Naar de inhoud

De ophef rond de restauratie van de Sixtijnse Kapel: heeft het Vaticaan Michelangelo verpest?

Gepubliceerd: • 17 min lezen

Het paneel van Daniël in de Sixtijnse Kapel voor en na de restauratie door het Vaticaan van 1980-1994, waarbij de heldere pigmenten van Michelangelo onder eeuwen kaarsroet tevoorschijn komen

Vierhonderdzeventig jaar lang was het plafond van de Sixtijnse Kapel bruin. Roetig, modderig, waardig bruin. Generaties kunsthistorici schreven over Michelangelo als een beeldhouwer die schilderde, een meester van de vorm die niet zoveel om kleur gaf, met figuren die in de schaduw verdwenen. Goethe schreef dat je zonder de Sixtijnse Kapel gezien te hebben niet kon weten waartoe één mens in staat was. Hij zag haar bruin. Dat was de Michelangelo die iedereen kende.

Toen klom in 1980 een team restaurateurs van het Vaticaan de steigers op met sponzen en een oplossing die AB 57 heette, en ze begonnen te boenen. In de veertien jaar daarna kwam er een ander plafond tevoorschijn. De figuren waren roze. De luchten waren turquoise. De gewaden hadden de kleur van gekonfijt fruit. Een Amerikaanse hoogleraar kunstgeschiedenis, James Beck, keek omhoog en zei, hardop en op papier, dat het Vaticaan Michelangelo aan het vernietigen was. Hij noemde het een artistiek Tsjernobyl. Vrijwel niemand in de restauratiewereld was het met hem eens. Hij bleef het de rest van zijn leven toch zeggen.

De ophef rond de restauratie van de Sixtijnse Kapel in één zin

De ruzie draait om de vraag of het bruin op het plafond vuil was of verf. Als het vuil was, deden de schoonmakers er goed aan het te verwijderen. Als ook maar een deel ervan de laatste schaduwlaag was die Michelangelo over zijn eigen fresco had aangebracht (een techniek die a secco heet, waarbij pigment gemengd met lijm droog wordt aangebracht, nadat de kalk is uitgehard), dan hebben de schoonmakers de hand van de meester zelf van het oppervlak gehaald. Er staat alles op het spel. Of het plafond dat we nu zien staat dichter bij wat Michelangelo schilderde dan wat welke kijker ook sinds 1512 heeft gezien, of het Vaticaan heeft veertien jaar lang met chemicaliën de laatste laag van Michelangelo’s eigen toets vernietigd.

Er is geen tussenweg. Je kunt een fresco niet half ontschoonmaken. Wat de schoonmakers ook deden, ze deden het voor altijd.

Waarom het plafond bruin was

Om te begrijpen waarom iemand het plafond überhaupt wilde aanraken, moet je je in 1979 verplaatsen en omhoogkijken. Je ziet waas. Je ziet figuren die uit een mist lijken op te doemen die zo dik is dat hele stukken van de Genesis-panelen in elkaar overlopen. Kenners noemen dit de ‘patina van de tijd’. De toeristen noemen het vies. De toeristen hebben gelijk.

In 1979 werden er in de Sixtijnse Kapel al vierhonderdzevenenzestig jaar lang conclaven, kroningen en dagelijkse missen gehouden. Bij elk van die plechtigheden brandden kaarsen. Talgkaarsen, bijenwaskaarsen, votiefkaarsen, paaskaarsen. Het roet steeg op. Het zette zich vast op het plafond. Het vermengde zich met wierookresten, de walm van olielampen en de adem van een miljoen longen, want de kapel heeft geen echte ventilatie, en het groeide uit tot een film die eerdere restaurateurs in de zeventiende en achttiende eeuw op de gebruikelijke manier hadden proberen te verhelpen: door het geheel met dierlijke lijm te bestrijken.

De lijm was in twee grote campagnes aangebracht, eenmaal rond 1625 en opnieuw van 1710 tot 1713. Het idee was dat de lijm de verdonkerde kleuren zou opfrissen door ze een vernisachtige glans te geven. Op korte termijn werkte dat. Op lange termijn maakte het van elke eerdere kaarsencyclus een blijvend archief: de lijm hield het roet vast, de kaarsen van de volgende eeuw legden een nieuwe laag roet op de lijm, en weer een laag lijm hield die vast. In 1980 had het plafond de optische dichtheid van een natte papieren zak.

Dat is het plafond dat iedereen eeuwenlang ‘somber’ had genoemd. Het was niet somber. Het was smerig.

