
In de zomer van 1509 was Raffaello Sanzio zesentwintig jaar oud. Hij woonde in Rome, kreeg een salaris van paus Julius II en liep bijna elke dag Michelangelo tegen het lijf in de gangen van het Vaticaan. Michelangelo schilderde het plafond van de Sixtijnse Kapel, tweehonderd meter verderop, in een stemming van grimmige vijandigheid. Rafaël schilderde een verdieping hoger een vertrek dat de Stanza della Segnatura heet, de privébibliotheek van Julius. Op de lange wand tegenover het raam zette hij een geschilderde zuilengang neer in de stijl van Bramantes nieuwe Sint-Pieter en vulde die met achtenvijftig filosofen.
Hij gaf de filosofen niet de gezichten van filosofen. Hij gaf ze de gezichten van zijn tijdgenoten. Plato is Leonardo da Vinci. Heraclitus, die in zijn eentje op de trap zit te piekeren, is Michelangelo, uit het geheugen geschilderd nadat Rafaël op een middag de afgesloten Sixtijnse Kapel was binnengeglipt. Euclides, geknield met een passer, is de architect Donato Bramante. En helemaal in de rechterhoek, onder een zachte zwarte muts recht naar de toeschouwer kijkend, staat een jongeman met een lange, dunne hals en donkere ogen. Dat is Rafaël zelf. Hij signeerde zijn schilderij door erin te gaan staan.
De figuren van De school van Athene in één oogopslag

De nummers op de afbeelding horen bij deze legenda. Waar Rafaël voor een filosoof het gezicht van een tijdgenoot leende, staat het model erbij.
| # | Figuur | Waar je hem vindt | Gezicht geleend van |
|---|---|---|---|
| 1 | Socrates | Linksboven, in olijfgroen, telt argumenten af op zijn vingers | |
| 2 | Alcibiades | Linksboven, met helm en harnas, luistert naar Socrates | |
| 3 | Pythagoras | Linksonder, schrijft in een boek | |
| 4 | Averroes | Achter Pythagoras, met een witte tulband | |
| 5 | Hypatia of Francesco Maria della Rovere | Linksonder, in het wit, naast de groep van Pythagoras | Mogelijk della Rovere |
| 6 | Plato | Midden links, in rood en paars, wijst omhoog | Leonardo da Vinci |
| 7 | Aristoteles | Midden rechts, in blauw, handpalm omlaag | Geen model bekend |
| 8 | Diogenes | In zijn eentje languit op de trap | |
| 9 | Heraclitus | Midden voorgrond, leunt op een marmerblok | Michelangelo |
| 10 | Euclides | Rechtsonder, gebogen over een lei met een passer | Donato Bramante |
| 11 | Zoroaster | Rechts, houdt de hemelglobe vast | |
| 12 | Ptolemaeus | Rechts, met zijn rug naar je toe, houdt de aardglobe vast | |
| 13 | Rafaël | Helemaal rechts, met een zwarte muts, de enige figuur die naar jou kijkt | Hijzelf |
Sta je in de Stanza della Segnatura in plaats van dit thuis te lezen, richt Chiaro dan op de wand. Het noemt de figuur waar je naar kijkt en vertelt je zijn verhaal, zonder gedrukte legenda.
De figuren van De school van Athene, van het midden naar buiten
Om door de menigte te lopen, begin je in het midden. Twee figuren boven aan de trap beheersen de compositie: Plato links, in rood en paars, en Aristoteles rechts, in blauw en bruin. Plato houdt zijn dialoog Timaeus vast en wijst omhoog naar de hemel. Aristoteles houdt zijn Ethica Nicomachea vast en maakt een vlak gebaar, handpalm omlaag, naar de aarde. In dat ene gebaar zit het hele betoog van het schilderij. De filosofie van Plato gaat over ideeën, die boven de wereld bestaan. Die van Aristoteles gaat over substanties, die in de wereld bestaan. De hele renaissancistische twist tussen die twee zit verpakt in één hand op schouderhoogte.
