Naar de inhoud

De Galleria Borghese werd gebouwd door een kardinaal die kunst stal via een formaliteit

Gepubliceerd: • 12 min lezen

De Galleria Borghese in Rome, de Villa Borghese Pinciana waarin de kunstcollectie van kardinaal Scipione Borghese is ondergebracht

Het verhaal van de Galleria Borghese begint op een septemberochtend in 1605, toen een drieënvijftigjarige Toscaan, Camillo Borghese, paus Paulus V werd. Negen dagen later maakte hij zijn achtentwintigjarige neef, Scipione Caffarelli, kardinaal. Twee maanden daarna nam Scipione de familienaam aan, en daarmee kreeg hij toegang tot de schatkist van het Vaticaan. Binnen een jaar had hij opdracht gegeven voor een villa op de Pincio, ten noorden van de oude stadsmuur, om de kunst te huisvesten die hij van plan was te verwerven. Met ‘verwerven’ bedoelde de jonge kardinaal meerdere dingen tegelijk. Hij bedoelde kopen, als kopen goed uitkwam. Hij bedoelde geschenken aannemen van mensen die iets van hem gedaan wilden krijgen. En hij bedoelde, bij één goed gedocumenteerde gelegenheid, midden in de nacht een pauselijke deurwaarder sturen om honderdvijf schilderijen in beslag te nemen uit het atelier van een concurrerende verzamelaar, op beschuldiging van onbetaalde belastingen die de verzamelaar helemaal niet verschuldigd was.

Die concurrent was Giuseppe Cesari. Onder de schilderijen zat een Caravaggio. Ze hangen nog altijd in dezelfde villa, vierhonderdeenentwintig jaar later, en een ervan is een zelfportret van Caravaggio als zieke jongeman met druiven in zijn haar.

Waarom de Galleria Borghese werkt als museum

De meeste Europese kunstcollecties werden in de loop van generaties bijeengebracht, door families die hun belangstelling verloren, erfgenamen die stukken verkochten en conservatoren die de muren herschikten naar de smaak van het moment. De villa op de Pincio is de zeldzame uitzondering. Ze werd in ruwweg vijftien jaar opgebouwd, door één man, met één chequeboek, rond één beeldhouwer. De man was kardinaal Scipione Borghese. Het chequeboek was het pontificaat van zijn oom, dat duurde van 1605 tot 1621. De beeldhouwer was Gian Lorenzo Bernini, die Scipione in 1615 in dienst nam, toen Bernini zeventien was, en die hij vast aan zich bond tot de dood van de kardinaal in 1633.

Het resultaat is een museum waar je in één zaal kunt staan en vier beelden van Bernini kunt zien, gehouwen tussen zijn twintigste en zesentwintigste. Waar in de zaal ernaast een Rafaël hangt. Waar de grootste Titiaan van Rome aan dezelfde muur hangt als een Correggio. Het is, naar elke eerlijke maatstaf, het dichtste uur Italiaanse kunst van Europa. En het zit nog altijd in precies het gebouw dat Scipione ervoor neerzette, de Villa Pinciana, vanaf 1612 ontworpen door een Vlaamse architect, Jan van Santen.

De machine van paus en neef die alles betaalde

Om te begrijpen hoe de collectie tot stand kwam, moet je een Romeins instituut begrijpen dat reisgidsen zelden uitleggen. Het heette nepotisme, van het Italiaanse ‘nipote’, neef. Een paus kon geen wettige kinderen hebben. Hij had wel familie, en de ongeschreven regel van het zeventiende-eeuwse Vaticaan was dat elke paus één neef benoemde op een post die de pauselijke financiën beheerde. Die neef heette de kardinaal-neef, de ‘cardinale nipote’. Hij was in de praktijk de stafchef en de penningmeester van de paus ineen.

Scipione was de cardinale nipote van Paulus V gedurende alle zestien jaar van het pontificaat. In die tijd ontving hij, volgens een wetenschappelijke schatting, zo’n 140.000 scudi per jaar. Een scudo was ruwweg het maandloon van een geschoolde Romeinse arbeider. De jonge kardinaal gaf met andere woorden elk jaar het equivalent uit van zo’n elfduizend jaar ambachtelijk werk, bovenop wat zijn landgoederen opbrachten. De bouw, de fresco’s en de inrichting van de Villa Pinciana kostten hem ongeveer 60.000 scudi. Voor hem was dat acht maanden zakgeld.

Zo bouw je een museum in tien jaar.

