
In het donker staat een rij soldaten met hun rug naar ons toe, de geweren geheven in één horizontale lijn, de gezichten verborgen. Voor hen bloedt een hoop lichamen leeg in het zand. En in het midden, verlicht door een vierkante lantaarn op de grond, knielt een man in een wit hemd en een gele broek met zijn armen wijd gespreid. Hij staart recht in de geweerlopen, zijn mond open. Hij heeft een wond in zijn rechterhandpalm. Het hele schilderij is zo opgebouwd dat je naar hem kijkt, dan naar de geweren, en begrijpt dat hij de volgende seconde dood is. Dit is De derde mei 1808, in 1814 geschilderd door Francisco de Goya, en het is het beeld dat de rest van de kunst leerde oorlog te schilderen als gruwel in plaats van als glorie. Het hangt in zaal 64 van het Prado in Madrid, naast zijn tegenhanger, en het is een van de invloedrijkste schilderijen die ooit zijn gemaakt.
Vóór Goya was de standaardmanier om een veldslag te schilderen het schilderen van een overwinning: een generaal op een steigerend paard, een vlag, een nobele dood in een heldhaftige pose, het geheel zo geschikt dat oorlog eruitzag als de hoogste menselijke bezigheid. Goya gooide dat allemaal overboord. Hij schilderde de verliezers. Hij schilderde anonieme burgers die in het donker werden doodgeschoten door een machine van soldaten zonder gezicht, hij maakte van het slachtoffer een niemand in een boerenhemd in plaats van een held, en hij gaf die niemand een houding die was ontleend aan de gekruisigde Christus. De derde mei 1808 is het moment waarop de Europese kunst ophield te liegen over hoe oorlog eruitziet.
Wat er op 2 en 3 mei gebeurde
Het schilderij legt twee echte dagen in Madrid vast. In 1808 had het leger van Napoleon Spanje bezet onder het mom van een bondgenootschap, en op 2 mei kwamen de inwoners van Madrid in de straten in opstand tegen de Franse troepen, een spontane volksopstand. De gevechten waren wreed en kort. De volgende dag, 3 mei, gaf de Franse bevelhebber maarschalk Murat opdracht tot massale represailles. De hele nacht en tot in de ochtend dreven Franse vuurpelotons honderden Spanjaarden bijeen, velen van hen gewone burgers die met wapens waren betrapt of alleen maar werden verdacht, en executeerden hen op de heuvels buiten de stad, onder meer op de heuvel van Príncipe Pío, waar dit tafereel zich afspeelt. De opstand en de bloedige onderdrukking ervan werden het oertrauma van de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog, de jaren van guerrillastrijd (het woord guerrilla, kleine oorlog, ontstond in dit conflict) die de Fransen uiteindelijk verdreven.

Goya schilderde beide dagen als paar. De tweede mei 1808 toont de opstand zelf, een chaotische kolk van Madrileense burgers die Napoleons mammelukse cavalerie, zijn Egyptische troepen, van hun paarden sleuren in een kluwen van messen en steigerende dieren. Het is luid, verward en vol beweging. De derde mei is het stille, verschrikkelijke antwoord daarop, de ochtend erna, wanneer de chaos is vervangen door de koude machinerie van de executie. Samen opgehangen, zoals in het Prado, lezen ze als oorzaak en gevolg: de woede van het volk en de prijs die het volk betaalde.
Waarom de man in het witte hemd alles veranderde
Kijk naar de centrale figuur. Hij knielt met beide armen omhoog en naar buiten, de handpalmen naar voren, en in de verlichte rechterhandpalm zit een donkere vlek, een wond. Dat is geen toeval. Goya heeft een anonieme Spaanse arbeider in de houding van de gekruisigde Christus gezet, compleet met een wond als een stigma, en hem zo fel met de lantaarn verlicht dat hij tegen het bruine duister gloeit als een heilige op een altaarstuk. Door een naamloos slachtoffer de iconografie te geven die was voorbehouden aan de heiligste dood uit de christelijke kunst, doet Goya een bewering die werkelijk nieuw was: dat de dood van een gewoon, onbelangrijk mens, in het donker doodgeschoten door een bezettingsleger, net zoveel ontzag en verdriet verdient als de dood van een god. Het slachtoffer heeft geen naam en geen rang. Dat is precies de bedoeling. Hij is iedereen die de vuurpelotons doodden, en Goya houdt vol dat hij volstrekt telt.
Om hem heen maken de andere slachtoffers de boodschap af. Links van hem balt een man zijn vuisten en buigt zijn hoofd. Een monnik bidt. Een man bedekt zijn gezicht met zijn handen zodat hij niet hoeft te kijken. Aan de voeten van de knielende man ligt een lijk dat al is neergeschoten, met het gezicht naar beneden in een zich uitbreidende plas bloed, de armen nog wijd gespreid als een echo van de houding van de levende man: een voorproefje van de volgende seconde. Daarachter strompelt een rij andere gevangenen de heuvel op, hetzelfde lot tegemoet, en een van hen verbergt al zijn ogen. Goya geeft de slachtoffers individualiteit: angst, gebed, verzet, wanhoop. De soldaten geeft hij niets.
De gezichtsloze machine
De radicaalste beslissing in het schilderij is wat Goya met het vuurpeloton doet. Hij schildert de soldaten van achteren, als één donkere massa: identieke hoeden, identieke ransels, identieke geheven geweren die één ononderbroken horizontale lijn vormen, hun gezichten volledig verborgen. Het zijn geen mannen. Het is een mechanisme. Dat was een bewuste omkering van elk oorlogsschilderij daarvoor, waarin de soldaten van de eigen kant van de schilder de helden waren, met zichtbare, nobele gezichten. Goya maakt de moordenaars anoniem en de vermoorden individueel, en daarmee plaatst hij alle menselijkheid aan de ene kant van de lantaarn en alle onmenselijkheid aan de andere. De diagonaal van de geweren en de diagonaal van de heuvelhelling sturen je oog recht naar het witte hemd, zodat de compositie je, waar je ook begint te kijken, aflevert bij de man die op het punt staat te sterven.