Plato’s gezicht is dat van Leonardo. Je kunt dat controleren door voor het fresco te gaan staan en dan door hetzelfde paleis naar Rafaëls andere fresco’s te lopen, waar Leonardo in gewone portretvorm verschijnt. Dezelfde zilveren baard, dezelfde lange, benige neus, dezelfde licht geloken ogen. Leonardo was in 1509 zevenenvijftig, woonde in Milaan en was de beroemdste levende schilder van Italië. Rafaël, die vijf jaar eerder in Florence Leonardo’s karton voor De slag bij Anghiari had bestudeerd, bracht hulde aan de man die elke Italiaanse schilder als de meester beschouwde.
Aristoteles is een samenstelling. Er is nooit overtuigend één model voor hem gevonden. Hij is jonger dan Plato, gespierder, aanweziger. Hij ziet eruit als een senator.
Plato en Aristoteles: een familieruzie geschilderd
De verhouding tussen Plato en Aristoteles was voor Rafaël niet abstract. De Stanza della Segnatura is de bibliotheek van paus Julius, en de plafondfresco’s erboven tonen de vier faculteiten: theologie, filosofie, poëzie en rechtsgeleerdheid. Elke wand hoort bij een faculteit. De Disputa over het sacrament is theologie. De Parnassus is poëzie. De kardinale en theologale deugden is rechtsgeleerdheid. Filosofie is deze wand, de wand die nu De school van Athene heet, een titel die pas in de zeventiende eeuw ontstond.
Julius, een humanist en tegelijk een strijdlustige paus, geloofde dat de vier faculteiten met elkaar in harmonie waren. De christelijke theologie op de tegenoverliggende wand en de heidense filosofie op deze wand moesten elkaar aankijken over de ruimte heen, in een staat van discussie die tegelijk een staat van verzoening was. Rafaëls taak was om die discussie te schilderen als een menigte.
Dus is de menigte geordend. Rond Plato groeperen zich de idealisten, de mystici, de wiskundigen die geloofden dat getallen de structuur van de werkelijkheid waren. Rond Aristoteles staan de natuuronderzoekers, de waarnemers, de mensen die hun kennis haalden uit het bekijken van dingen. Elke houding, elk gebaar, elk groepje pratende mensen op het schilderij heeft een plek binnen dat zwaartekrachtveld.
Wie er in De school van Athene staat, figuur voor figuur
Begin links en ga met de klok mee.
Socrates staat in olijfgroen, en profil, met zijn linkerhand omhoog alsof hij stellingen aftelt op zijn vingers. Hij is aan het discussiëren. Zijn toehoorder, de man met de helm die eruitziet alsof hij per ongeluk bij een filosofiecollege terecht is gekomen, is Alcibiades, de jonge Atheense generaal die Socrates’ beroemdste leerling werd. De helm is een visuele grap: Alcibiades kwam inderdaad in militaire uitrusting en dronken naar symposia en probeerde zijn leraar te verleiden, die hem inderdaad afwees.
Voor Socrates, languit op de trap alsof hij daar is gevallen, ligt Diogenes de Cynicus. Hij is alleen. Hij leest. De menigte kan hem niets schelen. Diogenes woonde beroemd genoeg in een ton, zei tegen Alexander de Grote dat hij uit zijn zon moest gaan, en liep met een lamp over de agora op zoek naar een eerlijk mens. Rafaël gaf hem het midden van het schilderij en sloot hem vervolgens af van alle andere figuren. Niemand praat met hem. Dat klopt.
Linksonder, geknield boven een open boek, zit Pythagoras, omringd door een groepje leerlingen. Een jongeman in het wit houdt een lei vast zodat Pythagoras die kan zien. Op de lei staan de Griekse letters voor de harmonische verhoudingen, het wiskundige bewijs dat muziek uit getallen bestaat. Een tweede leerling achter Pythagoras houdt een rol vast met de tetraktys, de driehoekige schikking van tien punten die het heilige symbool van de pythagoreïsche school was.
Achter Pythagoras, met een witte tulband over zijn schouder glurend, staat de Arabische filosoof Averroes. Hij is de enige niet-Griek die je aan zijn kleding herkent. Rafaël nam hem op omdat hij de belangrijkste middeleeuwse commentator op Aristoteles was, en de aanwezigheid van Aristoteles op het schilderij is in zekere zin mogelijk gemaakt door de vertalingen van Averroes.