Hoe het Vaticaan leerde een fresco schoon te maken

Het werk begon klein. In 1964 begon het Vaticaan met het schoonmaken van de vijftiende-eeuwse wandfresco’s, de taferelen uit het leven van Mozes en Christus van Perugino, Botticelli, Ghirlandaio en hun collega’s. Dat duurde tien jaar. De restaurateurs leerden wat er onder het roet zat, en ze leerden hoe ze het eraf konden halen. Een van hen was een jonge restaurator, Gianluigi Colalucci.

In 1979 deed het team van Colalucci schoonmaakproeven, eerst op een wandfresco, daarna op een klein stukje van een van Michelangelo’s lunetten, de wandvelden onder het hoofdgewelf met de voorouders van Christus. Het was de lunet van Eleazar en Matthan. Onder het bruin zat pigment. Helder, zuiver, onvertroebeld pigment, de kleuren van een Florentijnse schilder die in de vijftiende eeuw was opgeleid. Het plafond was niet bruin. De laag óp het plafond was bruin.

Hij stapte naar zijn baas, de directeur-generaal van de Vaticaanse Musea, Carlo Pietrangeli. Pietrangeli legde het voor aan paus Johannes Paulus II. Johannes Paulus keurde in 1980 een volledige schoonmaak goed, waarbij de Japanse televisiemaatschappij NTV toezegde de operatie te financieren in ruil voor filmrechten. De bijdrage van NTV, die begon bij drie miljoen dollar, groeide uit tot zo’n 4,2 miljoen. Het werk duurde in totaal veertien jaar. Het totale resultaat was, afhankelijk van wie je het vraagt, de restauratie van de eeuw of de ramp van de eeuw.

Hoe de schoonmaak werkte

Het gereedschap was niet glamoureus. Het was een oplosmiddel dat AB 57 heette: een gel van ammoniumbicarbonaat en natriumbicarbonaat, met een schimmelwerend middel en een verdikkingsmiddel, in water. Het lost dierlijke lijm en het daarin gevangen roet op, terwijl de onderliggende frescopigmenten blijven zitten. De restaurateurs lieten het niet langer dan drie minuten op het oppervlak zitten en wasten het daarna af met een spons en gedestilleerd water. Waar Michelangelo zijn eigen fresco op droge kalk had bijgewerkt, dekten ze dat stuk eerst af en lieten het met rust.

De techniek werd vooraf op kleine stukken getest. Ze werd beoordeeld door internationale commissies. Het team van Colalucci werkte een paar vierkante voet tegelijk, en ze fotografeerden en filmden elke fase, zodat iedereen later precies kon zien wat er van het plafond was gekomen.

Het gebied van de Libische Sibille na de restauratie, met het koraalroze en limoengroene palet dat tevoorschijn kwam toen eeuwen lijm en roet waren weggehaald

En wat er van het plafond kwam, was overweldigend. De Libische Sibille, die enorme gedraaide figuur die over haar schouder naar haar boek reikt, was op elke foto van vóór 1980 modderbruin geweest. Ze kwam uit de schoonmaak tevoorschijn in limoengroen en koraalroze, haar spieren gemodelleerd in een roze-zalmkleurige huidtint, haar boek in de kleur van verse room. De Delfische Sibille was lila en saliegroen. De draaiende houding van Jona, het centrale meesterstuk aan de altaarkant van het plafond, veranderde van een massa donker gebaar in een heldere explosie van blauw en goud die nu bijna op een knipsel van Matisse lijkt.

De foto’s van voor en na zijn de beroemdste paren uit de geschiedenis van de restauratie. Ze zijn ook het bewijsmateriaal in de ruzie.

James Beck, criticus van de restauratie, ziet dat er iets mis is

James Beck was hoogleraar kunstgeschiedenis aan Columbia, eind jaren tachtig hoofd van de vakgroep. Hij had zijn leven lang over Italiaanse renaissanceschilderkunst geschreven, waaronder twee boeken over Michelangelo. In 1986, toen de schoonmaak van het plafond al flink op gang was, begon hij te eisen dat die werd stopgezet.

Wat Beck zag, was dat de figuren na de schoonmaak iets kwijt waren wat hij alleen als ‘modellering’ kon omschrijven. De overgangen van licht naar schaduw op een arm, een nek, een rib leken hem afgevlakt. Het diepe clair-obscur dat elke eerdere generatie met Michelangelo had verbonden, was verdwenen. Daarvoor in de plaats kwam een helderder, platter, frontaler plafond dat in de ogen van Beck in niets leek op de tekeningen en kartons die Michelangelo had nagelaten.

