
1847 baharında, masrafları Fransız devleti tarafından karşılanan Roma’daki bir atölyede, Alexandre Cabanel adında Montpellierli yirmi üç yaşında bir ressam bir buçuk yıldır üzerinde çalıştığı bir tuvali bitirdi ve sağ alt köşesine imzasını attı: A. Cabanel, Roma, 1847. Tuval yüz yirmi bir santimetre yüksekliğinde ve yüz doksan santimetre genişliğinde. Yeşil bir çayırda uzanmış, bir kolunu yüzüne atmış, bir gözüyle izleyiciye bakan kanatlı, çıplak, ergenlik çağında bir erkeği gösteriyor. Göz kırmızı. Yüz ıslak. Onun üstünde, bir suluboya tabakası kadar ince boyanmış bir serafim alayı sarı bir gökyüzüne doğru uçup gidiyor. Cabanel’in Düşmüş Melek tablosu, gökteki savaş bittikten bir saat sonra Lucifer’in nasıl göründüğünü gösteriyor. Henüz cehenneme atılmamış. Çimenlerin üzerinde yatıyor ve ağlıyor.
Aynı zamanda öfkeden kuduruyor. Düşmüş Melek tablosunun çoğu reprodüksiyonunun kaçırdığı kısım bu. Görünen tek göz size öyle belirli bir nefretle bakıyor ki bir suçlama gibi hissettiriyor. Burnunun kemerinden aşağı süzülen iki gözyaşı hüzün gözyaşları değil. Az önce bir savaşı kaybetmiş ve sonsuza dek kaybedecek olan birinin gözyaşları. Cabanel onları, yaş bir umber ve kırmızı lak zeminin üzerine titanyum beyazından iki ince fırça darbesiyle boyadı; böylece gözyaşları yüzün geri kalanından biraz daha fazla ışık yakalıyor ve gözünüzü kendilerine çekiyor. Bütün resim, gözyaşlarını fark ettiğiniz ve ardından arkalarındaki gözün ağlamadığını fark ettiğiniz an üzerine kurulu. O göz hatırlamayı seçiyor.
Lucifer’i resmeden bursiyer
Cabanel 1823’te Montpellier’de, bir marangozun oğlu olarak doğdu. On yedi yaşında, şehrinin verdiği belediye bursuyla Paris’teki École des Beaux-Arts’a girdi, yirmi iki yaşında Roma Ödülü’nde ikincilik kazandı ve bu ödülü, kendi kuşağının hırslı ressamlarının Raffaello ile Michelangelo’nun eserlerini özümsemesi ve Salon’da altın madalya kazanmaya hazır olarak Paris’e dönmesi beklenen Roma’daki Fransız Akademisi Villa Medici’de beş yıl geçirmek için kullandı. İkinci yılının envoi’si, yani Roma öğrencilerinin çalıştıklarını kanıtlamak için her yıl eve gönderdiği tablo için, düşmüş Lucifer konusunu seçti.
Seçim güvenli değildi. 1847’ye gelindiğinde Fransız akademik sistemi Hristiyan konulardan klasik mitolojiye kaymıştı. Resmî tercih Venüs, Herkül, Pandora, Psykhe, Theseus’tu; Yunan ya da Roma olan, kahramanca bir eylem içindeki erkek ya da kadın çıplağının incelenmesi olarak gerekçelendirilebilecek her şey. Genç bir akademisyenin Lucifer’i bir riskti: Kutsal Kitap’a dayanan, teolojik ve daha kötüsü romantik. Cabanel tabloyu Mayıs 1847’de Paris’e gönderdi; orada Akademi’nin komisyonu tarafından incelendi ve ardından Salon jürisine iletildi. Jüri onu geri çevirdi. Resmî gerekçe “ikincil figürlerdeki bitmişlik eksikliği”ydi, yani üst bölümdeki melekler. Asıl itiraz tondaydı. Lucifer’in gözü fazla modern. Bu, Lord Byron’ı ve Victor Hugo’yu okumuş ve Lucifer’i bir vaazın kötü adamı gibi değil, Romantik bir şiirin kahramanı gibi göstermeye karar vermiş genç bir adamın gözü.
Ne okuyordu
Romantik Lucifer 1847’ye gelindiğinde zaten ünlü bir karakterdi. John Milton’ın 1667’de yazdığı Kaybolmuş Cennet, İngiliz edebiyatına belagatli, güzel ve hafife alınması imkânsız bir Şeytan kazandırmıştı. Romantikler bu figürü bir kahramana dönüştürdü. Byron’ın 1821’de yayımlanan Cain’inde Lucifer, Kabil’in akıl hocasıydı; adaletsiz bulduğu bir yaratıcının önünde eğilmeyi reddeden bir varlık. Alfred de Vigny, Lucifer’e âşık olan ve onun tarafından cehenneme götürülen dişi bir melek üzerine uzun bir şiir olan Eloa’yı 1824’te yayımladı. Cabanel onu okuduğunda on dokuz yaşındaydı. Düşmüş Melek tablosundaki figür, yani genç, güzel, haksızlığa uğramış, tehlikeli, doğrudan bu edebî gelenekten geliyor. Cabanel Şeytan’ı resmetmiyordu. Romantik Lucifer’i, kendi kuşağının en moda Lucifer’ini resmediyordu ve Salon jürisi onun tam olarak ne yaptığını biliyordu.

