Naar de inhoud

Hoeveel tijd je nodig hebt voor het Musée d'Orsay (en in welke volgorde)

Gepubliceerd: • 14 min lezen

L’Arlésienne (1888-89) van Vincent van Gogh, een van de vierentwintig Van Goghs in de collectie van het Musée d'Orsay

Hoeveel tijd heb je nodig in het Musée d’Orsay? Een gemiddeld bezoek duurt drie uur. Zoveel tijd heb je nodig om alle drie de verdiepingen in een gestaag tempo te zien. Dit levert elke bezoekduur je op:

TijdWat je kunt zien
2 uurAlleen de hoogtepunten: Olympia, De oorsprong van de wereld, de Van Goghs, de kathedralen van Monet. Sla de middelste verdieping over. Zie het plan voor twee uur.
3 uurAlle drie de verdiepingen in een gestaag tempo. De juiste hoeveelheid tijd voor een eerste bezoek.
4 uurEen rustiger volledig bezoek, met meer tijd op de verdieping van de impressionisten.
5 uurAlles, plus lunch in Café Campana achter de grote klok.

Het volledige plan per uur staat verderop. Heb je weinig tijd, dan neemt de gratis audiogids voor het Musée d’Orsay van Chiaro je in zo’n vijfenveertig minuten lopen langs vijf belangrijke werken, en hij speelt af in je browser zonder dat je iets hoeft te downloaden.

Het is een dinsdag in oktober. Je staat onder de grote glazen klok op de linkeroever van de Seine, de klok die vroeger de treinen vertelde wanneer ze moesten vertrekken. Aan de overkant van de rivier liggen de Tuilerieën en het Louvre. Boven je hoofd staan de vergulde letters die nog altijd GARE D’ORLÉANS spellen, omdat dit gebouw een station was voordat het een museum werd. Je hebt een kaartje in je hand. Je vriend zei dat twee uur genoeg zou zijn. Je vriend heeft het mis, en de vraag hoeveel tijd je in het Musée d’Orsay moet doorbrengen, is sowieso de verkeerde vraag. De juiste vraag is: in welke volgorde.

Drie uur is het minimum. Vier is comfortabel. Vijf is een rustige lunch en de zalen van Manet twee keer. Minder dan drie en je gaat naar buiten met hoofdpijn en een telefoon vol schilderijen waarvan je niet meer weet op welke verdieping je ze zag. Is 2 uur genoeg voor het Orsay? Alleen als je accepteert dat je een kwart van het museum ziet en twee van de drie werken mist die je echt omverblazen. Mensen die vasthouden aan het plan van 2 uur in het Orsay, proberen meestal dezelfde ochtend ook het Louvre te doen, en het Louvre slokt hoe dan ook hun middag op.

Dit is het deel dat niemand je vertelt. De drie schilderijen in het Orsay die je het hardst raken, hangen niet in dezelfde zaal. Ze hangen niet op dezelfde verdieping. Ze hangen niet eens in dezelfde vleugel. Olympia van Édouard Manet hangt op de begane grond bij de ingang. De sterrennacht boven de Rhône van Vincent van Gogh hangt boven op de vijfde verdieping, in de beroemde galerie achter de wijzerplaat. De oorsprong van de wereld van Gustave Courbet hangt weer op de begane grond, maar weggestopt in een zijzaal waar de meeste mensen langslopen. Doe je ze in de verkeerde volgorde, dan moet je drie keer terug door een gebouw zo groot als een heel huizenblok. Dat is de enige reden dat je vriend tijd tekortkwam.

Het gebouw dat een station wilde zijn

Het Gare d’Orsay ging open in juli 1900, drie weken voor de Wereldtentoonstelling. Het was het eerste geëlektrificeerde treinstation ter wereld, door Victor Laloux ontworpen om eruit te zien als een belle-époquehotel in plaats van een stuk industriële infrastructuur. In 1939 reden er geen treinen meer naartoe. In 1970 wilde de Franse regering het slopen voor een nieuw hotel. Toen kwam het Centre Pompidou, en Parijs herinnerde zich dat het meestal een vergissing was om negentiende-eeuwse gebouwen weg te gooien. Valéry Giscard d’Estaing hakte in 1977 de knoop door. Het station werd een museum gewijd aan de jaren tussen 1848 en 1914, precies het gat waar het Louvre ophoudt en het Pompidou begint.