Becks betoog was technisch, maar de kern ervan is makkelijk te volgen. Hij geloofde dat Michelangelo elk paneel van het plafond in twee fasen had afgemaakt. Fase één: de hoofdvoorstelling, buon fresco geschilderd, in natte kalk, op de traditionele manier. Fase twee, nadat de kalk was uitgehard: een laag donkerder pigment, a secco aangebracht (‘op het droge’) in een lijmbindmiddel, om de schaduwen te verdiepen en de diepten van elke figuur naar achteren te duwen. Die tweede laag, betoogde Beck, moest er voor de restaurateurs precies hebben uitgezien als het in lijm gevangen roet dat ze moesten verwijderen. En AB 57, het oplosmiddel, kan het verschil niet zien tussen negentiende-eeuwse lijm en zestiende-eeuwse lijm. Allebei zijn het eiwitten. Allebei lossen ze op.

Als Beck gelijk had, wisten de schoonmakers Michelangelo’s laatste toetsen uit terwijl ze zichzelf voorhielden dat ze vernis verwijderden. Elke vierkante centimeter van het plafond verloor, in Becks lezing, onder de spons zijn derde dimensie.

Beck en de Britse schilder Michael Daley schreven samen een boek, Art Restoration: The Culture, the Business, and the Scandal, en in 1992 richtten ze ArtWatch International op om de strijd tegen de restauratie in de pers voort te zetten. Beck schreef opiniestukken. Hij noemde de schoonmaak een artistiek Tsjernobyl. Hij was geen zonderling. Hij had hooguit ongelijk, en het is nog altijd niet helemaal duidelijk of hij ongelijk had.

De verdediging van de restaurateurs

Colalucci en zijn team hadden een antwoord, en dat was specifiek. Ze stelden dat Michelangelo, vanwege de enorme snelheid die de omvang van de opdracht vereiste, a secco maar spaarzaam had gebruikt op het hoofdgewelf. Michelangelo had het fresco geleerd in de werkplaats van Domenico Ghirlandaio in Florence, waar de zuiverheid van het buon fresco een religie was. Het idee om met lijmgebonden pigment terug te gaan over uitgeharde kalk was voor die school valsspelen. Je deed het goed in de natte kalk, of je hakte het stuk eruit en begon opnieuw.

De restaurateurs wezen op Michelangelo’s eigen klachten in zijn brieven. Al vroeg in het werk stuurde hij zijn Florentijnse assistenten naar huis, en toen er schimmel uitbrak op een van de eerste taferelen, loste hij dat op en ging hij door. Dit was geen man die a secco-kortere wegen duldde. Hij werkte alla prima, nat in nat, en het plafond was van begin tot eind buon fresco. Alles wat erop zat, was per definitie niet van Michelangelo.

Het fysieke bewijs, zei Colalucci, gaf hem gelijk. Waar het team a secco-retouches vond (en ze vonden er een paar), lieten ze die zitten. De schaduwen in het schoongemaakte plafond zijn de schaduwen die Michelangelo er in 1511 aanbracht. Het verschil tussen het plafond vóór en na de schoonmaak, betoogde Colalucci, is precies het verschil tussen vuil en verf. Het ene ging eraf. Het andere niet.

De Sixtijnse Kapel voor en na de restauratie: wat er echt veranderde

Over een paar dingen bestaat geen twijfel. De kleuren zijn helderder. De overgangen tussen kleurvlakken zijn scherper. Figuren die uit het donker leken op te doemen, lijken nu tegen lichte achtergronden te zweven. Het plafond heeft niet langer wat Beck ‘de bruine eenheid’ van Michelangelo’s rijpe palet noemde, en het is een open vraag of die eenheid ooit heeft bestaan, of dat het een hallucinatie was, veroorzaakt door vierhonderd jaar kaarsroet.

De kleurenschok is echt, en het is de moeite waard die te benoemen. Het groen van Jona’s mantel heeft de kleur van een limoenwaterijsje. Het roze in de huidtinten van de Schepping van Adam is het roze van een nachtpon uit een warenhuis. Het blauw van de lucht op de achtergrond is het blauw van een doosje van Tiffany. Dit zijn de oorspronkelijke kleuren van Michelangelo, of komen er heel dicht bij, en hun terugkeer dwong tot een volledige herwaardering van zijn plaats in de geschiedenis van de kleur.