Nergens in het schilderij is glorie te vinden. De lichtbron is niet de hemel, maar een hoekige ijzeren lantaarn die op de grond staat, een stuk militaire uitrusting dat een hard, praktisch licht werpt op een staatsmoord. De stad Madrid is een zwart silhouet van torens ver op de achtergrond, slapend, onverschillig. De grond is omgewoeld. Dit is het eerste schilderij dat naar oorlog kijkt en alleen de wreedheid ervan ziet, zonder enige verzachtende nobelheid ertegenover, en bijna elk eerlijk oorlogsbeeld sindsdien stamt ervan af: de executies van Manet, Picasso’s Guernica, dat aan de andere kant van de stad in het Reina Sofía hangt, de foto’s van elk modern conflict.
Zes jaar te laat geschilderd, en wat dat Goya kostte
Goya schilderde deze werken niet in 1808. Hij schilderde ze in 1814, zes jaar na de gebeurtenissen, direct nadat de Fransen eindelijk waren verdreven en de Spaanse koning Ferdinand VII weer op de troon was gezet. Goya, die hofschilder was geweest onder de vorige koning en tijdens de Franse bezetting was blijven doorwerken, vroeg de nieuwe regering om geld om, in zijn woorden, de meest opmerkelijke en heldhaftige daden van de glorieuze opstand tegen de tiran van Europa te schilderen. De twee meischilderijen waren het resultaat. Er bestaat enige onduidelijkheid over Goya’s eigen loyaliteit tijdens de bezetting: hij was een man die diende wie Madrid ook in handen had, en sommigen lezen de schilderijen van 1814 deels als een openbaar bewijs van vaderlandsliefde van een schilder die dat moest aantonen. Niets daarvan doet afbreuk aan het werk. Welke mengeling van overtuiging en zelfbescherming hem ook dreef, wat hij maakte, was het tegendeel van propaganda, want propaganda verheerlijkt en dit rouwt alleen.
Wat er daarna met de schilderijen gebeurde, zegt veel. Het grootste deel van de negentiende eeuw werd De derde mei nauwelijks getoond, omdat het te rauw, te lelijk en te verontrustend werd gevonden om openbaar te laten zien. Het stond jarenlang in depot en raakte naar verluidt beschadigd, mogelijk tijdens transport in de Spaanse Burgeroorlog, en daarom zie je bij nauwkeurige bestudering plekken waar verf verloren is gegaan. Het duurde tientallen jaren voordat de kunstwereld begreep dat Goya geen mislukt historiestuk had geschilderd, maar een volkomen nieuw soort schilderij.
De donkere zaal ernaast
De derde mei is de toegangspoort tot het meest verontrustende deel van het Prado, de Zwarte schilderijen. Op zijn oude dag, doof, ziek en verbitterd, bedekte Goya de binnenmuren van zijn eigen boerderij buiten Madrid met veertien privémuurschilderingen in zwarte, bruine en bloedrode tinten, beelden die hij nooit tentoonstelde en die hij kennelijk alleen voor zichzelf schilderde. Ze werden later op doek overgebracht en aan het Prado geschonken, waar ze in zaal 67 hangen. Het bekendste is Saturnus verslindt zijn zoon, de god van de tijd die met wilde, doodsbange ogen het bebloede lichaam van zijn eigen kind in zijn mond propt, een visioen van pure gruwel zonder enige verhalende troost.

De lijn van De derde mei naar Saturnus is direct. Beide komen van een man die had gezien hoe zijn land zichzelf verscheurde, die de gruweldaden van de oorlog had vastgelegd in een besloten reeks etsen, De rampen van de oorlog, en die had geconcludeerd dat menselijk geweld geen bodem had. Het vuurpeloton en de god die zijn kind opeet, zijn hetzelfde visioen in twee registers, openbaar en besloten. Voor allebei staan in het Prado, in aangrenzende zalen, is het dichtst dat je kunt komen bij het binnenste van Goya’s geest in zijn laatste tien jaar.
Waar je op let
Begin bij de lantaarn, want die is de motor van het hele schilderij, en zie dat het enige licht in dit tafereel komt van een stuk militair materieel op de grond, niet van een hemel. Volg het licht naar het witte hemd, zoek de wond in de rechterhandpalm en herken dan de houding. Kijk naar het lijk aan zijn voeten en zie er je eigen toekomst in, de armen al wijd gespreid, het gezicht al in het zand. Draai je dan naar de soldaten en probeer één gezicht te vinden. Dat lukt niet. Kijk ten slotte naar de rij gevangenen die achter hem de heuvel op klimt, elk van hen een man die binnen enkele minuten zal staan waar het witte hemd staat, en begrijp dat Goya geen moment heeft geschilderd, maar een lopende band. Chiaro vertelt je voor het doek zelf over de Christushouding, het stigma, het gezichtsloze peloton en de lantaarn, zodat de details die dit tot het eerste moderne oorlogsschilderij maken worden aangewezen terwijl je staat waar je ze kunt zien.
Om Goya te plaatsen tussen de schilders die een reeks Spaanse koningen verzamelde, zet de rondgang langs de hoogtepunten in wat je ziet in het Prado De derde mei naast de hel van Bosch en de keizer van Titiaan, en de bezoekersgids voor het Prado legt uit hoe je de Goyazalen en de Zwarte schilderijen vindt zonder ze te missen.