Poz antik çağdan ödünç alınmış. Bükülmüş bir kolun yüzün üst yarısını örttüğü, diğerinin uyluğun üzerinde durduğu çapraz kol jesti, dönemin her Roma öğrencisinin Borghese koleksiyonundaki mermer kopyadan tanıdığı Helenistik bir uyuyan hermafroditten alınmış. Cabanel onu ters çevirmiş, oturtmuş, kanatlar eklemiş ve yarı gizli yüzü resmin konusu yapmış. Beden akademik: özenle orantılanmış, anatomik olarak doğru, École’ün ödüllendirdiği pürüzsüz, sırlı bitişle boyanmış. Yüz öyle değil. Yüz, bir Beaux-Arts alıştırmasının ortasına kaçırılmış Romantik bir yakın çekim.
Tablo nereye gitti
Salon tarafından geri çevrilen tuval ressamla birlikte eve döndü. Cabanel 1850’de Paris’e döndü, 1852 Salonu’nda başka bir mitolojik konuyla altın madalya kazandı ve sonraki otuz yıl içinde İkinci İmparatorluk’un en başarılı ressamlarından biri oldu: III. Napolyon’un saraydaki gözdesi, École des Beaux-Arts’ta profesör, hangi tabloların Salon’a girip hangilerinin giremeyeceğine karar veren jürinin üyesi. 1863 Salonu’nda sergilenen Venüs’ün Doğuşu, imparator tarafından otuz bin franka doğrudan satın alındı ve bugün Paris’teki Musée d’Orsay’de asılı. III. Napolyon’u, İmparatoriçe Eugénie’yi, Mouchy Düşesi’ni, Prenses Bibesco’yu, Paris’in finans aristokrasisinin yarısını resmetti. Yaşadığı dönemde Fransa’nın en yüksek ücret alan portre ressamıydı. Ocak 1889’da altmış beş yaşında Paris’te öldü ve yirmi yıl içinde büyük ölçüde unutuldu.
Düşmüş Melek hiçbir zaman Paris’e gitmedi. Cabanel onu atölyesinde tuttu, ardından 1860’ta memleketi Montpellier’ye gönderdi; şehrin Musée Fabre’ı onu başarılı kariyerinin onuruna bir bağış olarak edindi. Tablo yüz altmış beş yıldır Musée Fabre’da asılı. Müze, Montpellier’nin eski merkezinde, Rue Montpellieret’deki on yedinci yüzyıldan kalma, dönüştürülmüş bir konakta; katedrale üç sokak uzaklıkta. Düşmüş Melek’in asılı olduğu salon ikinci katta, koyu kırmızıya boyanmış ve tablonun sol üst kısmına yönelmiş tek bir çatı penceresiyle aydınlatılıyor. Karşı duvarın önünde durun; siz tabloyu bulmadan göz sizi bulur.
Tumblr’da diriliş
Yirminci yüzyılın büyük bölümünde Cabanel, İzlenimcilerin ve Modernistlerin devirdiği her şeyin ders kitabı örneğiydi. Sanat tarihi kitapları onu yumruk torbası olarak kullandı. Cabanel’in Venüs’ün Doğuşu’nun madalya kazandığı, Édouard Manet’nin Olympia’sının ise müstehcen bulunarak geri çevrildiği 1863 Salonu, akademik muhafazakârlık ile avangart cesaret karşıtlığının olabilecek en temiz örneği hâline geldi. Cabanel hikâyenin yanlış tarafındaydı. 1950’ye gelindiğinde tabloları Fransız müzelerinin çoğunda depodaydı ve adı genel tarih kitaplarında yalnızca bir karşıtlık unsuru olarak geçiyordu. Düşmüş Melek Montpellier’de asılıydı; anlamlı bir çözünürlükte hiç fotoğraflanmamıştı ve çoğunlukla okul grupları tarafından ziyaret ediliyordu.
Onu internet kurtardı. 2011 civarında, Düşmüş Melek’in yüksek çözünürlüklü bir fotoğrafı, gençlerin ve yirmili yaşlardaki kullanıcıların sevdikleri tabloları kişisel bloglarında paylaştığı görsel paylaşım platformu Tumblr’da dolaşmaya başladı. Yarı gizli yüz, görünen göz, gözyaşları, kanatlar ve figürün genç yetişkin fantastik kurgusundaki bazı başrol erkeklerine benzemesi bir araya gelince tablo viral bir nesneye dönüştü. 2013’e gelindiğinde yüz binlerce kez yeniden paylaşılmıştı. 2010’ların ortasında çevrimiçi genç alt kültürünün baskın görsel üslubu hâline gelen, Twitter ve Instagram’daki etiketli estetik akım, tabloyu belirleyici bir referans olarak kullandı. Tek gözyaşı ve öfkeyle bakan tek göz, belirli türden güzel bir öfkenin kısaltması oldu. İnternetle büyümüş iki kuşak sanat izleyicisi, Düşmüş Melek tablosunu başka herhangi bir Cabanel’i tanımadan önce tanıyor.
