het schilderij heen ging

Na de afwijzing door de Salon ging het doek mee naar huis met de schilder. Cabanel keerde in 1850 terug naar Parijs, won op de Salon van 1852 de gouden medaille met een ander mythologisch onderwerp en werd in de dertig jaar daarna een van de succesvolste schilders van het Tweede Keizerrijk: favoriet aan het hof van Napoleon III, hoogleraar aan de École des Beaux-Arts, lid van de jury die bepaalde welke schilderijen de Salon haalden en welke niet. Zijn Geboorte van Venus, getoond op de Salon van 1863, werd door de keizer zelf gekocht voor dertigduizend frank en hangt nu in het Musée d’Orsay in Parijs. Hij schilderde Napoleon III, keizerin Eugénie, de hertogin van Mouchy, prinses Bibesco, de halve financiële aristocratie van Parijs. Hij was tijdens zijn leven de best betaalde portretschilder van Frankrijk. Hij stierf in januari 1889 in Parijs, vijfenzestig jaar oud, en was binnen twintig jaar grotendeels vergeten.

De gevallen engel ging nooit naar Parijs. Cabanel hield het schilderij in zijn atelier en stuurde het in 1860 naar huis, naar Montpellier, waar het Musée Fabre van de stad het als geschenk verwierf ter ere van zijn succesvolle loopbaan. Het hangt al honderdvijfenzestig jaar in het Musée Fabre. Het museum zit in een verbouwd zeventiende-eeuws herenhuis aan de Rue Montpellieret in het oude centrum van Montpellier, drie straten van de kathedraal. De zaal waar De gevallen engel hangt, ligt op de tweede verdieping, is donkerrood geschilderd en wordt verlicht door één enkel bovenlicht dat op de linkerbovenhoek van het schilderij is gericht. Ga bij de achterste wand staan en het oog vindt jou voordat jij het schilderij vindt.

De wederopstanding op Tumblr

Het grootste deel van de twintigste eeuw was Cabanel het schoolvoorbeeld van alles wat de impressionisten en modernisten omver hadden geworpen. Kunstgeschiedenisboeken gebruikten hem als boksbal. De Salon van 1863, waar Cabanels Geboorte van Venus de medaille won en Édouard Manets Olympia als obsceen werd geweigerd, werd de zuiverst denkbare illustratie van academisch conservatisme tegenover avant-gardistische moed. Cabanel stond aan de verkeerde kant van het verhaal. Rond 1950 lagen zijn schilderijen in de meeste Franse musea in het depot en verscheen zijn naam in overzichtswerken alleen nog als contrast. De gevallen engel hing in Montpellier, nooit in een fatsoenlijke resolutie gefotografeerd, vooral bezocht door schoolklassen.

Het internet redde hem. Rond 2011 begon een foto van De gevallen engel in hoge resolutie rond te gaan op Tumblr, het platform waar tieners en twintigers hun favoriete schilderijen op hun eigen blogs zetten. De combinatie van het half verborgen gezicht, het zichtbare oog, de tranen, de vleugels en de gelijkenis van de figuur met bepaalde hoofdrolspelers uit fantasyboeken voor jongvolwassenen maakte het schilderij viraal. In 2013 was het honderdduizenden keren gereblogd. De hashtag-esthetiek op Twitter en Instagram, die halverwege de jaren 2010 de dominante beeldstijl van de online tienersubcultuur werd, gebruikte het schilderij als bepalende referentie. De ene traan en het ene kwade oog werden een kortschrift voor een bepaald soort mooie woede. Twee generaties kunstkijkers die met internet zijn opgegroeid, kennen De gevallen engel eerder dan welke andere Cabanel ook.

Dit is een van de momenten in de geschiedenis van het schilderij waarop je denkt: echt? De jury van de Salon wees het in 1847 af omdat het gezicht te modern was. Honderdzeventig jaar later was het gezicht modern genoeg om het meest gedeelde schilderij te worden op een sociaal netwerk waarvan de gebruikers meestal niet wisten wie Cabanel was. De jury had gelijk. Het gezicht is te modern. Ze vergisten zich alleen in welke eeuw het zou inhalen.