Wie is de vrouw in De school van Athene?
Links van Pythagoras, in het wit, met een lauwerkrans, staat een mooie jonge figuur van wie de identiteit een van de raadsels van het schilderij is. Sommige kenners zeggen dat het Francesco Maria della Rovere is, de hertog van Urbino, geschilderd als beleefdheid tegenover de familie Della Rovere waaruit Julius stamde. Anderen zeggen dat het Hypatia van Alexandrië is, de wiskundige en neoplatoniste. Klopt die tweede lezing, dan schilderde Rafaël een vrouw in een fresco over filosofie zonder het aan iemand te vertellen, en deed hij dat door haar het kapsel van een man te geven. Geen enkele bron uit de renaissance noemt hier Hypatia; de lezing is modern, en daarom houden reisgidsen nog altijd een slag om de arm.

Op de voorgrond in het midden, in een witte tuniek, tegen een marmerblok geleund met zijn hoofd op zijn hand, zit de beroemdste toevoeging aan het schilderij. Deze figuur stond niet op Rafaëls oorspronkelijke karton. Hij werd laat toegevoegd, toen de rest van het fresco al geschilderd was, op een tweede stuk pleisterwerk dat op de bestaande wand werd aangebracht. De figuur is Heraclitus. En het gezicht is dat van Michelangelo.
Heraclitus: het portret van Michelangelo, in het geheim geschilderd
Dit is het verhaal. Eind 1510, zo’n jaar nadat Rafaël aan de Segnatura was begonnen, ging de steiger in de Sixtijnse Kapel even naar beneden voor een onthulling. Michelangelo, die de toegang tot zijn werk in uitvoering jaloers bewaakte, had tijdens het schilderen niemand binnengelaten. Rafaël, Bramante en een paar anderen glipten naar binnen om het half voltooide plafond te zien.
Rafaël kwam veranderd naar buiten. Het plafond was gespierder, heftiger en monumentaler dan alles wat hij zelf had geschilderd. Hij ging terug naar de Stanza della Segnatura, keek naar De school van Athene, dat grotendeels af was, en besloot dat er iets ontbrak. Hij liet de metselaars een stuk pleisterwerk op de voorgrond in het midden wegbeitelen en opnieuw pleisteren. Toen het nieuwe oppervlak klaar was, schilderde hij Heraclitus erop.
Heraclitus, de Griekse filosoof die bekendstond als ‘de wenende filosoof’, was beroemd om de leer dat alles stroomt en niets blijft, en om een temperament dat de ouden beschreven als duister, eenzelvig en minachtend tegenover andere mensen. Rafaël gaf hem het lichaam van Michelangelo, de piekerende houding van Michelangelo en het gezicht van Michelangelo. Hij gaf hem zelfs de kleren van Michelangelo: een ruwe steenhouwerstuniek en leren laarzen, niet de toga die alle anderen dragen. Het is een portret uit het geheugen, gemaakt na het bezoek aan de Sixtijnse Kapel, in het schilderij gezet als eerbetoon en tegelijk als grap. De man zit in zijn eentje te piekeren omdat hij Michelangelo is, die op dat moment echt in zijn eentje zat te piekeren, een eindje verderop in de gang.
Kijk je goed naar het linkerbeen van Heraclitus, dan zie je een vage naad in het pleisterwerk waar het nieuwe stuk aan het omliggende oppervlak grenst. Vijfhonderd jaar later is het bewijs van die late ingreep nog altijd zichtbaar voor iedereen die de moeite neemt om te kijken.
Euclides, met het gezicht van Bramante, geknield met een passer
Ga naar de voorgrond rechts. Een kale man buigt zich met een passer in zijn hand over een lei en tekent een meetkundige figuur. Vier jonge leerlingen staan om hem heen, een van hen zo dicht ertegenaan dat zijn neus de lei bijna raakt. Dit is Euclides, de meetkundige uit de derde eeuw v.Chr. wiens Elementen tweeduizend jaar lang het leerboek was waaruit elke Europeaan wiskunde leerde.