De hinderlaag rond Caravaggio en de afpersing van de Cavaliere

Marmeren buste van kardinaal Scipione Borghese door Gian Lorenzo Bernini, 1632, collectie van de Galleria Borghese

De inval bij Cesari is het beroemde verhaal, en het verdient een eigen alinea omdat het je vertelt wat voor verzamelaar Scipione was. Giuseppe Cesari, bekend als de Cavaliere d’Arpino, was rond 1600 de modieuste schilder van Rome. Hij had Caravaggio tien jaar eerder als leerling in dienst gehad en had een aantal vroege werken van de jonge schilder gehouden. In mei 1607, kort na de verkiezing van Paulus V, stonden pauselijke ambtenaren met een bevel in Cesari’s atelier. Het officiële vergrijp was een belastingschuld in verband met wat vuurwapens die Cesari zonder vergunning zou bezitten. Het werkelijke doel was de kunst. De deurwaarder nam de hele voorraad van het atelier in beslag, meer dan honderd schilderijen, en droeg die als ‘geschenk’ over aan de paus, die ze op zijn beurt weer aan zijn neef schonk. Onder de stukken zaten een jeugdig zelfportret van Caravaggio als Bacchus met druiven en een Jongen met fruitmand, die nu in zaal acht van de villa hangt.

Caravaggio zelf was woedend. Hij schreef een klachtbrief. Er gebeurde niets mee. Achttien maanden later, toen Caravaggio bij een vechtpartij op de Campo Marzio een man doodde en met een doodvonnis boven zijn hoofd uit Rome vluchtte, was de enige Romein die bereid was aan het hof voor hem te bemiddelen Scipione. In ruil daarvoor schilderde Caravaggio voor hem een David en Goliath, waarin het afgehakte hoofd van Goliath een zelfportret van de schilder is. Ook dat doek, de laatste Caravaggio waarvan bekend is dat hij die voltooide, hangt in de villa. Het was de prijs voor een gratie die te laat kwam, want Caravaggio stierf in 1610 op een strand bij Porto Ercole, op weg terug naar Rome om die gratie in ontvangst te nemen.

De tienerbeeldhouwer in vaste dienst

Scipione merkte Bernini voor het eerst op rond 1615, toen de beeldhouwer achter in de tienerjaren was en al portretbustes maakte voor Scipiones vader, Francesco. De opdrachten die volgden, tussen 1618 en 1625, leverden de vier beelden op die de villa maken tot wat ze is.

Ze kwamen in deze volgorde. Eerst Aeneas, Anchises en Ascanius, gehouwen tussen 1618 en 1619, toen Bernini twintig was. Het toont Aeneas die zijn oude vader uit het brandende Troje draagt, met zijn jonge zoon Ascanius naast zich. Drie generaties, één zuil van lichamen, alles uit één blok carraramarmer. Dan De roof van Proserpina, 1621 tot 1622, toen Bernini drieëntwintig was. Dan David, 1623 tot 1624, op zijn vijfentwintigste, met als gezicht een zelfportret van de beeldhouwer midden in de worp, de kaken op elkaar, het voorhoofd gefronst, de tong zichtbaar tussen de tanden. En ten slotte Apollo en Daphne, 1622 tot 1625, voltooid toen Bernini zesentwintig was, met de jonge nimf midden in haar verandering in een laurierboom: haar vingers splijten tot bladeren, haar tenen schieten wortel in de sokkel.

Scipione gaf opdracht voor alle vier. De Roof van Proserpina gaf hij vrijwel meteen weg, in 1622, als diplomatiek geschenk aan kardinaal Ludovico Ludovisi; het kwam pas in 1908 terug in de villa, toen de Italiaanse staat het kocht. Vandaag staat elk van de vier midden in een eigen zaal op de begane grond. Je kunt in een langzame ronde tegen de klok in om elk van hen heen lopen en ze alle vier in ongeveer een kwartier zien. Het is het dichtste kwartier beeldhouwkunst van de westerse wereld.

Het schildersplafond boven het marmer

Wat de Villa Pinciana onder meer anders maakt dan een gewoon museum, is dat Scipione het interieur als één doorlopend werk behandelde. Terwijl Bernini aan het houwen was, beschilderden schilders als Giovanni Lanfranco en de Vlaming Paul Bril plafonds met fresco’s voor Scipione. Anderhalve eeuw later, in de jaren 1770 en 1780, liet prins Marcantonio IV Borghese de zalen op de begane grond opnieuw inrichten, zodat elk plafond het verhaal vertelt van het beeld eronder. Het plafond boven Apollo en Daphne, geschilderd door Pietro Angeletti, toont dezelfde mythe. Kijk omhoog. De zaal is de kunst. De bordjes aan de muur vertellen je dit niet en de meeste gidsen slaan het verband over; Chiaro behandelt het plafond en het beeld eronder als één verhaal, omdat de zalen zo zijn ontworpen. Het is een van de weinige particuliere verzamelingen in Europa waar het gebouw nog steeds doet waarvoor de opdrachtgever het liet bouwen.

Wat er na 1633 met de Borghesecollectie gebeurde

Scipione stierf in oktober 1633, een jaar na zijn oom de paus. Hij liet de villa en alles wat erin stond na aan zijn familie. Honderdzeventig jaar lang bleven de erfgenamen voorzichtig aanvullen, en af en toe iets afstoten. Het grootste verlies kwam in 1807. Een Borghese-prins, Camillo, was getrouwd met een zus van Napoleon, Pauline. Napoleon had kunst nodig. Camillo verkocht onder druk zo’n tweehonderd antieke beelden en een aantal Griekse vazen aan zijn zwager, voor ongeveer dertien miljoen frank. Die werken gingen naar Parijs. De meeste staan vandaag in het Louvre, in een vleugel met het opschrift ‘Collection Borghese’. De villa in Rome kreeg ze nooit terug.

