
Bijna elk gebouw in het oude Rome is een ruïne. Het Forum is een veld vol gebroken zuilen. De Thermen van Caracalla zijn muren zonder dak. De keizerlijke paleizen op de Palatijn zijn omtrekken in het gras. Het Colosseum is een huls die het grootste deel van zijn marmeren huid mist. Wie door de antieke stad loopt, loopt door brokstukken.
Op één gebouw na.
Het Pantheon heeft zijn dak nog. Het heeft zijn bronzen deuren nog. Het heeft nog altijd die ene lichtbundel die zo was ontworpen dat hij rond het middaguur door het plafond naar binnen viel. De vloer waarop je loopt, is de vloer die de ingenieurs van Hadrianus rond 126 n.Chr. legden. De koepel boven je hoofd is de koepel die zij goten. De geschiedenis van het Pantheon is onder meer het verhaal van hoe een heidense tempel op het Marsveld negentien eeuwen van brand, overstroming, aardbeving, invasie en pauselijke plundering wist te overleven, terwijl elk vergelijkbaar Romeins monument werd leeggehaald als steengroeve.
Het korte antwoord is dat het geluk had, en toen een paus kreeg.
Het eerste Pantheon, en het probleem ermee
Het verhaal begint in 27 v.Chr., toen Marcus Agrippa, de schoonzoon van Augustus, zijn generaal in de Slag bij Actium en de bouwer van het grootste deel van de openbare infrastructuur van het vroege keizerlijke Rome, een tempel neerzette op het Marsveld. De wijk was toen een uiterwaard net buiten de oude stadsmuren, waar aristocraten hun tuinen aanlegden en generaals hun triomftochten hielden. Het gebouw van Agrippa was rechthoekig, met een zuilenportiek aan de voorkant, en volgens de latere schrijver Cassius Dio gewijd aan alle goden of aan de eigen goden van de familie van de Julii. De naam ‘Pantheon’ is Grieks. Hij betekent iets als ‘aan alle goden’.
Niemand die nu leeft, heeft dat eerste Pantheon gezien. Het brandde af in 80 n.Chr., in de enorme brand die ook het grootste deel van het Marsveld verwoestte. Keizer Domitianus bouwde het opnieuw op. Zijn versie brandde ook af, rond 110 n.Chr. getroffen door de bliksem. Toen Hadrianus in 117 op de troon kwam, was de plek al bijna tien jaar een brandplek.
Alles wat de moderne bezoeker ziet, is de herbouw door Hadrianus. Dendrochronologisch onderzoek van de oorspronkelijke houten dakspanten en stempels die in de bakstenen van de muren zijn gebakken, dateren de bouw op ongeveer 114-128 n.Chr. Wat opmerkelijk is, en wat toeristen al negentien eeuwen in verwarring brengt, is dat Hadrianus weigerde zijn eigen naam erop te zetten. Hij liet de wijding van Agrippa staan, in bronzen letters van zo’n dertig centimeter hoog, over het fronton: M·AGRIPPA·L·F·COS·TERTIVM·FECIT. Marcus Agrippa, zoon van Lucius, voor de derde keer consul, heeft dit gemaakt.
Dat was geen valse bescheidenheid. Hadrianus deed hetzelfde op een aantal andere plekken. De gewoonte lijkt te zijn geweest dat je, als je een tempel op dezelfde plattegrond herbouwde, de naam van de stichter liet staan als daad van religieuze continuïteit. Het is een van de redenen dat bijna elke bezoeker vandaag denkt dat Agrippa het Pantheon bouwde, en een van de redenen dat er moderne archeologen nodig waren die baksteenstempels lazen om uit te vinden wat er echt was gebeurd.
Wat Hadrianus werkelijk bouwde

Het gebouw dat het team van Hadrianus neerzette, was in geen enkele gewone zin een herbouw. Het was een nieuw soort gebouw, vermomd met een conventionele portiek.
Van voren, als je komt aanlopen vanaf wat nu de Piazza della Rotonda is, lees je het Pantheon als een standaard Romeinse tempel. Zestien granieten zuilen, elk bijna twaalf meter hoog en zo’n zestig ton zwaar, gehouwen in Egypte en over de Middellandse Zee verscheept. Een driehoekig fronton. Een ondiepe portiek. Dat was de vertrouwde grammatica van de staatsgodsdienst. Het origineel van Agrippa had er ook ongeveer zo uitgezien.
Achter de portiek staat echter iets zonder echt voorbeeld: een cilindervormige rotonde, afgedekt met een halfronde betonnen koepel van 43,3 meter breed. Ter vergelijking: het zou dertien eeuwen duren voordat een bouwmeester in Europa die overspanning ook maar benaderde. De koepel van het Pantheon is tweeduizend jaar later nog altijd de grootste koepel van ongewapend beton ter wereld. De oculus in het midden, negen meter breed, is nooit van glas voorzien. Als het regent, valt de regen het gebouw in. De vloer loopt schuin af en watert af via kleine sleufgaatjes die je nog altijd in het marmer kunt zien.