Het gezicht van Euclides is dat van de architect Donato Bramante. Bramante was vijftien jaar ouder dan Rafaël en kwam ook uit Urbino, de kleine hofstad waar Rafaël was opgegroeid. Hij had de nieuwe Sint-Pieter ontworpen, en Rafaël gebruikte die zuilengang als architectonisch kader voor het hele fresco. Door Euclides het gezicht van Bramante te geven, erkende Rafaël dat de architectuur van het schilderij, letterlijk en figuurlijk, het werk van Bramante was. Bramante was overigens ook de man die de paus had voorgesteld deze opdracht aan Rafaël te geven in plaats van aan een concurrent. Het portret was een wederdienst.
Op de met goud geborduurde kraag van Euclides’ tuniek staat een kleine signatuur: de letters R.U.S.M. Ze staan voor Raphael Urbinas Sua Manu, ‘Rafaël van Urbino, met eigen hand’. Het is de enige formele signatuur van de schilder op het fresco. Rafaël zette die op de man met het gezicht van Bramante, de vriend die hem de opdracht had bezorgd.
Naast Euclides staan nog drie benoemde figuren. Zoroaster houdt een hemelglobe vast. Ptolemaeus, de Egyptische astronoom, houdt een aardglobe vast: het antieke beeld van de kosmos, met de aarde in het midden. Die twee staan tegenover elkaar, globe in de hand, alsof ze ruziën over wat er in het midden van het heelal hoort. Achter Ptolemaeus, over zijn schouder kijkend, met een zachte zwarte baret, staat een jongeman met donker haar. Dat is Rafaël.
De filosofen in Rafaëls schilderij die niemand kan benoemen
Niet elk gezicht is geïdentificeerd. De jongeman naast Plato, die in de gouden mantel, is waarschijnlijk Xenophon, de geschiedschrijver en leerling van Socrates, maar kenners hebben ook voor andere lezingen gepleit. De bebaarde man in een blauwe mantel rechts van de middelste trap zou Plotinus kunnen zijn, de neoplatonist, of puur verzonnen. De drie mannen die links op de middelgrond met de hoofden bij elkaar staan te praten, zijn helemaal niet geïdentificeerd en waren waarschijnlijk bedoeld als typen, niet als individuen.
Rafaël bouwde die dubbelzinnigheid er bewust in. Het schilderij werd besteld als portret van de filosofie, niet als een precieze indeling van filosofen met naam en toenaam. Dat niet iedereen in de menigte te benoemen is, is juist het punt: er waren meer filosofen dan één zaal kan bevatten. Je kijkt naar een steekproef.
Chiaro werkt goed in de Segnatura, omdat dit een zaal is waar de sleutel tot het hele schilderij een lijst met namen is, en die lijst hangt niet aan de muur. Ga voor het fresco staan, kijk naar Heraclitus op zijn marmerblok, en het verhaal van de beitel van eind 1510, het stuk pleisterwerk, de inbraak in de Sixtijnse Kapel, het gezicht van Michelangelo, klinkt in je oor op precies het moment dat je naar de naad kijkt.
Het plafond boven het fresco
Kijk omhoog. Het plafond van de Stanza della Segnatura is geen decoratieve versiering. Het is het filosofische programma van de vier wanden, van bovenaf aangekondigd. In het midden zit een achthoek met een grotesk medaillon van God de Vader boven de woorden FIAT LUX. Rond de achthoek zitten vier tondo’s, één voor de faculteit van elke wand.
De tondo boven de filosofiewand, die boven De school van Athene, toont een vrouwelijke personificatie van de Filosofie op een troon, met twee boeken met de opschriften Moralis en Naturalis. Morele filosofie en natuurfilosofie. Dat is de tweedeling die de wand eronder uitwerkt. De rechterkant van het fresco is de natuurfilosofie van Aristoteles: waarneming, meting, fysieke dingen. De linkerkant is de morele filosofie van Plato: ideeën, vormen, het rijk daarboven. Het plafond vertelt je waar je op moet letten. De wand vertelt je wie.

