
Την άνοιξη του 1847, σε ένα εργαστήριο στη Ρώμη που πλήρωνε το γαλλικό κράτος, ένας εικοσιτριάχρονος ζωγράφος από το Μονπελιέ, ο Αλεξάντρ Καμπανέλ, τελείωσε έναν καμβά που δούλευε επί ενάμιση χρόνο και τον υπέγραψε στην κάτω δεξιά γωνία: A. Cabanel, Rome, 1847. Ο καμβάς έχει ύψος εκατόν είκοσι ένα εκατοστά και πλάτος εκατόν ενενήντα, δηλαδή κάτι παραπάνω από ένα μέτρο ύψος και σχεδόν δύο μέτρα πλάτος. Δείχνει έναν φτερωτό άντρα, γυμνό και έφηβο, ξαπλωμένο σε ένα πράσινο λιβάδι, με το ένα χέρι ριγμένο πάνω στο πρόσωπο και το ένα μάτι να κοιτάζει καρφωτά τον θεατή. Το μάτι είναι κόκκινο. Το πρόσωπο είναι βρεγμένο. Από πάνω του, ζωγραφισμένη λεπτή σαν πέρασμα ακουαρέλας, μια πομπή από σεραφείμ πετά μακριά σε έναν κίτρινο ουρανό. Ο Έκπτωτος άγγελος του Καμπανέλ είναι ο Εωσφόρος μία ώρα αφότου τελείωσε ο πόλεμος στον ουρανό. Δεν τον έχουν ρίξει ακόμα στην κόλαση. Είναι ξαπλωμένος στο χορτάρι και κλαίει.
Είναι επίσης έξαλλος. Αυτό είναι το κομμάτι που χάνουν οι περισσότερες αναπαραγωγές του Έκπτωτου αγγέλου. Το μοναδικό ορατό μάτι σάς αγριοκοιτάζει με ένα μίσος τόσο συγκεκριμένο που μοιάζει με κατηγορία. Τα δύο δάκρυα που κυλούν στη ράχη της μύτης του δεν είναι δάκρυα λύπης. Είναι τα δάκρυα κάποιου που μόλις έχασε έναν πόλεμο και πρόκειται να χάνει για πάντα. Ο Καμπανέλ τα ζωγράφισε με δύο λεπτές πινελιές λευκού τιτανίου πάνω σε ένα νωπό υπόστρωμα από ώχρα σκιάς και κόκκινη λάκα, έτσι ώστε τα δάκρυα να πιάνουν λίγο περισσότερο φως από το υπόλοιπο πρόσωπο και να τραβούν το βλέμμα σας. Όλος ο πίνακας είναι χτισμένος γύρω από τη στιγμή που προσέχετε τα δάκρυα, και μετά προσέχετε ότι το μάτι πίσω τους δεν κλαίει. Επιλέγει να θυμάται.
Ένας υπότροφος που ζωγράφισε τον Εωσφόρο
Ο Καμπανέλ γεννήθηκε στο Μονπελιέ το 1823, γιος ενός ξυλουργού. Μπήκε στην Ecole des Beaux-Arts του Παρισιού στα δεκαεπτά του με υποτροφία του δήμου της πόλης του, κέρδισε το δεύτερο Prix de Rome στα είκοσι δύο του και χρησιμοποίησε το βραβείο για να περάσει πέντε χρόνια στη Βίλα Μέδικι, τη Γαλλική Ακαδημία στη Ρώμη, όπου οι φιλόδοξοι ζωγράφοι της γενιάς του αναμενόταν να απορροφήσουν το έργο του Ραφαήλ και του Μιχαήλ Άγγελου και να γυρίσουν στο Παρίσι έτοιμοι να κερδίσουν το χρυσό μετάλλιο στο Σαλόνι. Για το envoi του δεύτερου έτους, τον πίνακα που έστελναν κάθε χρόνο οι σπουδαστές της Ρώμης στο Παρίσι για να αποδείξουν ότι δούλευαν, διάλεξε το θέμα του έκπτωτου Εωσφόρου.