Het effect als je binnenkomt, is totaal anders dan de portiek beloofde. De portiek is een tempel. Het interieur is een planetarium.
Van tempel tot kerk
Het Pantheon bleef als heidense tempel in gebruik tot de ineenstorting van het West-Romeinse Rijk. Toen Theodosius in 380 de heidense eredienst verbood, werd het gebouw officieel gesloten. Iets meer dan twee eeuwen stond het leeg. Dat was de gevaarlijke periode. Een ongebruikt Romeins gebouw was een gebouw waarvan het marmer kon worden weggedragen, het brons kon worden omgesmolten en de stenen blokken konden worden hergebruikt voor kerken en vestingen. Het grootste deel van het oude Rome verdween tussen de vijfde en de achtste eeuw precies op die manier.
Het Pantheon werd in 609 n.Chr. gered door een transactie tussen de Byzantijnse keizer Phocas en paus Bonifatius IV. Phocas, die zijn steun in het Westen probeerde te versterken, droeg het gebouw over aan het pausdom. Bonifatius wijdde het dat jaar in als christelijke kerk, gewijd aan Santa Maria ad Martyres, de Heilige Maria en de Martelaren, na een processie waarin volgens de kroniekschrijver Paulus Diaconus achtentwintig wagenladingen met beenderen van martelaren uit de Romeinse catacomben naar binnen werden gebracht en onder de vloer werden begraven.
Dat is het scharnierpunt van het hele verhaal. Op het moment dat het Pantheon de Basilica di Santa Maria ad Martyres werd, was het geen doelwit voor sloop meer en werd het een beschermd bezit. Pausen onderhielden het. Er werden missen in opgedragen. Het kwam vrijwel ongeschonden door de eeuwen waarin het Colosseum werd leeggehaald voor travertijn om paleizen te bouwen en het Forum als koeienweide dienstdeed.
De feestdag van de inwijding, 1 november, verhuisde uiteindelijk naar de algemene christelijke kalender als Allerheiligen. Er loopt een directe, zij het dunne, lijn van de ‘tempel aan alle goden’ van Agrippa naar de moderne feestdag in november voor alle heiligen. De naam bleef. De religie veranderde.
Het middeleeuwse Pantheon
Het gebouw ontsnapte niet aan alle schade.
Ergens in de vroege middeleeuwen, waarschijnlijk in de zevende of achtste eeuw, kwam er een klokkentoren op de portiek. Die bleef er negenhonderd jaar staan. Ergens in de dertiende eeuw verving een tweede klokkentoren hem. Gianlorenzo Bernini voegde in de jaren 1620 twee kleine torentjes aan weerszijden van de portiek toe, de zogeheten ‘ezelsoren’, die zo algemeen werden gehaat dat ze in 1883 eindelijk werden gesloopt. Op gravures uit de zeventiende en achttiende eeuw zie je het Pantheon met de torentjes van Bernini die als geitenhoorns boven het fronton uitsteken.
Het oorspronkelijke brons dat ooit het dak van de portiek bedekte, werd in 1625 weggehaald door paus Urbanus VIII, een Barberini, die het metaal wilde voor twee projecten: het bronzen baldakijn boven het graf van Petrus in de nieuwe basiliek, en kanonnen voor de vesting Castel Sant’Angelo. De schimpdicht die toen in Rome de ronde deed, is blijven hangen: ‘Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini.’ Wat de barbaren niet deden, deden de Barberini. De Romeinen hebben het hem nooit helemaal vergeven.
De oorspronkelijke bronzen deuren aan de voorkant van het Pantheon zijn echter wel de deuren die de ingenieurs van Agrippa en Hadrianus ophingen. Dezelfde deuren. Zeven meter hoog, massief gegoten, waarschijnlijk de oudste nog werkende deuren van Europa. Ze draaien op dezelfde scharnieren. Als ze ’s avonds dichtgaan, sluiten ze tegen hetzelfde deurkozijn dat Hadrianus bouwde.
Rafaël, en een begraafplaats uit de renaissance

Tegen de tijd van de renaissance was het Pantheon al bijna duizend jaar een kerk, en het was onder architecten het meest bestudeerde gebouw van Europa geworden. Brunelleschi mat het op voordat hij de koepel van de kathedraal van Florence ontwierp. Michelangelo noemde het naar verluidt het werk van engelen en niet van mensen. Bramante liep over de vloer voordat hij aan de nieuwe Sint-Pieter begon. Elke jonge architect, van Bernini tot Piranesi tot Christopher Wren, tekende het. Het gebouw leerde een hele Europese architectuurtraditie hoe je over een binnenruimte moet denken.
