Naar de inhoud

De Venus van Milo in het Louvre: de akker, de afgebroken armen en de inscriptie die de Fransen verstopten

Gepubliceerd: • 12 min lezen

De Venus van Milo, een laathellenistisch marmeren beeld van Aphrodite, tentoongesteld in het Louvre

Op de ochtend van 8 april 1820 was een boer die Yorgos Kentrotas heette op het eiland Milos stenen uit een muur aan het wrikken. Hij zocht bouwmateriaal. Hij trok er een blok uit, en nog een, en toen bleek het derde blok helemaal geen blok te zijn. Het was een nis. In de nis lag, in twee grote stukken en een handvol kleinere gebroken, een marmeren beeld van een halfnaakte vrouw van bijna twee meter. Ze miste allebei haar armen. Op het eerste gezicht had ze geen neus, en toen ze het bovenlijf naar het licht rolden, had ze weer wel een neus. Ze had een sokkel, een kleine voet met een inscriptie die onder haar linkervoet paste. Yorgos zette de stukken tegen de muur en ging in het dorp iemand zoeken die hem kon vertellen wat hij moest doen.

Degene die hij vond, was Olivier Voutier, een drieëntwintigjarige Franse adelborst die over het eiland zwierf op zoek naar oudheden om te tekenen. Voutier rende naar de vindplaats, zag de torso, zag de sokkel, begreep meteen waar hij naar keek, en zette een reeks gebeurtenissen in gang die tweehonderd jaar later zou eindigen met een rij toeristen die haar fotograferen in een zaal op de begane grond van het Louvre, zonder dat een van hen ooit te horen krijgt dat het laatste wat Frankrijk deed voordat het haar naar huis verscheepte, was het enige voorwerp kwijtraken dat had kunnen bewijzen wie haar maakte en wanneer.

Wat de Venus van Milo in het Louvre eigenlijk is

Ze is een laathellenistisch marmeren beeld van ergens tussen 150 en 100 v.Chr., gehouwen door een beeldhouwer wiens volledige naam verloren is gegaan met een afgebrokkelde sokkel, maar wiens voornaam Alexandros was en wiens geboortestad Antiochië aan de Maeander was. Ze is Aphrodite, godin van de liefde, of misschien Amphitrite, godin van de zee, de plaatselijke beschermster van Milos. Waarschijnlijk hield ze een appel in haar geheven linkerhand – de twistappel uit het Oordeel van Paris, en dan zou het beeld een Melische stadsgrap zijn, want ‘Milos’ en het Griekse woord voor appel, ‘melon’, zijn hetzelfde woord. Niemand weet het zeker, want de armen zijn weg.

Ze is niet klassiek. Dat doet ertoe, want in de eerste honderdvijftig jaar dat ze in Parijs was, hielden bijna alle Franse kunsthistorici, reisgidsen en bordjes bij gipsafgietsels vol dat ze dat wel was. Klassiek betekende vierde eeuw v.Chr., betekende Praxiteles, betekende het serene hoogtepunt van de Griekse beeldhouwkunst, betekende dat ze op hetzelfde niveau hoorde als de Venus de’ Medici in Florence en de Apollo van Belvedère in Rome. Hellenistisch betekende driehonderd jaar later, voorbij het hoogtepunt, een tijdperk van kopiisten. Het verschil was prestige, en Frankrijk had in 1821 de prestigieuze versie hard nodig.

Het handgemeen op het strand

Voutier ging eerst de Franse viceconsul op Milos zoeken, Louis Brest, die de stukken van Yorgos kocht en bericht stuurde naar de Franse ambassadeur in Constantinopel, de markies de Rivière. Rivière stuurde een jonge diplomatieke secretaris, Marcellus, om haar op te halen. Marcellus kwam een week te laat. De plaatselijke Ottomaanse gouverneur had van het beeld gehoord, had besloten dat het aan de Verheven Porte toebehoorde, en had een Griekse koopman, Oikonomos, al toestemming gegeven om het naar een dragoman in Constantinopel te verschepen.

Wat er daarna gebeurde, is het punt waar de folklore begint en de documenten vaag worden. Toen Marcellus met de Franse marineschoener Estafette in de baai van Milos aankwam, lag het beeld al ingeladen op een kaïk in de haven, klaar om naar Constantinopel te varen. Er volgde een woordenwisseling op het strand tussen de Fransen en de agenten van de dragoman. Er werd getrokken en geduwd, en uiteindelijk werden de kisten met geweld van de kaïk af en aan boord van de Estafette gesleept. Marcellus betaalde de Ottomaanse kant achteraf een schadevergoeding, en de gouverneur kreeg van de Porte een pak slaag omdat hij had geprobeerd Frans eigendom te stelen dat Frankrijk als eerste had gekocht, en dat is een zin die je alleen over 1820 kunt schrijven.

