
In de zomer van 1656, in een verbouwde ontvangstzaal op de begane grond van het Alcázar in Madrid, schilderde Diego Velázquez zichzelf terwijl hij zijn koning en koningin schilderde. De koning en koningin staan niet op het schilderij. Ze worden vaag weerspiegeld in een kleine rechthoekige spiegel aan de achterwand. In de ruimte zien we Velázquez aan zijn ezel, de vijfjarige infante Margarita Teresa in een wijde zilver-met-roze jurk, twee hofdames wier Portugese titel het schilderij zijn naam gaf, meninas, een hofdwerg die Maria Barbola heette, een in Italië geboren dwerg, Nicolas Pertusato, die met zijn voet een grote slapende mastiff aanstoot, een non in weduwedracht naast een naamloze lijfwacht, en achter in de ruimte, omlijst door een deuropening, de kamerheer van de koningin, José Nieto, die op een trede blijft staan met één hand op het gordijn. Waar gaat Las Meninas over? Over het moment waarop een schilder opkeek van zijn doek, de koning en koningin van Spanje achter zich de kamer zag binnenkomen en besloot iedereen in de kamer te schilderen behalve hen.
Het is een schilderij van drie meter hoog en 2,75 meter breed, en in het echt zet het je stil omdat de vloer van het schilderij ongeveer doorloopt in de vloer van de zaal. Ga op de juiste afstand staan in zaal 12 van het Prado en je kijkt niet meer naar de scène. Je staat erin. De infante is op ooghoogte. Velázquez kijkt langs je heen naar de spiegel aan de achterwand, dat wil zeggen naar de koning en koningin, dat wil zeggen naar jou. Het hele schilderij is een vraag over wie waar staat.
Twee koninklijke portretten en een werkend atelier
Om te begrijpen waarom Velázquez deze truc bedacht, moet je weten naar wat voor ruimte je kijkt. Het is de cuarto del Príncipe, de vertrekken die van de eerste zoon van de koning waren geweest tot de jongen in 1646 stierf. Na de dood van de prins kreeg Velázquez de ruimtes als atelier, wat voor een hofschilder uitzonderlijk was: atelierruimte in het Alcázar was meestal een kast aan een gang. Velázquez stond sinds 1623 op de Spaanse loonlijst, toen hij op zijn vierentwintigste uit Sevilla naar het hof kwam op de kracht van één enkel portret van koning Filips IV tegen een zwarte achtergrond, en nooit meer naar huis ging. In 1656 was hij zevenenvijftig, kamerheer van de koning, hofmaarschalk van de koninklijke huishouding, en in aanmerking voor de ridderorde van Santiago, die hij twee jaar voor zijn dood uiteindelijk zou krijgen.
Het doek op het schilderij, het enorme opgespannen doek waar Velázquez achter staat, is even groot als Las Meninas zelf. We kunnen niet zien wat hij erop schildert. De achterkant van het doek is naar ons gekeerd. Maar de spiegel vertelt ons wat hij ziet. In de spiegel, wat wazig en klein, staan de hoofden en schouders van koning Filips IV en koningin Mariana van Oostenrijk, ongeveer op de plek waar de kijker staat. Het verborgen doek is dus hun dubbelportret. Velázquez heeft het moment geschilderd midden in het schilderen van een portret dat wij niet kunnen zien, met de geportretteerden op de plek die wij nu innemen.
Dat dit geen goocheltrucje is, komt door wat het met de figuren doet. De infante, haar hofdames, de dwergen, de hond, de kamerheer op de trap: ze poseren niet voor ons. Ze zijn het gezelschap van de schilder, bevroren in de kleine drukte van een koningskind dat de schilder van haar vader op bezoek komt terwijl hij werkt. De hofdame links, María Agustina Sarmiento, buigt zich voorover om Margarita een klein rood kleipotje aan te bieden, een búcaro, gevuld met geparfumeerd water. Dames aan het Spaanse hof aten die geparfumeerde klei om hun huid een bleke, matte teint te geven, een gewoonte waartegen artsen in die tijd steeds weer waarschuwden. De hofdame rechts, Isabel de Velasco, zakt door haar knieën in een reverence, omdat de koning en koningin net zijn binnengekomen. De kamerheer op de achterste trap is om dezelfde reden halverwege een stap blijven staan. Iedereen in de kamer behalve de schilder reageert op de binnenkomst waarin wij ons bevinden.