Η επιλογή δεν ήταν ασφαλής. Το 1847 το γαλλικό ακαδημαϊκό σύστημα είχε απομακρυνθεί από τα χριστιανικά θέματα προς την κλασική μυθολογία. Η επίσημη προτίμηση ήταν η Αφροδίτη, ο Ηρακλής, η Πανδώρα, η Ψυχή, ο Θησέας, οτιδήποτε ελληνικό ή ρωμαϊκό, οτιδήποτε μπορούσε να δικαιολογηθεί ως μελέτη του ανδρικού ή γυναικείου γυμνού σε ηρωική δράση. Ένας Εωσφόρος από έναν νεαρό ακαδημαϊκό ήταν ρίσκο: βιβλικός, θεολογικός και, ακόμα χειρότερα, ρομαντικός. Ο Καμπανέλ έστειλε τον πίνακα στο Παρίσι τον Μάιο του 1847, όπου τον εξέτασε η επιτροπή της Ακαδημίας και μετά τον προώθησε στην κριτική επιτροπή του Σαλονιού. Η επιτροπή τον απέρριψε. Επίσημα η απόρριψη έγινε για «έλλειψη φινιρίσματος στις δευτερεύουσες μορφές», τους αγγέλους στο πάνω μέρος. Η πραγματική ένσταση ήταν ο τόνος. Το μάτι του Εωσφόρου είναι υπερβολικά μοντέρνο. Είναι το μάτι ενός νέου που έχει διαβάσει Λόρδο Βύρωνα και Βίκτωρα Ουγκώ και αποφάσισε να κάνει τον Εωσφόρο να μοιάζει με ήρωα ρομαντικού ποιήματος αντί για τον κακό ενός κηρύγματος.
Τι διάβαζε
Ο ρομαντικός Εωσφόρος ήταν ήδη διάσημος χαρακτήρας το 1847. Ο Χαμένος Παράδεισος του Τζον Μίλτον, γραμμένος το 1667, είχε δώσει στην αγγλική λογοτεχνία έναν Σατανά εύγλωττο, όμορφο και αδύνατο να τον αγνοήσεις. Οι ρομαντικοί έκαναν αυτή τη μορφή ήρωα. Στον Κάιν του Βύρωνα, που εκδόθηκε το 1821, ο Εωσφόρος είναι ο μέντορας του Κάιν, ένα ον που αρνήθηκε να υποκλιθεί σε έναν δημιουργό που θεωρούσε άδικο. Ο Αλφρέ ντε Βινί δημοσίευσε την Ελοά, ένα μακρύ ποίημα για έναν θηλυκό άγγελο που ερωτεύεται τον Εωσφόρο και εκείνος την παίρνει μαζί του στην κόλαση, το 1824. Ο Καμπανέλ ήταν δεκαεννέα όταν το διάβασε. Η μορφή στον Έκπτωτο άγγελο, νέα, όμορφη, αδικημένη, επικίνδυνη, προέρχεται κατευθείαν από αυτή τη λογοτεχνική παράδοση. Ο Καμπανέλ δεν ζωγράφιζε τον Διάβολο. Ζωγράφιζε τον ρομαντικό Εωσφόρο, τον πιο της μόδας Εωσφόρο της γενιάς του, και η κριτική επιτροπή του Σαλονιού ήξερε ακριβώς τι έκανε.

Η στάση είναι δανεισμένη από την αρχαιότητα. Η χειρονομία με τα σταυρωμένα χέρια, με το ένα λυγισμένο χέρι να καλύπτει το πάνω μισό του προσώπου και το άλλο ακουμπισμένο στον μηρό, προέρχεται από έναν ελληνιστικό κοιμώμενο Ερμαφρόδιτο που κάθε σπουδαστής της Ρώμης εκείνης της εποχής γνώριζε από το μαρμάρινο αντίγραφο της συλλογής Μποργκέζε. Ο Καμπανέλ τον αντέστρεψε, τον ανακάθισε, του πρόσθεσε φτερά και έκανε το μισοκρυμμένο πρόσωπο θέμα του πίνακα. Το σώμα είναι ακαδημαϊκό: προσεκτικά αναλογισμένο, ανατομικά σωστό, ζωγραφισμένο με το λείο, βερνικωμένο φινίρισμα που επιβράβευε η Ecole. Το πρόσωπο δεν είναι. Το πρόσωπο είναι ένα ρομαντικό κοντινό πλάνο περασμένο λαθραία στη μέση μιας άσκησης της Beaux-Arts.