Het verhaal dat de meeste bezoekers van het Louvre te horen krijgen als ze het een gids vragen, is dat de armen tijdens het handgemeen op het strand van het beeld afbraken. De ene arm ging de ene kant op, de andere de andere kant, en allebei raakten ze kwijt tussen de kiezels. Het is een goed verhaal. Het is vrijwel zeker niet waar. De vroegste schriftelijke verslagen van de vondst – Voutiers eigen schetsen van de dag van de vondst, en een brief die Louis Brest die april naar Parijs schreef – laten zien dat het beeld al armloos was toen het uit de muur kwam. Ze werd armloos begraven. Het handgemeen brak andere dingen, misschien vingers en plooien van het gewaad, maar de armen waren al duizend jaar weg voordat iemand die Yorgos heette stenen begon los te wrikken.

Close-up van het gezicht en de schouders van de Venus van Milo, met de details van het marmer

Waarom blijft het verhaal van het strand dan bestaan? Omdat er op de reis naar huis iets anders verloren ging, en de armloze Venus een handige plek werd om de schuld aan op te hangen.

De sokkel die verdween

Toen het beeld voor het eerst uit de nis werd gehaald, zat er bij de stukken een klein fragment van de sokkel waarop ze had gestaan. Die was apart gehouwen en daarna met pennen aan haar voeten bevestigd. Op een van de zijden van de sokkel stond een gebeitelde Griekse inscriptie, die Voutier zag, die Marcellus zag, waarover Louis Brest schriftelijk verslag uitbracht aan de markies de Rivière, en die verschillende Franse geleerden in Parijs in 1821 bestudeerden nadat het beeld in het Louvre was aangekomen. De inscriptie luidde, vertaald:

Alexandros, zoon van Menides, burger van Antiochië aan de Maeander, heeft dit gemaakt.

Antiochië aan de Maeander was een hellenistische Griekse stad in wat nu West-Turkije is, in de derde eeuw v.Chr. gesticht door Seleucidische koningen. De vorm van de letters, de vermelding van de stad en de stijl van het beeld dateerden haar allemaal in de late tweede of vroege eerste eeuw v.Chr. Laathellenistisch. Niet klassiek. Driehonderd jaar en een hele categorie prestige verwijderd van de datum die de Fransen haar wilden geven.

In 1821, net toen het beeld werd schoongemaakt en klaargemaakt om aan koning Lodewijk XVIII te worden gepresenteerd, raakte de sokkel zoek. De verslagen lopen uiteen. In sommige versies werd hij in een opslagruimte van het Louvre ‘verlegd’. In andere werd hij ‘tijdens het transport beschadigd’ en stilletjes weggegooid. In één versie, opgetekend door de negentiende-eeuwse Franse archeoloog Salomon Reinach, werd de sokkel opzettelijk van het beeld gescheiden en achtergehouden, omdat de markies de Quatremère de Quincy, de vaste secretaris van de Académie des Beaux-Arts en de invloedrijkste kunsthistoricus van Frankrijk, op schrift had verklaard dat het beeld een klassiek werk was, en de inscriptie hem tegensprak.

Quatremère de Quincy wist dat de inscriptie bestond. Hij had de verslagen gelezen. In een formeel betoog voor de Académie in 1821 oordeelde hij dat de inscriptie een latere toevoeging uit de Romeinse tijd was, dat Alexandros waarschijnlijk een restaurateur was en niet de beeldhouwer, en dat de echte datering van de Venus van Milo de vierde eeuw v.Chr. was – de tijd van Praxiteles. De sokkel was, heel goed uitkomend, niet meer beschikbaar om door iemand opnieuw te worden bekeken. Hij is sindsdien nooit meer gezien.

Waarom Frankrijk haar klassiek nodig had

De doofpot had een duidelijke politieke oorzaak. Zes jaar voordat Yorgos Kentrotas begon te graven, had Frankrijk de Venus de’ Medici moeten teruggeven. De Medici-Venus, een Romeinse kopie uit de eerste eeuw v.Chr. naar een Grieks origineel, was het pronkstuk geweest van Napoleons geroofde collectie – in 1803 uit de Uffizi gehaald, in het Louvre tentoongesteld als het toppunt van alle antieke beeldhouwkunst, en na Waterloo, in 1815, onder druk van de geallieerden teruggegeven aan Florence. Parijs was vernederd. In de grote zaal met klassieke oudheden gaapte een gat. Ook de Apollo van Belvedère was teruggegaan naar het Vaticaan. De Nikè van Samothrake had Frankrijk nog niet, die was nog jaren verwijderd. Het Louvre, het grote republikeinse museum, miste opeens zijn belangrijkste stuk.

Toen liep een boer op Milos zijn akker in en stuitte op een nis. Het beeld kwam in februari 1821 in Parijs aan, een geschenk van de markies de Rivière aan de koning. Lodewijk XVIII lag met jicht in bed en kon niet bij de onthulling zijn. Hij liet vanuit zijn slaapkamer zijn complimenten overbrengen. De hofhistorici hadden haar nodig als vervanging voor de Medici-Venus. De hofhistorici kregen wat ze nodig hadden. Ze werd onmiddellijk gepresenteerd als een klassiek origineel, vierde eeuw v.Chr., heel misschien van Praxiteles, en de enige bewaarde Griekse Venus van die kwaliteit die er bestond. De inscriptie die iets anders suggereerde, zat niet langer in het dossier.