Het spiegelargument
Kunsthistorici twisten al driehonderd jaar over de vraag of de spiegel de koning en koningin weerspiegelt zoals ze op onze plek staan, of weergeeft wat er op het onzichtbare doek staat. De twee lezingen geven het schilderij een andere natuurkunde. Als de spiegel de kamer weerspiegelt, zijn de vorsten aanwezig en is het schilderij een momentopname. Als de spiegel het doek weerspiegelt, zijn de vorsten helemaal niet in de kamer en is de hele compositie een bespiegeling over het verbeelden zelf. De Amerikaanse kunsthistoricus Jonathan Brown gaf de sterkste versie van dat argument in zijn boek over Velázquez uit 1986. Het technische bewijs, waaronder de hoek van de spiegel en de geometrie van de wand achter Velázquez, pleit grotendeels voor de eerste lezing. De koning en koningin staan waar jij staat, de schilder kijkt naar hen, en de spiegel vangt hen terwijl jij hun plaats inneemt.

Dit is het moment van het schilderij waarop je denkt: wacht, echt? De machtigste man van Europa en zijn koningin zijn teruggebracht tot een weerspiegeling van tien centimeter in een spiegel aan de achterwand, en de schilder, door het hofprotocol gebonden om hen tijdens het schilderen nooit recht aan te kijken, heeft de regels van zijn eigen vak gebruikt om zichzelf vooraan te zetten en hen achteraan. De hiërarchie van de kamer, van links naar rechts gelezen, is: schilder, prinses, hofdames, dwergen, hond, kamerheer, koning. De koning is de laatste figuur die je vindt. De Spaanse schilder en schrijver Antonio Palomino, die mensen sprak die Velázquez hadden gekend en in 1724 de eerste biografie van hem schreef, noemde het schilderij ‘de theologie van de schilderkunst’. Dat klopt ongeveer. Het argument is dat de schilder, door te kijken, iets theologisch doet. Hij maakt het zichtbare.
De infante die de kamer bijeenhield
Het kind in het geometrische midden van het doek is Margarita Teresa, geboren op 12 juli 1651, dochter van Filips IV en Mariana van Oostenrijk. Ze is vijf. Velázquez schilderde haar al sinds haar tweede, in een reeks portretten die om de twee jaar naar haar oom en toekomstige echtgenoot Leopold I in Wenen werden gestuurd, zodat de keizer van het Heilige Roomse Rijk zijn bruid kon zien opgroeien. De Margarita in de blauwe jurk in het Kunsthistorisches Museum in Wenen, rond 1659 geschilderd, is de beroemdste van die tussenstanden. In Las Meninas draagt ze een stijvere zilver-met-roze guardainfante, de wijde hoepelrok die Spaanse prinsessen hun kenmerkende silhouet gaf, met haar blonde haar aan de zijkanten plat geborsteld en haar gezicht verlicht door een raam dat we niet zien. Ze zou in 1666 op haar vijftiende met Leopold trouwen en zes jaar later sterven, op haar eenentwintigste, na vier zwangerschappen en met één overlevende dochter. De melancholie van Las Meninas is deels achteraf. We weten hoe kort het leven van het meisje in het midden zou zijn.

De twee dwergen op het schilderij zijn geen decoratie. Maria Barbola was een Habsburgse hofbediende van aanzienlijke rang, aangesteld als gezelschap van de infante, en Nicolas Pertusato was een kleine Italiaanse jongen van een jaar of tien die later normaal van lengte werd en zijn loopbaan besloot als hofmeester van het Oostenrijkse hof. Velázquez had dwergen ook afzonderlijk geschilderd, vijf van die volledige portretten zijn bewaard gebleven, in composities die hun dezelfde ernst gaven als zijn koninklijke modellen. In Las Meninas kijkt Barbola de kijker recht aan, met de kalmste uitdrukking van het hele schilderij. Zij is de tweede persoon in de kamer die op jou let. De eerste is de schilder zelf.