Die herwaardering komt op een verrassende plek uit. Michelangelo, denken we nu, was een colorist: een serieuze, vindingrijke, bijna fauvistische colorist, meer verwant aan zijn Florentijnse opleiding in tempera dan aan de Venetiaanse olieverfschilders die op het punt stonden de Europese schilderkunst te veranderen. De restauratie maakte niet alleen het plafond schoon. Ze herschreef het hoofdstuk over hem in het handboek kunstgeschiedenis.

Het Laatste Oordeel van Michelangelo op de altaarwand van de Sixtijnse Kapel, geschilderd van 1536 tot 1541

Chiaro is precies handig voor dit soort herwaardering. Ga op de vloer van de kapel staan als de ochtenddrukte is weggetrokken, zoek de Libische Sibille boven de altaarkant, en de kleurendiscussie (zalmroze huid, limoengroen gewaad, de sjerp een troebel lila) wordt in je oor beschreven terwijl je recht omhoog naar het ding kijkt. Het plafond is vijftien meter ver weg en de radio van de gids staat aan de andere kant van de zaal, dus de enige manier om deze discussie te horen in de ruimte waar het allemaal gebeurde, is haar zelf mee te nemen.

Heeft het Vaticaan Michelangelo verpest

Het korte antwoord, dat vrijwel geen serieuze restaurator nog betwist, is nee. Het gewicht van het fysieke en chemische bewijs steunt de lezing van Colalucci. Het materiaal dat van het plafond kwam, was dierlijke lijm en kaarsroet, aangebracht tussen 1512 en 1979. Het was niet Michelangelo’s afwerkingslaag. Het plafond dat we nu zien, staat dichter bij hoe de kapel eruitzag op 31 oktober 1512, de dag waarop het voltooide plafond werd onthuld, dan elk plafond dat een bezoeker in vijf eeuwen heeft gezien.

Het lange antwoord is interessanter. Beck had ongelijk over het secco, maar hij wees op iets echts: het schoongemaakte plafond ziet er wel degelijk anders uit, op manieren die niet alleen door het verwijderen van vuil te verklaren zijn. Een deel van het verschil is optisch: heldere kleuren, gezien in een ruimte met andere heldere kleuren, ogen platter dan dezelfde kleuren in een ruimte waar de rest van het palet gedempt is. Een deel van het verschil is psychologisch: vijf eeuwen museumbezoek hebben het westerse oog geleerd ‘oude meester’ en ‘sober’ als synoniemen te zien, en wanneer die training wordt tegengesproken door zalmroze huid, komt het oog in opstand. En een deel van het verschil is simpelweg dat we gewend waren geraakt aan Michelangelo in het roet. We missen het roet.

Ethiek van frescorestauratie na de Sixtijnse Kapel

Het restauratievak gebruikt de Sixtijnse zaak nu als toetssteen. Sinds de Sixtijnse Kapel begint een grote frescoschoonmaak meestal met onderzoek naar de vraag of er nog a secco-lagen over zijn. Het is ook de reden dat restaurateurs ‘getuigen’ laten zitten, kleine niet-schoongemaakte stukjes, zodat toekomstige generaties kunnen zien wat het vuil was. Het Sixtijnse team liet er een paar zitten. Al het andere ging eraf, en de discussie over wat er vroeger zat, werd voor altijd een discussie over herinnering.

Het debat over de restauratie van Michelangelo veranderde ook de economie van de restauratie. De sponsoring door NTV, in ruil voor exclusieve filmrechten, was het eerste grote geval van een particuliere omroep die een restauratieproject van publiek belang financierde. Sindsdien hebben particuliere donoren werk aan de Cappella Paolina betaald, en heeft Fendi de restauratie van de Trevifontein betaald. Het Vaticaan verdedigde de afspraak met NTV met het argument dat de restauratie anders niet te betalen was geweest. Becks antwoord was dat het Vaticaan het prima had kunnen betalen, en dat de echte prijs die NTV betaalde het recht was om van de Sixtijnse schoonmaak een wereldwijd televisie-evenement te maken, waarvan de geplande eindpunten zwaarder wogen dan het technische tempo. Geen van beide partijen heeft de ander ooit overtuigd.

Wat Michelangelo ervan vond, als iemand het had gevraagd

Michelangelo schreef zijn hele leven brieven. We hebben er honderden van, bewaard in het archief van de Casa Buonarroti in Florence. Hij klaagde over paus Julius. Hij klaagde over geld. Hij schreef een sonnet waarin hij zichzelf vergeleek met een Syrische boog, krom en kapot door het plafond. Hij zei geen woord, in geen enkele bewaarde brief, over hoe het plafond er volgens hem in de loop van de tijd uit zou moeten zien.