Rafaël schilderde de tondo’s op het plafond niet zelf. Ze werden door zijn assistenten uitgevoerd naar zijn ontwerpen. Maar het programma kwam uit zijn hoofd, vermoedelijk na lange gesprekken met de theologische adviseur van Julius en met Bramante. De Stanza della Segnatura als geheel is een van de zorgvuldigst beredeneerde beschilderde ruimtes van Europa. Vier wanden, vier faculteiten, vier harmonieën. Het was evenzeer een filosofie van ordening als een filosofie van de filosofie.
Diogenes, de man die niet wilde meedoen
Ga terug naar Diogenes. Hij ligt er nog steeds, alleen, op de trap. Zijn plaatsing is de wreedste grap van het schilderij. Hij is de ene filosoof van wie iedereen in de renaissance had gehoord en die niemand wilde zijn. Hij bespotte Alexander. Hij spuugde op marmer. Hij woonde in een ton en noemde zichzelf een wereldburger, en verwierp elke school, ook zijn eigen. Rafaël gaf hem de centrale diagonaal van het schilderij en isoleerde hem vervolgens van elke andere figuur erop.
Die isolatie is ook een formele keuze. Het liggende lichaam van Diogenes snijdt de menigte in twee symmetrische helften, de platonisten links en de aristotelici rechts. Hij is het scharnierpunt. Hij is de figuur waaromheen het schilderij is gecomponeerd, ook al erkent niemand op het schilderij hem. Precies zoals Diogenes het zelf graag had gehad.
Wil je de sleutel tot Rafaëls manier van componeren zien, zoek dan eerst Diogenes en werk van daaruit naar buiten. Elke andere figuur is ten opzichte van hem geplaatst.
Pythagoras en de harmonie der sferen
De lei aan de voeten van Pythagoras is een van de zorgvuldigst onderzochte details van het schilderij. Rafaël schilderde erop de pythagoreïsche harmonische verhoudingen: diapason, diapente, diatessaron, oftewel het octaaf, de kwint en de kwart, elk uitgedrukt als een verhouding van kleine gehele getallen. Dat was niet verzonnen; Rafaël nam het over uit een verhandeling. Die verhandeling was van zijn tijdgenoot Franchino Gaffurio, een muziektheoreticus wiens diagrammen van de harmonische verhoudingen al twintig jaar in Rome de ronde deden.
Het detail staat er omdat Pythagoras de eerste Griek was die betoogde dat muziek en wiskunde hetzelfde waren: dat de toonhoogte van een trillende snaar afhangt van haar lengte, die afhangt van getal, dat dus de onderliggende taal van de werkelijkheid is. Dat idee, de harmonie der sferen, is het fundament van alles wat Plato boven het hoofd van Pythagoras zei.
De compositie werkt dus ook verticaal. Pythagoras op de grond, met de verhoudingen in de hand. Plato erboven, wijzend naar de hemel die de verhoudingen beschrijven. Aristoteles wijzend naar beneden, naar de fysieke wereld waarin die verhoudingen zich tonen. Heraclitus op het marmerblok, die het met niets ervan eens is. Het betoog speelt zich tegelijk op drie niveaus af.
Veelgestelde vragen over De school van Athene
Wie staat er in het midden van De school van Athene?
Plato en Aristoteles, naast elkaar boven aan de trap. Plato, in rood en paars en met het gezicht van Leonardo da Vinci, wijst omhoog naar de hemel. Aristoteles, in blauw, houdt zijn hand plat boven de aarde. Onder hen ligt Diogenes in zijn eentje languit op de trap.
Hoeveel mensen staan er op De school van Athene?
Rafaël schilderde achtenvijftig figuren. Maar een stuk of twaalf daarvan zijn met enige zekerheid te benoemen, en dat zijn de dertien op de genummerde legenda hierboven. De rest was waarschijnlijk bedoeld als typen, niet als portretten.
Staat Rafaël zelf op De school van Athene?
Ja. Hij staat helemaal rechts aan de rand, met een zachte zwarte muts, en kijkt van achter Ptolemaeus en zijn globe naar buiten. Hij is de enige figuur op het fresco die je recht aankijkt.
Staat Leonardo da Vinci op De school van Athene?
Ja, als Plato. De zilveren baard en de lange neus in het midden van het schilderij zijn van Leonardo, geschilderd door een jongere kunstenaar die hem vereerde.
Staat Michelangelo op De school van Athene?