De verbouwing duurde negen jaar. Het museum ging open in december 1986. Het resultaat is het enige grote museum ter wereld waar de architectuur luider is dan de helft van de kunst. Het gewelfde glazen dak, de klokken van tien meter, het lange middenschip dat vroeger een perron was. Je loopt binnen en wilt foto’s maken van het gebouw voordat je ook maar één schilderij hebt bekeken. Vecht er niet tegen. Het gebouw hoort bij het bezoek. Reken er gewoon tijd voor.

Wat drie uur in het Orsay je echt oplevert

Drie uur klinkt als veel. Dat is het niet. Het Orsay heeft meer dan vierduizend objecten permanent tentoongesteld. Tachtig Renoirs. Zestig Manets. Vierentwintig Van Goghs. Achttien Monets, waaronder vijf uit de reeks van de kathedraal van Rouen, die je naast elkaar moet bekijken, want het hele punt is dat hij hetzelfde gebouw in verschillend licht schilderde, en de verschillen komen pas in het echt binnen. Dan is er de zaal van Cézanne. Dan is er de zaal van Degas. Dan is er een beeldentuin in het middenschip met De dans van Carpeaux, de ijsbeer van Pompon en een maquette van het Parijse operagebouw die doormidden is gesneden, zodat je de ondergrondse rivier kunt zien waar de Phantom zou wonen.

Daar draait de vraag naar de bezoektijd voor het Orsay eigenlijk om. Niet om hoeveel minuten een Renoir kost. Drie uur is het minimum, omdat je onder de drie uur de drie verdiepingen niet kunt doen zonder er een over te slaan. En het Orsay beloont het wisselen van verdieping. Het geniale van het gebouw is dat de chronologie verticaal loopt, niet horizontaal. Begane grond: de schilderswereld die Manet in de jaren 1860 aan diggelen sloeg. Middelste verdieping: het gepolijste, officiële Salonwerk en de vroege beeldhouwkunst. Bovenste verdieping: de impressionisten en wat daarna kwam. Je kunt de Franse kunst zien breken en zichzelf weer in elkaar zien zetten door twee roltrappen te nemen.

Begin met Olympia, niet met De sterrennacht

De meeste mensen stappen boven van de roltrap, lopen recht naar Van Gogh en blijven daar veertig minuten voordat ze iets anders hebben gezien. Niet doen. Olympia hangt op de begane grond, en Olympia is de ruggengraat van het hele museum. Manet maakte haar af in 1863, toonde haar op de Salon van 1865, en de reactie van het publiek kwam het dichtst in de buurt van wat de negentiende eeuw aan een rel in een galerie had. Er moesten bewakers voor het schilderij staan, omdat bezoekers het met paraplu’s probeerden aan te vallen. Het schandaal was niet het naakt. Het Louvre aan de overkant van de rivier hing vol naakten. Het schandaal was dat Olympia terugkeek. Ze is een werkende vrouw in Parijs, ze heeft een zwart lint om haar hals, ze draagt één muiltje, en een dienstmeid brengt haar een boeket van een klant die ze op het punt staat weg te sturen. Manet schilderde haar plat op het doek, zonder zachte schaduwen, zonder marmeren idealisering. Hij schilderde een lichaam zoals een camera het zou zien. Iedereen wist precies waar ze naar keken, en niemand kon het erover eens worden of het een meesterwerk was of een obsceniteit.

Olympia (1863) van Édouard Manet, het schilderij op de begane grond dat de hele route door het Orsay bepaalt

Blijf tien minuten voor haar staan. Loop dan twintig passen naar rechts en kijk naar Het ontbijt op het gras van Manet, dat in dezelfde zaal hangt en twee jaar eerder werd geschilderd. Je kijkt naar het moment waarop de Europese schilderkunst niet langer over goden en aristocraten gaat, maar over mensen die best naast je in de metro zouden kunnen zitten. Daarmee heb je het zwaarste denkwerk van het bezoek gedaan. Al het andere is makkelijker.

