
Dit is waarom Michelangelo de Pietà signeerde. In het voorjaar van 1499 stonden twee mannen in pelgrimsmantels in het noordelijke transept van de oude Sint-Pieter naar een gloednieuw marmeren beeld te kijken. Een jonge moeder, nauwelijks ouder dan een meisje, hield haar volwassen zoon op haar schoot. De zoon was dood. Zijn spieren waren slap. Zijn rechterarm hing omlaag, de vingers los, bijna tegen haar knie. Het gezicht van de moeder boog zich over hem heen met een verdriet zo stil dat het op slaap leek.
De pelgrims bewonderden het werk. Een van hen draaide zich naar de ander en noemde de naam van de beeldhouwer die het had gemaakt. De naam die hij noemde, was Cristoforo Solari.
Een derde man, die een paar meter verderop stond, hoorde het. Die derde man was Michelangelo Buonarroti. Hij was vierentwintig jaar oud. Hij had anderhalf jaar aan dat marmer gewerkt. Hij had het net aan de kerk afgeleverd voor het graf van een Franse kardinaal. En hij stond toe te kijken hoe vreemden zijn werk toeschreven aan een middelmatige beeldhouwer uit Milaan.
Die nacht, of misschien de volgende, ging hij terug naar de kapel met een kaars, een beitel en een hamer. Hij klom op het beeld. Op de band die schuin over de borst van de Maagd loopt, hakte hij vijf Latijnse woorden uit: MICHAEL.A[N]GELVS.BONAROTVS.FLORENT[INVS].FACIEBA[T]. ‘Michelangelo Buonarroti, een Florentijn, was dit aan het maken.’
Toen klom hij weer naar beneden. Het was de enige keer in zijn leven dat hij een van zijn eigen beelden signeerde. Hij leefde nog vierenzestig jaar en deed het nooit meer.
Waarom Michelangelo de Pietà signeerde, en er spijt van kreeg
Het verhaal komt van Giorgio Vasari, die in 1550 zijn Levens van de kunstenaars schreef en het hoofdstuk over Michelangelo bijwerkte na de dood van de beeldhouwer in 1564. Vasari kende Michelangelo. Hij had hem zien werken. Hij had mensen gesproken die in 1499 in Rome waren toen de Pietà werd geplaatst. Als Vasari het voorval navertelt, gokt hij niet.
De rivaliteit met Cristoforo Solari, zegt hij, was de aanleiding. Solari was een Lombardische beeldhouwer met een behoorlijke reputatie in Milaan, maar zonder enige naam in Rome. Op de een of andere manier had een groep bezoekers zich voor de Pietà wijsgemaakt dat de jonge moeder uit die andere werkplaats kwam. Michelangelo hoorde het en kon het niet laten passeren.
Maar nu het deel dat ertoe doet. Michelangelo schaamde zich voor wat hij had gedaan. Vasari benadrukt zorgvuldig dat de signatuur werd uitgehakt in een moment van opgevangen belediging, niet als gewone daad van zelfpromotie. Toen hij was gekalmeerd, besloot hij dat de juiste houding voor een beeldhouwer was om zijn naam helemaal niet in het werk te hakken. Dat was opschepperig. Dat was boers gedrag. Een groot beeld moest voor zichzelf spreken.
Dus legde hij een persoonlijke gelofte af. Nooit meer een signatuur. En die hield hij.
De David in Florence, ruim vijf meter marmer, is niet gesigneerd. De Mozes in San Pietro in Vincoli is niet gesigneerd. De graven van de Medici, met hun sublieme Dageraad en Schemering en Dag en Nacht, zijn niet gesigneerd. De Stervende slaaf en de Opstandige slaaf in het Louvre zijn niet gesigneerd. Het plafond van de Sixtijnse Kapel is niet gesigneerd. Het Laatste Oordeel is niet gesigneerd. De laatste, de Pietà Rondanini, waaraan hij zes dagen voor zijn dood op zijn achtentachtigste nog werkte, is niet gesigneerd.
De enige signatuur van Michelangelo die bezoekers van het Vaticaan kunnen zien, de enige die hij ooit uithakte, staat op een band over een marmeren Maagd van twintig jaar oud. Het is de signatuur van een man die een misverstand rechtzet. Het is ook, besloot hij later, een signatuur die hij niet had moeten uithakken.
De band met de inscriptie op de Pietà: waar je hem vindt
Als je vandaag de Sint-Pieter binnenloopt, staat de Pietà in de eerste kapel aan je rechterhand. Het beeld staat achter dik kogelvrij glas, geplaatst nadat een Hongaars-Australische geoloog, Laszlo Toth, het in 1972 met een hamer te lijf ging en de neus en een deel van de linkerarm van de Maagd eraf sloeg. De restauratie duurde tien maanden.
De Pietà die bezoekers van de Sint-Pietersbasiliek vandaag zien, staat dus op een paar meter afstand achter glas, en het licht in de kapel is altijd gedempt. Zonder gids is de inscriptie moeilijk te vinden.