Het werd ook, door een soort stille opeenstapeling, de Westminster Abbey van de Italiaanse kunst.
Rafaël werd er in 1520 begraven. Hij had instructies achtergelaten: hij wilde in de rotonde worden bijgezet, bij een bepaald altaar. Zijn vriend Pietro Bembo schreef het Latijnse grafschrift dat nog altijd op de muur boven het graf staat. De vaakst vertaalde regel zegt ongeveer: ‘Hier ligt Rafaël, door wie de Natuur zelf vreesde te worden overtroffen zolang hij leefde, en bij wiens dood ze vreesde zelf te sterven.’ Rafaël was zevenendertig. De beeldhouwer Lorenzetto hakte naar een ontwerp van zijn vriend de kleine Madonna del Sasso die in de nis boven het graf staat. Er is een langer verhaal over waarom Rafaël ervoor koos hier begraven te worden en wat die begrafenis betekende, voor het gebouw en voor de status van schilders in de zestiende eeuw.
Na Rafaël werd de lijst van begravenen steeds langer. Annibale Carracci, de Bolognese schilder wiens fresco’s in het Palazzo Farnese het model werden voor de Italiaanse barok, werd in 1609 bij Rafaël bijgezet. In de zeventiende en achttiende eeuw werden nog een dozijn andere kunstenaars en architecten in de kapellen langs de muren begraven. Twee Italiaanse koningen, Victor Emanuel II en Umberto I, en de koningin van Italië liggen er begraven in graven van na het Risorgimento, toen een pas verenigd Italië het Pantheon gebruikte om een directe lijn terug naar Rome op te eisen.
Het Pantheon, nog altijd in gebruik
Het gebouw is nog altijd een kerk. Er wordt de mis in gevierd. Op zon- en feestdagen is er vaak een dienst bezig als je binnenkomt, en bezoekers wordt gevraagd naar achteren te gaan. Het feest van Santa Maria ad Martyres wordt nog altijd op 1 november gevierd. Met Pinksteren laten brandweerlieden vanaf het dak rode rozenblaadjes door de oculus vallen, een traditie die in moderne tijd nieuw leven werd ingeblazen als echo van middeleeuwse beschrijvingen van hetzelfde gebaar.
Het Pantheon blijft ook, een tikje koppig, een toeristisch monument zonder modern glas. Als het in Rome regent, regent het in het Pantheon. De vloer heeft een nauwelijks zichtbare helling, zo’n dertig centimeter, aflopend naar het midden, en tweeëntwintig kleine afvoergaatjes in het marmer die het water afvoeren. Op heldere dagen rond het middaguur beweegt de bundel zonlicht uit de oculus in een voorspelbare boog door het interieur, en rond de lente-equinox bereikt hij rond veertig minuten over het uur de bovenkant van de ingangsdeur. Recent onderzoek van de architectuurhistoricus Robert Hannah en anderen heeft overtuigend betoogd dat het gebouw ontworpen was als een soort kalender, een zonnemeridiaan die bepaalde keizerlijke jubilea markeerde met de stand van de bundel.
Er zijn niet veel plekken waar je je hand kunt leggen op een muur die negentienhonderd jaar onafgebroken overeind is gebleven, zonder reconstructie, zonder te vervallen. Chiaro merkt de helling van de vloer op als je naar het midden van de rotonde loopt, en vertelt je waar die helling van dertig centimeter voor dient terwijl je haar onder je voeten voelt.
Waar je op let
Drie dingen die je aandacht waard zijn, naast de koepel.
Het eerste zijn de bronzen deuren. Ga opzij staan en kijk naar de scharnierpennen. Ze zijn net zo oud als het gebouw. De deur is zo goed uitgebalanceerd dat één persoon hem kan openzwaaien, hoewel hij zo’n acht ton weegt.
Het tweede is de vloer. Het oorspronkelijke marmer ligt er in veel vlakken nog. Let op de rozetten van rood porfier en geel giallo antico, de twee hardste en kostbaarste marmersoorten van de antieke wereld. Hadrianus liet ze tegen enorme kosten uit Egypte en Numidië aanvoeren. Het patroon is een mengeling van cirkels en vierkanten die heel bewust speelt met de cirkel van de koepel en het vierkant van de plattegrond van de portiek.
Het derde is de oculus zelf. Ga eronder staan, kijk omhoog en houd je blik vast. Bij regen valt het water als een zilveren zuil de rotonde in. Bij felle zon raakt de bundel de muur zo hard dat de cassetten schaduwen werpen. De opening is sinds 126 n.Chr. niet van vorm veranderd. De lucht die je erdoor ziet, is dezelfde lucht die toekeek terwijl de architect van Hadrianus de koepel voltooide.
Elk vergelijkbaar Romeins gebouw is een ruïne. Dit gebouw is nog altijd in gebruik.