Πού κατέληξε ο πίνακας
Απορριφθείς από το Σαλόνι, ο καμβάς γύρισε σπίτι με τον ζωγράφο. Ο Καμπανέλ επέστρεψε στο Παρίσι το 1850, κέρδισε το χρυσό μετάλλιο στο Σαλόνι του 1852 με ένα άλλο μυθολογικό θέμα και μέσα στα επόμενα τριάντα χρόνια έγινε ένας από τους πιο επιτυχημένους ζωγράφους της Δεύτερης Αυτοκρατορίας: ευνοούμενος της αυλής του Ναπολέοντα Γ΄, καθηγητής στην Ecole des Beaux-Arts, μέλος της επιτροπής που αποφάσιζε ποιοι πίνακες έμπαιναν στο Σαλόνι και ποιοι όχι. Η Γέννηση της Αφροδίτης του, που εκτέθηκε στο Σαλόνι του 1863, αγοράστηκε απευθείας από τον αυτοκράτορα για τριάντα χιλιάδες φράγκα και σήμερα κρέμεται στο Μουσείο Ορσέ στο Παρίσι. Ζωγράφισε τον Ναπολέοντα Γ΄, την αυτοκράτειρα Ευγενία, τη δούκισσα ντε Μουσί, την πριγκίπισσα Μπιμπέσκο, τη μισή χρηματοοικονομική αριστοκρατία του Παρισιού. Ήταν, όσο ζούσε, ο πιο ακριβοπληρωμένος προσωπογράφος της Γαλλίας. Πέθανε στο Παρίσι τον Ιανουάριο του 1889, σε ηλικία εξήντα πέντε ετών, και μέσα σε είκοσι χρόνια είχε σχεδόν ξεχαστεί.
Ο Έκπτωτος άγγελος δεν πήγε ποτέ στο Παρίσι. Ο Καμπανέλ τον κράτησε στο εργαστήριό του και μετά τον έστειλε στο Μονπελιέ το 1860, όπου το Μουσείο Φαμπρ της πόλης τον απέκτησε ως δωρεά προς τιμήν της επιτυχημένης καριέρας του. Κρέμεται στο Μουσείο Φαμπρ εδώ και εκατόν εξήντα πέντε χρόνια. Το μουσείο στεγάζεται σε μια διασκευασμένη έπαυλη του 17ου αιώνα στην Rue Montpellieret, στο παλιό κέντρο του Μονπελιέ, τρία τετράγωνα από τον καθεδρικό ναό. Η αίθουσα όπου κρέμεται ο Έκπτωτος άγγελος είναι στον δεύτερο όροφο, βαμμένη σκούρο κόκκινο και φωτισμένη από έναν μόνο φεγγίτη στραμμένο στο πάνω αριστερό μέρος του πίνακα. Σταθείτε στον απέναντι τοίχο και το μάτι θα σας βρει πριν βρείτε εσείς τον πίνακα.
Η ανάσταση στο Tumblr
Για το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα ο Καμπανέλ ήταν το σχολικό παράδειγμα όλων όσων είχαν ανατρέψει οι ιμπρεσιονιστές και οι μοντερνιστές. Τα βιβλία ιστορίας της τέχνης τον χρησιμοποιούσαν ως σάκο του μποξ. Το Σαλόνι του 1863, όπου η Γέννηση της Αφροδίτης του Καμπανέλ κέρδισε το μετάλλιο και η Ολυμπία του Εντουάρ Μανέ απορρίφθηκε ως άσεμνη, έγινε η πιο καθαρή δυνατή απεικόνιση του ακαδημαϊκού συντηρητισμού απέναντι στο θάρρος της πρωτοπορίας. Ο Καμπανέλ ήταν στη λάθος πλευρά της ιστορίας. Ως το 1950 οι πίνακές του βρίσκονταν στις αποθήκες των περισσότερων γαλλικών μουσείων και το όνομά του εμφανιζόταν στις επισκοπήσεις μόνο για αντίθεση. Ο Έκπτωτος άγγελος κρεμόταν στο Μονπελιέ, χωρίς καμία φωτογραφία σε αξιόλογη ανάλυση, και τον επισκέπτονταν κυρίως σχολικές ομάδες.