Ja, als Heraclitus, de piekerende man die op de voorgrond in het midden tegen een marmerblok leunt. Rafaël voegde hem laat toe, op een vers stuk pleisterwerk, nadat hij het plafond van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel had gezien, en de naad is nog altijd vaag zichtbaar.
Staat er een vrouw op De school van Athene?
Misschien één. De jonge figuur in het wit naast de groep van Pythagoras wordt vaak Hypatia van Alexandrië genoemd, maar andere kenners zien in de figuur Francesco Maria della Rovere, de hertog van Urbino. Geen enkele bron uit de renaissance noemt hier Hypatia, dus zie die lezing als een moderne gok, niet als een feit.
Hoe heten de filosofen op De school van Athene?
De figuren die het vaakst worden benoemd, zijn Socrates, Alcibiades, Pythagoras, Averroes, Plato, Aristoteles, Diogenes, Heraclitus, Euclides, Zoroaster en Ptolemaeus, plus de figuur die Hypatia wordt genoemd en Rafaël zelf. Ze zijn allemaal genummerd op de afbeelding met labels bovenaan deze pagina, met erbij waar je ze vindt.
Waar is De school van Athene te zien?
Het is een fresco op de wand van de Stanza della Segnatura, een van de Stanze van Rafaël in de Vaticaanse Musea in Rome. De zaal was de privébibliotheek van paus Julius II, en de route door het museum komt erdoorheen op weg naar de Sixtijnse Kapel.
Waar je op let als je het ziet
Ga vroeg naar de Stanza della Segnatura. De Vaticaanse Musea sturen bezoekers in een vaste volgorde door de zalen die eindigt bij de Sixtijnse Kapel, dus als de meeste mensen bij de Segnatura aankomen, denken ze al aan de volgende zaal. Blijf staan. De Segnatura is beter dan de Sixtijnse Kapel. Het is er minder druk. Je kunt de figuren echt zien.
Drie details zijn tien minuten voor de wand meer dan waard.
Ten eerste de naad. Het stuk pleisterwerk voor Heraclitus is in strijklicht vaag zichtbaar. Ga aan de rechterkant van het fresco staan en kijk naar de voorgrond in het midden. De rechthoek van net iets ander pleisterwerk valt op als je weet dat je ernaar moet kijken.
Ten tweede de signatuur. De letters R.U.S.M. op de kraag van Euclides’ tuniek. Je moet er dichtbij gaan staan. De suppoost houdt je niet tegen.
Ten derde het zelfportret. De jongeman die van achter Ptolemaeus naar buiten kijkt. Hij is de enige figuur op het hele schilderij wiens ogen de jouwe ontmoeten. Dat schilderde hij er bewust zo in. Hij wilde dat je wist wie dit had gemaakt.
De Segnatura is een kleine zaal met een snel doorstromende menigte, en er hangt geen bordje aan de muur dat vertelt wie wie is. Houd de genummerde legenda hierboven open op je telefoon, of laat Chiaro het doen: fotografeer een willekeurige figuur en het vertelt je wie hij is, wiens gezicht hij draagt en waar je op moet letten, in jouw taal.
Dezelfde genummerde aanpak werkt ook bij andere volle doeken, van Rembrandts Nachtwacht tot Leonardo’s Laatste Avondmaal, en de hele reeks staat bij elkaar in Beroemde schilderijen, elke figuur benoemd.
Elf jaar later, in 1520, was Rafaël dood, zevenendertig jaar oud. Hij werd op eigen verzoek begraven in het Pantheon. Zijn grafschrift, geschreven door de humanist Pietro Bembo, luidt: ‘Hier ligt Rafaël, door wie de moeder van alle dingen vreesde te worden overtroffen zolang hij leefde, en toen hij stierf, vreesde zelf te sterven.’ Het is het soort regel dat Bembo alleen schreef voor schilders die het verdienden. Loop de Stanza uit, over het Sint-Pietersplein, langs het Pantheon, en ga voor de eenvoudige grijze plaat staan die het graf markeert. De man eronder kijkt je aan vanuit de hoek van het fresco in de Segnatura, met een zwarte muts, van achter Ptolemaeus, nog altijd zesentwintig, nog altijd met die blik.