Kijk naar de Maagd. Kijk naar haar borst, waar een band schuin van haar linkerschouder naar haar rechterheup loopt. De band houdt haar gewaad dicht. Op die band hakte Michelangelo in Romeinse kapitalen zijn naam uit.
De letters zijn klein. Ze zijn niet elegant. Ze zijn erin gekrast, niet zorgvuldig aangebracht. Michelangelo was een Florentijn die zijn hele leven klassieke inscripties had bestudeerd en het werk in een prachtige humanistische letter had kunnen signeren als hij dat had gepland. Hij had het niet gepland. Hij deed het ’s nachts, gehaast, in woede. Zo zien de letters er ook uit.
De band met de inscriptie is de enige signatuur op het beeld en het enige eraan dat geen deel uitmaakte van het oorspronkelijke ontwerp. Al het andere werd na maanden van planning uitgehakt. De letters werden in één sessie gehakt, waarschijnlijk in een paar uur, in het donker.
Het enige werk dat Michelangelo signeerde, in zijn eigen woorden
In 1549, vijftig jaar na het voorval, schreef de Florentijnse kunstschrijver Benedetto Varchi aan Michelangelo in Rome met de vraag of hij het verhaal kon bevestigen. Michelangelo was vierenzeventig. Hij was al veertig jaar de beroemdste levende kunstenaar van Europa. Hij beantwoordde de brief van Varchi schriftelijk, en die brief is bewaard gebleven.
Hij bevestigde het voorval. Hij bevestigde de opgevangen toeschrijving aan Solari. Hij bevestigde dat hij de signatuur die nacht in woede had uitgehakt. En hij bevestigde dat hij er daarna spijt van had gekregen en had besloten nooit meer een werk te signeren.
Het enige werk dat Michelangelo signeerde, is daarmee ook het enige waarvan we de signering kunnen dateren, en het enige waarvoor we de verklaring van de kunstenaar zelf hebben. Elk ander werk van hem wordt toegeschreven op grond van stijl, documenten, verslagen van tijdgenoten en de ondertekende contracten die in Romeinse en Florentijnse archieven bewaard zijn gebleven. De signatuur zelf, de letters op de band, is uniek in zijn loopbaan.
Daar mag je even bij stilstaan. Michelangelo werd achtentachtig. Hij maakte meer gedocumenteerd werk dan welke beeldhouwer van zijn generatie ook. En in dat hele oeuvre, van de werkjes van de vijftienjarige leerling in de tuin van Lorenzo de’ Medici tot de laatste onvoltooide Pietà waaraan hij in de week van zijn dood nog stond te hakken, staat precies één uitgehakte signatuur. Op één beeld. In haast uitgehakt. Na één enkel misverstand. Door een vierentwintigjarige die daarna besloot, voor de rest van zijn leven, dat hij te luidruchtig was geweest.
Wat de inscriptie in het marmer van de Pietà betekent, in het Latijn
Ook het Latijn van de inscriptie vertelt je iets. MICHAEL.ANGELVS.BONAROTVS.FLORENTINVS.FACIEBAT. De keuze van het werkwoord is het interessante deel. FACIEBAT staat in de onvoltooid verleden tijd. Het betekent ‘was aan het maken’, niet ‘maakte’.
Dat was een formule die Romeinse beeldhouwers gebruikten. Plinius de Oudere schreef dat de grote Griekse beeldhouwers hun werken juist in de onvoltooid verleden tijd signeerden om bescheidenheid uit te drukken, alsof ze wilden zeggen: ik heb dit niet afgemaakt, het is slechts een werk waar ik middenin zat, iemand anders had het altijd beter kunnen doen. FECIT, ‘maakte’, was de stoutmoedige, afgeronde uitspraak. FACIEBAT was de nederige, onafgemaakte.
De betekenis van de inscriptie in het marmer van de Pietà is dus niet alleen een naam, maar ook een op Rome geënte aanspraak op bescheidenheid, zelfs op het moment van signeren. Michelangelo zei in één adem: ik heb dit gemaakt, en ik was nog niet echt klaar. De bescheidenheid was gespeeld. Hij kende het Latijn. Hij deed zich gelden binnen een traditie van nederigheid onder beeldhouwers waarover hij bij Plinius had gelezen.
Maar de bescheidenheid redde hem niet van zijn eigen latere oordeel. Achteraf besloot hij dat zelfs FACIEBAT te veel was geweest. De enige juiste signatuur was geen signatuur. Het werk sprak voor zichzelf.
De Maagd Maria van Michelangelo: waarom ze jong is

Nog iets wat mensen in de Sint-Pieter opvalt: de Maagd Maria van de Pietà is jonger dan haar zoon. Ze is sereen, met een glad gezicht, misschien achttien jaar oud, en ze houdt een man van een jaar of drieëndertig vast. Het lijkt niet te kloppen. Elke andere Pietà in de renaissancekunst toont een rouwende vrouw van middelbare leeftijd. Michelangelo maakte er een meisje van.
Toen bezoekers daar in het begin van de zestiende eeuw over klaagden, gaf hij antwoord. Ascanio Condivi, zijn biograaf en leerling, schreef de verklaring op. Kuise vrouwen, zei Michelangelo, blijven langer jong dan vrouwen die niet kuis zijn. Maria was de kuiste vrouw die ooit had geleefd. Dus zou ze voor altijd jong zijn gebleven. De Maagd Maria van Michelangelo is een theologisch argument in steen: zuiverheid bewaart het vlees.