Τον έσωσε το διαδίκτυο. Γύρω στο 2011, μια φωτογραφία υψηλής ανάλυσης του Έκπτωτου αγγέλου άρχισε να κυκλοφορεί στο Tumblr, την πλατφόρμα κοινοποίησης εικόνων όπου έφηβοι και εικοσάρηδες ανέβαζαν τους αγαπημένους τους πίνακες σε προσωπικά blog. Ο συνδυασμός του μισοκρυμμένου προσώπου, του ορατού ματιού, των δακρύων, των φτερών και της ομοιότητας της μορφής με ορισμένους πρωταγωνιστές της λογοτεχνίας φαντασίας για νέους έκανε τον πίνακα viral. Ως το 2013 είχε αναδημοσιευτεί εκατοντάδες χιλιάδες φορές. Η αισθητική των hashtag στο Twitter και στο Instagram, που έγινε το κυρίαρχο οπτικό ύφος της διαδικτυακής εφηβικής υποκουλτούρας στα μέσα της δεκαετίας του 2010, χρησιμοποίησε τον πίνακα ως καθοριστική αναφορά. Το ένα δάκρυ και το ένα αγριεμένο μάτι έγιναν συντομογραφία για ένα συγκεκριμένο είδος όμορφης οργής. Δύο γενιές θεατών τέχνης μεγαλωμένων στο διαδίκτυο γνωρίζουν τον Έκπτωτο άγγελο πριν γνωρίσουν οποιονδήποτε άλλον Καμπανέλ.
Αυτή είναι μία από τις στιγμές «αλήθεια;» στην ιστορία του πίνακα. Η κριτική επιτροπή του Σαλονιού τον απέρριψε το 1847 επειδή το πρόσωπο ήταν υπερβολικά μοντέρνο. Εκατόν εβδομήντα χρόνια αργότερα το πρόσωπο ήταν αρκετά μοντέρνο για να γίνει ο πίνακας με τις περισσότερες κοινοποιήσεις σε ένα κοινωνικό δίκτυο του οποίου οι χρήστες, στην πλειονότητά τους, δεν ήξεραν ποιος ήταν ο Καμπανέλ. Η επιτροπή είχε δίκιο. Το πρόσωπο είναι υπερβολικά μοντέρνο. Απλώς μάντεψε λάθος ποιος αιώνας θα το πρόφταινε.
Η Γέννηση της Αφροδίτης είναι το άλλο μισό της ιστορίας
Για να καταλάβετε τον Έκπτωτο άγγελο, κοιτάξτε τι ζωγράφισε ο Καμπανέλ δεκαέξι χρόνια αργότερα. Η Γέννηση της Αφροδίτης του 1863 είναι ένα οριζόντιο γυμνό που επιπλέει σε μια θάλασσα από γαλάζια μπογιά, περιτριγυρισμένο από μικρούς παχουλούς έρωτες, με τα μάτια μισόκλειστα και το πρόσωπο στραμμένο ελαφρά προς τον θεατή με ένα πονηρό μισό χαμόγελο. Είναι κι αυτή έφηβη. Σας κοιτάζει κι αυτή. Είναι η ίδια συναισθηματική χειρονομία με τον Έκπτωτο άγγελο, αντεστραμμένη: εκεί όπου το κρυμμένο πρόσωπο του Εωσφόρου είναι μισή οργή, η κρυμμένη έκφραση της Αφροδίτης είναι μισή πρόσκληση. Και οι δύο είναι μορφές ζωγραφισμένες για να τις κοιτάζουν στον δρόμο προς το να γίνουν κάτι άλλο. Ο πίνακας του 1863 έκανε τον Καμπανέλ πλούσιο. Ο πίνακας του 1847 τον έκανε ενδιαφέροντα.