De omweg naar Courbet die de meeste bezoekers missen

Ga voordat je de begane grond verlaat De oorsprong van de wereld zoeken. Het hangt in zaal 7, kleiner dan je verwacht, in een rustiger hoek die het museum er bewust omheen heeft ingericht om het wat ademruimte te geven. Courbet schilderde het in 1866 in opdracht van een Turks-Egyptische diplomaat, Khalil Bey, die het in zijn Parijse appartement achter een groen fluwelen gordijn bewaarde om het privé te bekijken. Daarna verdween het meer dan honderd jaar in particuliere collecties. Jacques Lacan bezat het in de jaren vijftig en liet André Masson er een houten paneel voor schilderen dat hetzelfde landschap abstract weergaf, zodat gasten niet zonder waarschuwing zouden zien wat eronder zat. Het Orsay verwierf het uiteindelijk in 1995.

Het is een schilderij van veertig bij vijfenvijftig centimeter van het bekken en de onderbuik van een vrouw, afgesneden bij de borsten en de dijen, zonder gezicht. Het is ook een van de technisch meest virtuoze schilderijen in het gebouw. Ga er dichtbij staan. Kijk hoe de huid is weergegeven. Courbet maakte een punt over realisme dat hij al twintig jaar maakte en dat de Salon weigerde te horen. Als onderwerp kun je het nemen of laten. Als verf kun je het niet afdoen. Vijf minuten hier, en dan naar boven.

De middelste verdieping die iedereen overslaat

De middelste verdieping, officieel de tweede verdieping of ‘niveau 2’, is waar de meeste bezoeken van drie uur instorten. Mensen komen de roltrap op, zien de vergulde Salonschilderijen en de bronzen beelden en nemen aan dat dit de tweederangs collectie is. Dat is het niet. Hier woont Rodin. Twee versies van de maquette van De Hellepoort, de kleine Denker, de grotere Balzac. Er is ook een lange zaal met meubels en kunstnijverheid uit de art nouveau, met onder meer de maquettes van Hector Guimards metro-ingangen, hetzelfde smeedijzeren lettertype dat je vandaag nog bij station Abbesses ziet.

Geef de middelste verdieping vijfentwintig minuten. Loop snel door de schilderijenzalen. Besteed de meeste tijd aan de beelden van Rodin. Kijk naar de kleine werken van Camille Claudel, vooral De rijpe leeftijd, een van de psychologisch meest beladen beelden van Parijs, verstopt in een zijzaal waar de helft van de bezoekers nooit binnenkomt. Ga dan naar boven.

De vijfde verdieping en de beroemde klok

De sterrennacht boven de Rhône (1888) van Vincent van Gogh, op de vijfde verdieping van het Orsay achter de klok

De galerie van de impressionisten ligt op de vijfde verdieping, achter de grote klok. Dit is de zaal van elke foto. Het licht valt van het westen door de wijzerplaat naar binnen. Er hangen twee enorme waterleliestudies van Monet, de Renoirs met onder meer Bal du moulin de la Galette, de Pissarro’s, de Sisleys en een wand vol appels van Cézanne. Besteed hier veertig minuten. Misschien meer. De portretten van Cézanne loop je makkelijk voorbij, en ze zijn heel, heel moeilijk te vergeten als je er eenmaal echt een hebt bekeken.

Loop dan de zalen van Van Gogh in. De sterrennacht boven de Rhône, De slaapkamer in Arles, het zelfportret uit Saint-Rémy, twee versies van de studie van dokter Gachet. Het Orsay heeft na het Van Gogh Museum in Amsterdam de op een na grootste Van Gogh-collectie ter wereld. Blijf minstens drie minuten voor De sterrennacht boven de Rhône staan. Hij schilderde het in september 1888 vanaf de rivieroever in Arles, ’s nachts, met kaarsen in de rand van zijn hoed zodat hij het doek kon zien. Chiaro laat je de brief horen die hij er drie nachten later over aan Theo schreef, in zijn eigen woorden, als je de kaarsen wilt horen beschrijven door de schilder zelf. De weerspiegelingen van de gaslantaarns zijn niet blauw. Ze zijn gele oker die overloopt in diep ultramarijn. Je kunt de penseelstreken het licht letterlijk het water op zien duwen.

Heb je genoeg Van Gogh gezien, ga dan door de wijzerplaat zelf naar buiten kijken. Achter het glas zie je de Tuilerieën aan de overkant van de Seine, omlijst door de reusachtige Romeinse cijfers. Maak de foto. Ga weer naar beneden.