Wat we wel weten, is dat hij terugkeerde naar de kapel om het Laatste Oordeel op de altaarwand te schilderen. Hij nam de opdracht aan in 1534 en begon in 1536 te schilderen. En wat we van het Laatste Oordeel weten, is dat hij eraan begon door twee lunetten te vernietigen die hij zelf had geschilderd, de eerste twee van de voorouders van Christus, met onder anderen Abraham en Perez, omdat ze niet in zijn nieuwe compositie pasten. Hij was niet sentimenteel over zijn eigen werk. Hij geloofde, zoals alle frescoschilders, dat een schilderij is wat er vandaag onder de verf zit, niet wat er vorig jaar zat.

Als iemand hem in 1512 had gevraagd of kaarsroet bij het plafond hoorde, had hij die persoon aangestaard. Het hoorde niet bij het plafond. Het had zich nog niet opgehoopt. Het plafond was wat hij op de natte kalk had geschilderd, en de natte kalk was wat nu was uitgehard, en al het andere was per definitie niet het plafond.

De lezing van het bewijs door het team van Colalucci strookt met wat Michelangelo er zelf waarschijnlijk over zou hebben gezegd. De lezing van Beck is welwillender tegenover de versie van Michelangelo waar generaties kijkers met een bruine bril van hadden gehouden. Beide lezingen zijn reconstructies. Het plafond is wat het is. Kijk zelf omhoog.

De schoonmaak van het Laatste Oordeel in 2026

In februari 2026 keerde de discussie terug naar de kapel. De Vaticaanse Musea zetten een vaste steiger voor het Laatste Oordeel op de altaarwand, het eerste grote werk aan het fresco sinds de restauratie in 1994 eindigde, en bedekten die met een reproductie van het fresco, zodat de kapel open kon blijven. Het doelwit was deze keer geen roet of lijm, maar een dun witachtig laagje calciumlactaat, een zout dat ontstaat wanneer melkzuur uit het zweet van bezoekers reageert met het calcium in de kalk. Restaurateurs haalden het weg met Japans papier en gedestilleerd water, en het werk was op 27 maart klaar, vóór Pasen.

Niemand noemde dit een misdaad. De methode, de documentatie en het besluit om de rest van de kapel ongemoeid te laten, kwamen allemaal rechtstreeks voort uit de lessen van de jaren tachtig, en de oorzaak van de schade waren niet langer kaarsen maar mensenmassa’s. De musea zeiden dat ze de klimaatregeling van de kapel zouden bijstellen om te voorkomen dat het terugkwam. De vijand van het plafond was vroeger het verleden. Nu is het het heden.

Waar je op let als je het ziet

Drie details belonen de bezoeker die de controverse kent.

Kijk ten eerste naar de contrastranden op Jona, boven het altaar. Het lichaam van Jona is de gespierdste, meest gedraaide, meest anatomische figuur op het plafond, en de schoonmaak liet zijn modellering zo intact dat Becks betoog bij elke eerlijke blik onderuitgaat. De schaduwen zijn diep. De lichten zijn helder. De overgangen zijn die van Michelangelo, en niemand heeft ze eraf geboend.

Kijk ten tweede naar de lunet van Eleazar en Matthan, waar in juni 1980 de eerste proefschoonmaak plaatsvond. De kleuren hier zagen als eerste het daglicht. Het zijn de kleuren die de restauratie beloofde.

Kijk ten derde naar alles wat blauw is. Blauw is de kleur die bruin roet het meest volledig dempt. Vóór 1980 waren de lichtblauwe tinten van het plafond grijs geworden: luchten, gewaden, tunieken, achtergronden. Nu zijn ze te zien. Het verschil dat blauw maakt voor de totaalindruk van de ruimte, is het verschil dat de restauratie maakte. Daar gaat de discussie over. Het hoorde er, of het hoorde er niet. Je oog zal moeten beslissen.

Beck stierf in 2007, nog altijd met het betoog dat de schoonmaak een catastrofe was. Colalucci stierf in 2021, nog altijd met het betoog dat het de grootste restauratieprestatie van de twintigste eeuw was. Ook het plafond is niet van standpunt veranderd. Het hangt vijftien meter hoog, geschilderd op uithardende kalk door een beeldhouwer die dacht dat Bramante hem erin wilde luizen, en aan welke kant van de discussie je ook uitkomt, je kijkt naar het meest gedurfde beschilderde oppervlak dat ooit in Europa is gemaakt. De rest is gewoon belichting.

Beeldverantwoording