De geboorte van Venus is de andere helft van het verhaal

Om De gevallen engel te begrijpen, moet je kijken naar wat Cabanel zestien jaar later schilderde. De geboorte van Venus uit 1863 is een liggend naakt dat drijft op een zee van hemelsblauwe verf, omringd door kleine mollige amortjes, de ogen half gesloten, het gezicht een beetje naar de toeschouwer gedraaid, met een veelbetekenend half lachje. Ook zij is nog jong. Ook zij kijkt naar jou. Ze is hetzelfde emotionele gebaar als De gevallen engel, maar omgekeerd: waar Lucifers verborgen gezicht half woede is, is Venus’ verborgen uitdrukking half uitnodiging. Beide zijn figuren die geschilderd zijn om bekeken te worden, op weg om iets anders te worden. Het schilderij van 1863 maakte Cabanel rijk. Het schilderij van 1847 maakte hem interessant.

Alexandre Cabanel, De geboorte van Venus (1863), Musée d’Orsay, Parijs

De techniek is in beide schilderijen dezelfde. Cabanel bouwde zijn figuren op een gladde, gegrondeerde ondergrond, schetste ze in ruwe omber, modelleerde de volumes in monochroom en legde daarna dunne gekleurde glacislagen over de opgedroogde onderschildering om de porseleinen afwerking te krijgen die de academische schilderkunst zo waardeerde. Op de huid is geen penseel te zien. De overgangen van licht naar schaduw zijn doorlopend. Het oog blijft aan geen enkele streek haken. Dit is de techniek die hij in Rome leerde, op zijn drieëntwintigste op dit doek vervolmaakte en de rest van zijn loopbaan gebruikte. De tranen op De gevallen engel werken omdat ze de enige streek op het schilderij zijn die je kunt zien. Al het andere is onzichtbaar werk. De tranen zijn bewust.

Waar je op let

Loop de zaal in het Musée Fabre binnen en je ziet het schilderij van de andere kant van een zaal van zo’n vijf meter. Het eerste wat je ziet, is het oog. Het tweede zijn de vleugels, die sneller zijn geschetst dan het lichaam, wit en grijs met snelle streken houtskooldonkere veren, opzettelijk minder afgewerkt dan de figuur eronder. Het derde is de gebogen rechterarm over de bovenkant van het gezicht. Het vierde is de kleine stoet vertrekkende engelen linksboven, zo dun geschilderd als rook. Loop dichterbij. De tranen zijn ongeveer drie millimeter breed en achttien centimeter lang. Het natte oog erachter heeft hetzelfde rood dat Cabanel in zijn hofportretten gebruikte om de wang te laten blozen van een vrouw die net uit de kou binnenkomt. Lucifer bloost. Hij huilt ook. En hij kijkt je ook kwaad aan. Chiaro leest Byrons Cain voor, het gedicht van Vigny en het hellenistische slapende marmer waaraan Cabanel dacht, terwijl jij op de juiste afstand staat, zodat de verwijzingen die het gezicht verklaren worden uitgesproken op het moment dat het gezicht zelf voor je hangt.

Het schilderij is klein genoeg om in één blik te overzien, afgewerkt genoeg om van de andere kant van de zaal academisch te lijken, en van dichtbij modern genoeg om je een kleine schok te geven. De jury van de Salon zag die schok en wees het schilderij af. Het Musée Fabre hing het op een rode wand, verlichtte het van boven en wachtte anderhalve eeuw tot de wereld het terug wilde. Blijf er lang genoeg voor staan en het oog houdt je langer vast dan zou moeten. De vleugels zijn sneller geschetst dan het lichaam omdat de vleugels vertrekken. Het gezicht blijft. Cabanel had op zijn drieëntwintigste het ene begrepen dat elke schilder die een gedenkwaardig portret wil maken uiteindelijk leert: je schildert niet het moment van de val. Je schildert de seconde voordat de val definitief wordt, je richt één oog op de toeschouwer en je laat de toeschouwer beslissen wat er daarna komt.