Hoeveel tijd je in het Musée d’Orsay doorbrengt, per uur

Dit is de echte plattegrond. Pas hem aan naar smaak.

Drie uur in totaal. Veertig minuten begane grond voor Manet, Courbet en de vroege Degas. Vijfentwintig minuten middelste verdieping voor Rodin en de kunstnijverheid. Zeventig minuten bovenste verdieping voor Monet, Renoir, Cézanne, Van Gogh en de klok. Vijfentwintig minuten speling voor het café achter de klok, de boekwinkel en de onvermijdelijke verkeerde afslag.

Vier uur: tel er dertig minuten op de bovenste verdieping bij op en loop langzamer. Vijf uur: neem een echte lunch in Café Campana, dat met de surrealistische gouden golf aan het plafond. Het eten is prima. Het uitzicht door de grote klok is de echte reden om daar te gaan zitten.

Wat je moet zien in het Musée d’Orsay als je maar 2 uur hebt

Twee uur is alleen genoeg als je de ruil accepteert. Sla de middelste verdieping helemaal over en doe dit, in deze volgorde:

  1. Olympia van Manet, begane grond, tien minuten. Daarna Het ontbijt op het gras in dezelfde zaal.
  2. De oorsprong van de wereld van Courbet, begane grond, zaal 7, vijf minuten.
  3. De zalen van Van Gogh, vijfde verdieping, dertig minuten. Eerst De sterrennacht boven de Rhône.
  4. De kathedralen van Rouen van Monet, vijfde verdieping, naast elkaar.
  5. Eén Renoir: Bal du moulin de la Galette. Kijk daarna door de grote klok naar buiten, en ga weg.

Je ziet ongeveer een kwart van het museum. Je onthoudt er bijna alles van. Het Orsay beloont zo’n gericht bezoek beter dan het Louvre, omdat het gebouw kleiner is en de chronologie strak.

De bijrollen waar niemand op rekent

Het geheime wapen van het Orsay is alles wat niet in de hoogtepuntenlijstjes staat. Whistlers Moeder hangt hier, permanent tentoongesteld in een rustige zaal, en het is veel kleiner en veel grijzer dan reproducties doen vermoeden. De intieme taferelen van Bonnard hangen boven. De affiches en olieverfschetsen van Toulouse-Lautrec ook. Er is een maquette van het Parijse operagebouw in doorsnede waar je een volle tien minuten voor nodig hebt om hem echt te begrijpen. Er is een kleine zaal met Amerikaanse kunst met een Sargent. Er hangen twee Klimts waar de Weense musea een moord voor zouden doen om ze terug te krijgen.

Heb je nog tijd over, dan is de juiste zet niet om terug te gaan naar de impressionisten. De juiste zet is één kunstenaar te zoeken van wie je nog nooit hebt gehoord en voor drie van zijn of haar schilderijen te gaan staan. Het Orsay is dicht genoeg gevuld om dat te laten werken.

Wat de grote klok me leerde

Dit is wat me aan het gebouw steeds weer bezighoudt. Het Orsay stuurde mensen vroeger ergens heen. Het was een plek waar je aankwam en weer vertrok. Treinen reden binnen onder het glazen dak, reizigers stapten uit met koffers, en binnen het uur zaten ze in het zuiden van Frankrijk, in Bordeaux of op een terras verderop in de straat. De hele architectuur ging over doorreizen. Over niet blijven.

Nu stuurt het je ergens anders heen. Je loopt binnen, je kijkt tien minuten naar Olympia, je neemt de roltrappen omhoog door zestig jaar Franse schilderkunst, en als je weer naar buiten loopt op de Quai Anatole France, met de Tuilerieën aan de overkant van de rivier, ben je niet meer dezelfde persoon die drie uur eerder binnenliep. Het gebouw is nog altijd bezig mensen te verplaatsen. Het heeft alleen een andere lading.

De schilderijen zijn dezelfde die de Manets en de Cézannes en de Vincents in de jaren 1880 schilderden. De verhalen waren er al die tijd al. Soms heb je gewoon iemand nodig die ze je op het juiste moment in je oor fluistert.

Drie uur. Drie verdiepingen. Manet eerst. Sla de middelste verdieping niet over. De klok komt aan het eind, niet aan het begin.

Beeldverantwoording