Η τεχνική είναι ίδια και στους δύο πίνακες. Ο Καμπανέλ έχτιζε τις μορφές του πάνω σε ένα λείο προετοιμασμένο υπόστρωμα, τις σχεδίαζε με ωμή ώχρα σκιάς, έπλαθε τους όγκους μονόχρωμα και μετά περνούσε λεπτές χρωματιστές διάφανες στρώσεις πάνω από το στεγνό υπόστρωμα για να πετύχει το πορσελάνινο φινίρισμα που εκτιμούσε η ακαδημαϊκή ζωγραφική. Το δέρμα δεν έχει ορατή πινελιά. Οι μεταβάσεις από το φως στη σκιά είναι συνεχείς. Το μάτι δεν σκαλώνει σε κανένα σημάδι. Αυτή είναι η τεχνική που έμαθε στη Ρώμη, τελειοποίησε σε αυτόν τον καμβά στα είκοσι τρία του και χρησιμοποίησε σε όλη την υπόλοιπη καριέρα του. Ο λόγος που τα δάκρυα στον Έκπτωτο άγγελο λειτουργούν είναι ότι είναι το μόνο σημάδι στον πίνακα που μπορείτε να δείτε. Όλα τα υπόλοιπα είναι αόρατη δουλειά. Τα δάκρυα είναι σκόπιμα.
Τι να προσέξετε
Μπείτε στην αίθουσα του Μουσείου Φαμπρ και θα δείτε τον πίνακα από την άλλη άκρη μιας αίθουσας πέντε μέτρων. Το πρώτο που βλέπετε είναι το μάτι. Το δεύτερο είναι τα φτερά, που είναι σχεδιασμένα πιο γρήγορα από το σώμα, λευκά και γκρίζα με γρήγορες πινελιές σε σκούρο, σχεδόν κάρβουνο, φτέρωμα, σκόπιμα λιγότερο τελειωμένα από τη μορφή από κάτω τους. Το τρίτο είναι το λυγισμένο δεξί χέρι που καλύπτει το πάνω μέρος του προσώπου. Το τέταρτο είναι η μικρή πομπή των αγγέλων που φεύγουν πάνω αριστερά, ζωγραφισμένη λεπτή σαν καπνός. Πλησιάστε. Τα δάκρυα έχουν πλάτος περίπου τρία χιλιοστά και μήκος περίπου δεκαοχτώ εκατοστά. Το υγρό μάτι πίσω τους έχει το ίδιο κόκκινο που χρησιμοποιούσε ο Καμπανέλ στα πορτρέτα της αυλής για να δώσει ένα κοκκίνισμα στο μάγουλο μιας γυναίκας που μόλις μπήκε από το κρύο. Ο Εωσφόρος κοκκινίζει. Επίσης κλαίει. Επίσης σας αγριοκοιτάζει. Το Chiaro σας διαβάζει τον Κάιν του Βύρωνα, το ποίημα του Βινί και το ελληνιστικό κοιμώμενο μάρμαρο που είχε στο μυαλό του ο Καμπανέλ, ενώ στέκεστε στη σωστή απόσταση, ώστε οι αναφορές που εξηγούν το πρόσωπο να ακούγονται τη στιγμή που το ίδιο το πρόσωπο είναι μπροστά σας.
Ο πίνακας είναι αρκετά μικρός για να τον πιάσετε με μια ματιά, αρκετά τελειωμένος για να μοιάζει ακαδημαϊκός από την άλλη άκρη της αίθουσας και αρκετά μοντέρνος από κοντά για να σας προκαλέσει ένα μικρό σοκ. Η κριτική επιτροπή του Σαλονιού είδε το σοκ και απέρριψε τον πίνακα. Το Μουσείο Φαμπρ τον έβαλε σε έναν κόκκινο τοίχο, τον φώτισε από πάνω και περίμενε ενάμιση αιώνα να τον ξαναθελήσει ο κόσμος. Σταθείτε μπροστά του αρκετή ώρα και το μάτι θα σας κρατήσει περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε. Τα φτερά είναι σχεδιασμένα πιο γρήγορα από το σώμα επειδή τα φτερά φεύγουν. Το πρόσωπο μένει. Ο Καμπανέλ είχε καταλάβει, στα είκοσι τρία του, αυτό που κάθε ζωγράφος που προσπαθεί να φτιάξει ένα αξέχαστο πορτρέτο μαθαίνει τελικά: ότι δεν ζωγραφίζεις τη στιγμή της πτώσης. Ζωγραφίζεις το δευτερόλεπτο πριν η πτώση γίνει οριστική, βάζεις το ένα μάτι πάνω στον θεατή και αφήνεις τον θεατή να αποφασίσει τι ακολουθεί.