De Salle de la Vénus de Milo in het Louvre, de zaal die in de jaren 1820 werd gebouwd om haar te tonen

Het kostte de rest van de negentiende eeuw en een aantal Duitse en Franse archeologen om de juiste datering terug te zetten. Adolf Furtwängler, de grote Duitse classicus, publiceerde het bewijs in de jaren 1890. Salomon Reinach bevestigde het in de jaren 1900. Tegen 1920 vermeldde de catalogus van het Louvre haar met tegenzin als hellenistisch. Tegen 2000 erkende het bordje in de zaal de inscriptie van Alexandros. Maar de zaal zelf – de Salle de la Vénus de Milo, op de begane grond van de Denonvleugel – werd in de jaren 1820 gebouwd in de veronderstelling dat ze klassiek was, en de architectuur kondigt haar nog altijd zo aan. De nissen rond de zaal zijn bedoeld voor voorwerpen die haar gelijken moesten zijn. Het zijn allemaal Romeinse kopieën uit latere eeuwen. Ze is nog altijd het enige echte Griekse marmer in de zaal.

Waar in het Louvre staat de Venus van Milo

Ze staat op de begane grond van de Denonvleugel, in een lange overwelfde zaal die uitkomt op de Galerie des Antiques. Kom je vanaf de Piramide, dan loop je richting de Egyptische oudheden en buig je daarna rechts af naar de Griekse, Etruskische en Romeinse zalen. De Salle de la Vénus de Milo ligt bijna aan het eind van die as, aan je linkerhand, met bordjes aangegeven. Ze staat op een stenen sokkel – niet die van Milos, die is weg, maar een vervanging – aan het verste eind van een symmetrische zaal met mindere Romeinse Venussen langs de wanden en een koude marmeren vloer. Het licht is natuurlijk als dat er is, aangevuld met spots aan het plafond die bij een opknapbeurt in 2010 werden geplaatst. Het is in de zaal meestal minder druk dan je zou verwachten, omdat de meeste Mona Lisa-pelgrims nooit naar beneden komen.

Ga dichtbij staan. Kijk naar haar linkervoet. Boven in de sokkel zit een kleine rechthoekige uitsparing waar de oorspronkelijke voet met de inscriptie ooit met pennen in vastzat. Die uitsparing is het spoor van de verborgen geschiedenis. Het is het enige overgebleven bewijs op het beeld zelf dat de inscriptie ooit heeft bestaan. De meeste bezoekers weten niet dat ze ernaar moeten zoeken, en de huidige zaaltekst van het Louvre noemt haar niet – Chiaro wel, in de volgorde waarin de doofpot van 1821 zich werkelijk voltrok.

Loop daarna één keer langzaam om haar heen. Het gewaad dat van haar heupen valt, is gehouwen met een ondersnijding die de hellenistische beeldhouwers hadden geperfectioneerd en die beeldhouwers uit de klassieke tijd nooit probeerden. De plooien zijn diep. Het marmer erachter is weggehakt tot bijna niets. Je ziet het vanaf de zijkant. Het is de laathellenistische stijl die de Fransen een eeuw lang ontkenden.

Een opmerking over de armen

De vraag waarop iedereen een antwoord wil, is wat ze vasthield. Het korte antwoord is dat we het niet weten, maar we kunnen wel redeneren. Haar schouders en torso staan zoals een figuur die iets naar voren en iets naar links houdt. Sporen op haar linkerschouder wijzen erop dat daar gewicht op rustte. Hellenistische Venussen uit dezelfde periode en streek worden vaak afgebeeld met ofwel een appel – de twistappel – ofwel het schild van Ares, waarin haar eigen gezicht weerspiegelt, een vondst van de Romeinse dichter Ovidius. De versie met de appel is de populairdere gok, vanwege de woordspeling met Milos en appel. De versie met het schild is de wetenschappelijkere. Geen van beide is te bewijzen zonder de armen, en de armen worden vrijwel zeker nooit gevonden. Yorgos Kentrotas groef in een muur, niet in een graf. Wat ze oorspronkelijk ook vasthield, het was van haar afgebroken lang voordat de Ottomanen Milos beheersten, lang voordat Frankrijk bestond, waarschijnlijk toen ze nog een stadsbeeld was op het openbare plein van een oude Griekse stad.

Waar je op let als je haar ziet

Zoek de uitsparing in de sokkel waar de inscriptie vroeger in paste. Bekijk het ondersneden gewaad vanaf de zijkant. Zoek het kleine schilfertje boven haar rechterheup, waar een van de naden tussen het bovenste en onderste marmerblok in 1821 onhandig met cement werd hersteld. Kijk hoe de torso op de heupen draait – contrapost, één stap voorbij klassieke ingetogenheid doorgevoerd tot iets losser en theatraler. Dat zijn de verraderlijke tekenen. Ze is een laathellenistisch origineel, en elk van die tekenen is een vingerafdruk die de Fransen niet konden uitwissen.

Beeldverantwoording