Bu, tablonun tarihindeki “durun bir dakika” anlarından biri. Salon jürisi onu 1847’de yüzü fazla modern olduğu için geri çevirdi. Yüz yetmiş yıl sonra yüz, kullanıcılarının çoğu Cabanel’in kim olduğunu bilmeyen bir sosyal ağda en çok paylaşılan tablo olacak kadar moderndi. Jüri haklıydı. Yüz fazla modern. Yalnızca hangi yüzyılın ona yetişeceğini yanlış tahmin ettiler.
Venüs’ün Doğuşu hikâyenin öbür yarısı
Düşmüş Melek tablosunu anlamak için Cabanel’in on altı yıl sonra ne resmettiğine bakın. 1863 tarihli Venüs’ün Doğuşu, gök mavisi boyadan bir denizin üzerinde süzülen, küçük, tombul kupidonlarla çevrili, gözleri yarı kapalı, yüzü bilmiş bir yarım gülümsemeyle hafifçe izleyiciye dönük yatay bir çıplak. O da ergenlik çağında. O da dışarıya, size bakıyor. Düşmüş Melek’le aynı duygusal jest, ama tersine çevrilmiş: Lucifer’in gizli yüzü yarı öfkeyse, Venüs’ün gizli ifadesi yarı davet. İkisi de başka bir şeye dönüşme yolunda bakılmak üzere resmedilmiş figürler. 1863 tablosu Cabanel’i zengin etti. 1847 tablosu onu ilginç kıldı.

Teknik iki tabloda da aynı. Cabanel figürlerini pürüzsüz, alçı astarlı bir zeminin üzerine kurar, onları ham umberle eskizler, hacimleri tek renkle modeller ve ardından akademik resmin değer verdiği porselen bitişi elde etmek için kurumuş alt boyanın üzerine ince renkli lazür katmanları sürerdi. Tende görünür bir fırça izi yok. Işıktan gölgeye geçişler kesintisiz. Göz hiçbir tek ize takılmıyor. Bu, Roma’da öğrendiği, yirmi üç yaşında bu tuvalde olgunlaştırdığı ve kariyerinin geri kalanında kullandığı teknik. Düşmüş Melek’teki gözyaşlarının işe yaramasının nedeni, resimde görebildiğiniz tek iz olmaları. Geri kalan her şey görünmez emek. Gözyaşları kasıtlı.
Nelere bakmalı
Musée Fabre’daki salona girdiğinizde tabloyu beş metrelik bir galerinin karşısından görürsünüz. İlk gördüğünüz şey göz. İkincisi, bedenden daha hızlı eskizlenmiş kanatlar: beyaz ve gri, kömür karası tüylerin hızlı fırça darbeleriyle, altlarındaki figürden bilinçli olarak daha az bitmiş. Üçüncüsü, yüzün üst kısmını örten bükülmüş sağ kol. Dördüncüsü, sol üstteki, duman kadar ince boyanmış, uzaklaşan küçük melek alayı. Yaklaşın. Gözyaşları yaklaşık üç milimetre genişliğinde ve on sekiz santimetre uzunluğunda. Arkalarındaki ıslak göz, Cabanel’in saray portrelerinde soğuk havadan yeni gelmiş bir kadının yanağına kızarıklık vermek için kullandığı türden bir kırmızı. Lucifer kızarıyor. Aynı zamanda ağlıyor. Aynı zamanda size öfkeyle bakıyor. Chiaro, siz doğru mesafede dururken Byron’ın Cain’ini, Vigny’nin şiirini ve Cabanel’in aklındaki Helenistik uyuyan mermeri okur; böylece yüzü açıklayan göndermeler, yüzün kendisi tam önünüzdeyken anlatılır.
Tablo tek bakışta kavranacak kadar küçük, galerinin karşısından akademik görünecek kadar bitmiş ve yakından size küçük bir şok yaşatacak kadar modern. Salon jürisi şoku gördü ve resmi geri çevirdi. Musée Fabre onu kırmızı bir duvara astı, yukarıdan aydınlattı ve dünyanın onu yeniden istemesi için bir buçuk yüzyıl bekledi. Önünde yeterince uzun durun; göz sizi olması gerekenden uzun tutar. Kanatlar bedenden daha hızlı eskizlenmiş, çünkü kanatlar gidiyor. Yüz kalıyor. Cabanel yirmi üç yaşında, akılda kalıcı bir portre yapmaya çalışan her ressamın sonunda öğrendiği tek şeyi çözmüştü: Düşüşün anını resmetmezsiniz. Düşüşün kalıcı hâle gelmesinden bir saniye öncesini resmeder, bir gözü izleyiciye çevirir ve sonra ne olacağına izleyicinin karar vermesine izin verirsiniz.