Het is een vreemd antwoord, en het wordt niet door iedereen aanvaard. Sommige kunsthistorici denken dat de werkelijke reden compositorisch is. Als je de moeder even oud maakt als de zoon, kan ze zijn lichaam niet op haar schoot dragen zonder er gespannen uit te zien. Michelangelo moest een vrouw uithakken die sterk en jong genoeg was om een dode man over haar knieën te houden, anders was het beeld in het groteske doorgeslagen. De jeugd is net zo goed een constructieve oplossing als een theologische.
Wat de reden ook is, de symboliek van de jonge Maria in de Pietà is een van de eerste dingen die bezoekers opvallen, en het is de belangrijkste reden dat het beeld fris blijft ogen in plaats van vertrouwd. Elke Pietà die je ooit in een museum hebt gezien, heeft een huilende oudere vrouw. Deze niet.
De nacht dat Michelangelo op het beeld klom
Denk aan de fysieke handeling. De Pietà is bijna twee meter hoog. De band van de Maagd loopt over haar borst ongeveer op schouderhoogte van het beeld zelf, dus zo’n anderhalve meter boven de grond. Om er letters in te hakken, moest Michelangelo op het marmer klimmen, of er een trapje naartoe slepen, of allebei. Hij had licht nodig. Hij moest stil genoeg werken dat niemand die ’s nachts in de basiliek was hem zou betrappen op het beschadigen van de kapel.
Hij hakte vijf woorden uit. Dat moet zeker een uur voorzichtig tikken met een kleine beitel hebben gekost. Hij werkte bij het licht van een kaars. De rest van de basiliek was donker. Het was in de laatste weken van 1499 of de eerste weken van 1500, dus het was koud. Hij was vierentwintig jaar oud, beroemd in Florence maar nog een nobody in Rome, en hij stond op een beeld dat hij net had voltooid zijn naam te krassen in steen die hij maandenlang had gepolijst.
Chiaro vertelt de verslagen van Condivi en Vasari over de opgevangen verkeerde toeschrijving terwijl je voor het glas staat, zodat het nachtelijke hakwerk bij kaarslicht in je oor klinkt vanuit dezelfde hoek waarin je oog naar de band kijkt. De vijf Latijnse woorden houden op versiering te zijn en worden een bekentenis.
Toen hij ’s ochtends terugkwam, of toen het licht werd en hij zag wat hij had gedaan, vroeg hij niet om het te laten verwijderen. Daarvoor was hij te trots. Maar hij schaamde zich genoeg voor de ijdelheid om zichzelf te beloven dat het nooit meer zou gebeuren. En het gebeurde ook nooit meer.
Waar je op let als je gaat kijken
De Pietà staat in de eerste kapel rechts als je de Sint-Pieter binnenkomt. Het beeld staat achter glas. Het is er vaak druk. Er staat een suppoost. Het licht is gedempt.
Doe drie dingen.
Zoek eerst het gezicht van de Maagd. Ze kijkt omlaag. Haar ogen zijn gesloten of bijna gesloten. Haar uitdrukking is geen verdriet. Het is een soort neerwaartse aandacht, alsof ze luistert naar iets wat het dode lichaam haar vertelt. De meeste bezoekers zien verdriet. Verdriet is niet het goede woord. Het woord is aandacht.
Zoek daarna de zoon. Zijn lichaam valt in een lange diagonaal over haar schoot. De rechterarm hangt. Het hoofd valt achterover. De spieren zijn volkomen ontspannen. Michelangelo had als tiener lichamen mogen ontleden in het ziekenhuis van Santo Spirito in Florence, en de anatomie hier is de nauwkeurigste van elke Pietà die ooit is gehakt. Je kijkt naar een dood lichaam van een beeldhouwer die dode lichamen had bestudeerd.
Zoek tot slot de band. Volg hem vanaf de linkerschouder van de Maagd omlaag en schuin naar haar rechterheup. In het midden staat, in kleine ingekraste Romeinse kapitalen, de naam. Door het glas is hij moeilijk te zien. Een suppoost wijst hem soms aan als je erom vraagt. Zodra je hem hebt gevonden, verandert het hele beeld.
Die inscriptie van vijf woorden is de hartslag van het werk. Het is de enige plek waar Michelangelo zichzelf vergat en het werk hardop opeiste. Overal elders liet hij het marmer spreken. Hier sprak hij, vijf woorden lang, in zijn plaats.
Tot slot
Hij was vierentwintig toen hij die letters uithakte. Hij was achtentachtig toen hij stierf. Vierenzestig jaar lang signeerde hij geen enkel beeld meer, zette hij zijn naam nooit op een fresco, hakte hij nooit zijn initialen in een hoek. De Pietà was het laatste werk dat hij niet kon loslaten. En door die ene misstap is het het enige werk waarvan we, uit zijn eigen hand, kunnen weten dat hij wist dat hij het had gemaakt.