Een detail dat pleit tegen elke lezing van Las Meninas als stunt: de hond. De mastiff die op de voorgrond ligt, is geen opgezette rekwisiet. Hij ademt, hij slaapt, en hij is geschilderd met een precisie in vacht en gewicht die je niet kunt faken. Velázquez heeft de vloer van zijn schilderij verzwaard met zo’n vijfendertig kilo slapende hond, en de hond is wat je vertelt dat de schilder geen grap maakt. Dit is een echte kamer met echte mensen op een echte middag in 1656.
Wat hij op zichzelf schilderde
Het rode kruis op de borst van Velázquez, het kruis van de Orde van Santiago, is het deel van het schilderij dat het duidelijkst later is toegevoegd. De koning maakte Velázquez in november 1659 ridder van Santiago, drie jaar nadat Las Meninas klaar was, en de schilder stierf in augustus 1660. Het kruis werd toegevoegd door Velázquez zelf in de laatste maanden van zijn leven of, volgens Palomino’s biografie uit 1724, door Filips IV eigenhandig na de dood van Velázquez. Röntgenopnamen in het Prado hebben bevestigd dat het kruis bovenop het al droge wambuis is geschilderd, maar ze kunnen niet vertellen wiens hand het penseel vasthield. Hoe dan ook is het kruis een postume correctie. Velázquez wilde herinnerd worden als ridder, niet alleen als schilder, en de koning maakte het schilderij af door hem te verheffen.
Het verhaal van hoe dat kruis daar kwam, is het verhaal van de hele loopbaan van Velázquez. Spaanse schilders aan het hof waren formeel ambachtslieden: ze hoorden bij hetzelfde gilde als de vergulders die koetswielen beschilderden en de ambachtslieden die devotiebeelden voor parochiekapellen maakten. Velázquez lobbyde dertig jaar lang via het hof van de koning om als edelman te worden erkend, wat betekende: erkend als heer die niet met zijn handen voor geld werkte. Om tot de Orde van Santiago te worden toegelaten, moest hij aan beide kanten vier generaties adellijk bloed aantonen, zonder joodse of Moorse voorouders, zonder veroordeelde misdadigers en zonder iemand in de familie die ooit een ‘laag beroep’ had uitgeoefend, en daar viel schilderen voor geld ook onder. De onderzoekers hoorden honderdachtenveertig getuigen en concludeerden dat Velázquez af en toe opdrachten had aangenomen, wat hem zou hebben uitgesloten. De koning kreeg hem er toch in, met pauselijke dispensatie. Het kruis op zijn borst in Las Meninas is het antwoord op een bureaucratische kwestie aan het hof waar hij dertig jaar over deed om die te winnen.
De ruimte waar je nog steeds kunt staan
De kamer waar Las Meninas werd geschilderd, bestaat niet meer. Het oude Alcázar brandde op kerstavond 1734 tot de grond toe af, in een brand die zo’n vijfhonderd schilderijen uit de Spaanse koninklijke collectie verwoestte, waaronder de meeste portretten die Velázquez van de koning had gemaakt. Las Meninas werd gered doordat het uit een raam werd gegooid. Volgens de schade-inventaris werd het doek in de sneeuw gevonden, met een scheur die van de rechteronderhoek tot aan de rechterwang van de infante liep, en een werkplaats aan het koninklijk hof herstelde het die winter. Het herstel is zichtbaar als je in strijklicht naar de rechterrand van het schilderij kijkt. Wie in het Prado voor Las Meninas staat, kijkt naar een overlevende.