Apollo en Daphne van Gian Lorenzo Bernini, een marmeren beeld in de Galleria Borghese, in opdracht van kardinaal Scipione Borghese

Maar de Bernini’s bleven. De Caravaggio’s bleven. De Rafaël, de Titiaan, de Correggio, de Canova bleven. Wat je vandaag in de Villa Pinciana ziet, is ruwweg wat er in 1633 was, min het deel van het Louvre en plus twee eeuwen verschuivingen. Het gaat om zo’n vijfhonderd werken in twintig zalen. De Italiaanse staat kocht het gebouw en de inhoud in 1902 van de familie, heropende het als openbaar museum en beheert het sindsdien met ruwweg dezelfde indeling.

Kaartjes, het tijdslot van twee uur en het museum van de Villa Borghese

Hier gaat elke praktische gids de mist in. De toegang werkt met een strikt systeem van tijdsloten van twee uur, die je vooraf boekt, met elke twee uur een instapmoment vanaf negen uur ’s ochtends. Je kunt geen kaartje aan de deur kopen. Je kunt je tijdslot niet verlengen. Aan het eind van je tijd loopt een suppoost door de zalen en vraagt je te vertrekken. Het doel van de regel is niet het beheersen van de drukte in de gewone zin, maar het behoud van de collectie. Het klimaatsysteem is ontworpen voor een plek waar nooit meer dan een paar dozijn bezoekers tegelijk waren, en het beperken van het aantal mensen per uur is de enige manier om te voorkomen dat de luchtvochtigheid omhoogschiet.

Die limiet van twee uur is de meest gehoorde klacht in recensies. Als je goed plant, is het ook genoeg tijd. Het gebouw heeft twee verdiepingen en twintig zalen. Op de begane grond staan de beelden en hangen de meeste Caravaggio’s. Op de bovenverdieping, de pinacoteca, hangen de schilderijen: Rafaëls Graflegging, Titiaans Hemelse en aardse liefde, de Danaë van Correggio, een Johannes van Veronese, een Madonna met Kind van Bellini. Begin op de begane grond. Loop tegen de klok in. De Bernini’s staan verspreid over de zalen op de begane grond, één per zaal. Besteed alleen al aan hen vijfentwintig minuten en bied geen excuses aan de mensen die langs je schuifelen. Als je boven komt, heb je ongeveer drie kwartier voor de pinacoteca, en dat is precies genoeg voor een kleine bovenverdieping met vooral Italiaanse renaissanceschilderkunst.

Elke schrijver die een lijst met hoogtepunten publiceert, noemt uiteindelijk dezelfde vier of vijf stukken, en dat is geen luiheid, het klopt gewoon. Apollo en Daphne is het werk. Proserpina is het technische hoogtepunt. David is het werk dat er levend uitziet. De David en Goliath van Caravaggio is het werk dat je bijblijft als je weer buiten staat.

Het gebouw ligt in het park van de Villa Borghese, het grote groene gebied ten noorden van de Piazza del Popolo. Vanaf metrohalte Spagna is het een kwartier bergop lopen door de tuinen. Het museum van de Villa Borghese, zoals sommige gidsen het noemen, is een van de vier musea in het park, maar de andere, de Villa Giulia en de Galleria Nazionale d’Arte Moderna, hebben niets te maken met de collectie van Scipione. Als iemand in Rome ‘Borghesemuseum’ zegt, bedoelt hij bijna altijd dit museum.

Waar je op let als je voor de kunst staat

Zoek bij Apollo en Daphne de plek op Daphnes uitgestoken rechterhand waar het marmer blad wordt. De overgang voltrekt zich over zo’n twee centimeter. Bernini hieuw het op zijn zesentwintigste, met een boor om de ruimte tussen elk blad uit te hollen, in een steen die wil scheuren. Kijk bij Proserpina naar Pluto’s linkerhand die in Proserpina’s dij drukt. Het marmer geeft mee. Het is gehouwen om eruit te zien als vlees. Kijk bij David naar de onderlip. Bernini kauwde volgens de biografie van Irving Lavin tijdens het werk op zijn eigen lip, en het gezicht van het beeld is bevroren midden in dat kauwen. Kijk bij de David en Goliath van Caravaggio naar het rechteroog van Goliath. Het is geschilderd alsof het al breekt, halverwege tussen het moment waarop het hoofd werd afgehakt en het moment waarop het licht verdween.

De clou

De collectie werkt, vierhonderd jaar nadat Scipione haar bijeenbracht, omdat hij de kunst liet maken voor de zalen en weigerde er iets van te verplaatsen. De beelden van Bernini staan waar hij ze neerzette. De Caravaggio’s hangen waar hij ze ophing. Twee uur in een villa die is ontworpen rond één middag kijken: dat is de bedoeling, niet de beperking.

Beeldverantwoording