Het Prado trok in 1819 in het neoclassicistische gebouw van Juan de Villanueva, zes jaar nadat de troepen van Napoleon Madrid hadden verlaten, en Las Meninas hangt er sindsdien. Het hangt in zaal 12 van het Villanueva-gebouw, in een galerij waarvan de verlichting en de verhoudingen speciaal zijn gekozen om bij de oorspronkelijke ruimte te passen. Chiaro vertelt over het spiegelargument, de hond en het kruis van Santiago terwijl je voor het schilderij zelf staat, zodat de details met een naam die je moet zien, de búcaro in de hand van María Sarmiento, de reparatie bij de wang van de infante, de kamerheer die op de achterste trede blijft staan, worden aangewezen op de enige plek waar ze betekenis hebben.

Picasso’s achtenvijftig versies
In augustus 1957 sloot Pablo Picasso, toen vijfenzeventig, zich op in een atelier op de tweede verdieping van zijn villa La Californie boven Cannes en begon Las Meninas te schilderen. Hij schilderde het achtenvijftig keer. De reeks kostte hem vier maanden. Hij schilderde de hele compositie opnieuw, de infante alleen, de kamerheer in de deuropening, de hond, de hofdames, de schilder aan zijn ezel. Sommige versies zijn in grijstinten, andere in schreeuwend oranje en zuurgeel, weer andere breken de figuren op in de kubistische vlakken die Picasso al dertig jaar niet serieus had gebruikt. De hele reeks bevindt zich nu in het Museu Picasso in Barcelona: Picasso schonk haar in 1968 als geheel, met één voorwaarde: dat de werken nooit van elkaar gescheiden zouden worden. Hij vertelde zijn biograaf Roland Penrose dat hij probeerde ‘Velázquez opnieuw samen te stellen naar mijn oog’. Een negentiende-eeuwse criticus had de jonge Picasso verteld dat het kopiëren van de oude meesters de enige manier was om te leren schilderen. Vijftig jaar later kopieerde hij Velázquez. De vergelijking tussen Las Meninas van Velázquez en die van Picasso is de makkelijkste manier om te zien dat Picasso op latere leeftijd precies wist wat Velázquez in 1656 had gedaan, en vond dat hij erop moest antwoorden.
Het antwoord is interessant door wat Picasso behield. In elk van de achtenvijftig versies is de geometrie van de kamer dezelfde. De spiegel hangt aan de achterwand. De kamerheer staat in de deuropening. De schilder en de infante houden hun plaats. Picasso schoof met de mensen, het palet en het licht, maar hij behield de architectuur, want de architectuur is het argument. Je kunt Las Meninas niet remixen zonder de perspectieflijnen te respecteren die samenkomen bij de knik in de elleboog van de kamerheer op de achterste trap: het verdwijnpunt van de kamer en het oog van de hele compositie.
Waar je op let
Ga aan het andere uiteinde van de zaal staan, zo’n zes meter terug. De vloer van het schilderij zou moeten doorlopen in de vloer onder je schoenen. Zoek de ogen van de schilder. Hij kijkt naar jou. Zoek de kleine spiegel. De koning en koningin kijken naar jou. Zoek nu de kamerheer op de achterste trap: hij is in het gordijn blijven staan omdat hij jou ook kan zien. Er zijn drie paar ogen in de kamer die jou zien, plus Maria Barbola, de dwerg, en dat maakt vier. De meeste schilderijen hebben er één of geen. Loop dichterbij. De infante wordt groter. De spiegel wordt kleiner. De hond blijft even zwaar. Kijk naar de rechterhand van Velázquez met het penseel. Het penseel is geladen, maar raakt het doek nog niet. Hij heeft zijn schilderij nog niet geschilderd. Hij staat op het punt te beginnen.
Dat is wat de schilder in Las Meninas doet. Hij laat je een moment zien dat nog niet heeft plaatsgevonden. Het portret van de koning en koningin, het doek op de ezel waarvan de achterkant naar je toe is gekeerd, zal op deze middag door deze hand worden gemaakt, en over drie jaar zal hij ridder van Santiago zijn dankzij schilderijen als het schilderij waaraan hij op het punt staat te beginnen. Het schilderij waar wij naar kijken bestaat omdat het schilderij waaraan hij gaat beginnen een getuige nodig had. Velázquez is die getuige, en wij ook.