Naar de inhoud

Wat je ziet in het Museo del Prado: de meesterwerken die ertoe doen

Gepubliceerd: • 11 min lezen

Het Museo del Prado in Madrid, het neoclassicistische gebouw van Villanueva waarin de Spaanse koninklijke collectie is ondergebracht

Het Museo del Prado bezit zo’n achtduizend schilderijen en toont er ongeveer vijftienhonderd, wat betekent dat je zelfs na een lange dag het meeste niet hebt gezien. Het goede nieuws is dat je het Prado niet bezoekt voor de breedte. Je bezoekt het voor de diepte, want het is in wezen de particuliere kunstcollectie van de koningen van Spanje die openbaar is gemaakt, en die koningen hadden een uitgesproken, obsessieve smaak. Ze hielden van Titiaan. Ze hielden van Bosch. Ze hadden Velázquez en Goya als hofschilder. Het gevolg is dat het Prado niet van alles een beetje heeft. Het heeft van een paar dingen het beste ter wereld, en als je recht op die paar dingen afloopt, zie je enkele van de grootste schilderijen die ooit zijn gemaakt, zonder jezelf uit te putten voor wat alleen maar goed is.

Wat moet je in het Prado dan echt gezien hebben? Dit is de shortlist. Een stuk of twaalf werken, ruwweg ingedeeld naar waar de kracht van de collectie ligt, waar je voor moet hebben gestaan voordat je Madrid verlaat. Zie je alleen deze en sla je de rest over, dan heb je toch het Prado gezien. Voor de praktische vragen, kaartjes, openingstijden, het gratis avondtijdslot en hoe je deze zalen vindt, behandelt de bezoekersgids voor het Prado de logistiek. Dit stuk gaat over waar je naar kijkt als je eenmaal binnen bent.

De schilderijen die je in het Prado moet zien, in één oogopslag

SchilderijKunstenaarZaal
Las MeninasDiego Velázquez12
De Tuin der LustenJheronimus Bosch56A
De derde mei 1808Francisco de Goya64
De Zwarte schilderijen, waaronder Saturnus verslindt zijn zoonFrancisco de Goya67
Ruiterportret van Karel V bij MühlbergTitiaan27
Zelfportret (1498)Albrecht Dürer55B
De kruisafnemingRogier van der WeydenVlaamse zalen, begane grond
De annunciatieFra AngelicoItaliaanse zalen, begane grond
De edelman met de hand op de borstEl GrecoEl Grecozalen

Zaalnummers veranderen als het Prado de collectie anders ophangt, dus kijk voordat je op pad gaat even op de gratis plattegrond bij de ingang.

Begin met Velázquez, want dat doet iedereen

Het allerbelangrijkste schilderij in het gebouw is Las Meninas van Velázquez, en het hangt in zaal 12, in het hart van het museum, zo geplaatst dat de architectuur je ernaartoe leidt. Het is het schilderij uit 1656 waarop Velázquez zichzelf schilderde terwijl hij de koning en koningin van Spanje schildert, die alleen te zien zijn als een kleine weerspiegeling in een spiegel op de achterwand, omringd door de kleine infante Margarita, haar hofdames, twee hofdwergen en een slapende hond. Ga op de juiste afstand staan en de vloer van het schilderij lijkt over te lopen in de vloer onder je voeten, en dan besef je dat de koning en koningin staan waar jij staat. Het is het meest geanalyseerde schilderij uit de westerse kunst, en het beloont elke minuut die je het geeft. We hebben een uitgebreid artikel over Las Meninas als je wilt weten waar je op moet letten voordat je gaat.

Zoek, nu je toch in de zalen van Velázquez bent, zijn ruiterportretten van de koninklijke familie en zijn portret van het hof van paus Innocentius X, en zie hoe los, bijna achteloos, de verf van dichtbij is aangebracht, en hoe die tot een volmaakte vorm samenvalt als je een stap achteruit zet. Velázquez is de reden dat schilders van Manet tot Picasso de pelgrimstocht naar Madrid maakten.

Bosch: het vreemdste schilderij ter wereld

Jheronimus Bosch, De Tuin der Lusten, het drieluik waar een Spaanse koning niet genoeg van kon krijgen, Museo del Prado

In zaal 56A hangt De Tuin der Lusten, het scharnierende drieluik dat Jheronimus Bosch rond 1500 schilderde, met het paradijs, een enorm carnaval van naakte figuren met reusachtige vruchten en vogels, en een koude, donkere hel die op muziek draait. Het is het beroemdste onverklaarde schilderij ter wereld, vol details die geen reproductie kan vasthouden: een man in een eierschaal, een koor dat zingt van een partituur die op een achterwerk staat geschreven, oren zo groot als deuren. Koning Filips II van Spanje was geobsedeerd door Bosch en kocht alles van hem wat hij kon vinden, en daarom heeft het Prado de grootste Boschcollectie ter wereld. Geef de Tuin meer tijd dan je denkt nodig te hebben, want hij geeft zijn vreemdheid niet snel prijs. Ons uitgebreide artikel over De Tuin der Lusten van Bosch loopt alle drie de panelen langs.

Goya: van hofschilder tot nachtmerrie

Francisco de Goya, De derde mei 1808, het schilderij dat het moderne beeld van oorlog uitvond, Museo del Prado

Het Prado bezit de grote Goyacollectie van de wereld, en in een paar zalen kun je zijn hele ontwikkeling volgen, van de heldere, charmante wandtapijtontwerpen uit zijn jeugd tot de gruwel van zijn ouderdom. De onmisbare stop is zaal 64, waar De derde mei 1808 een gezichtsloos Frans vuurpeloton laat zien dat een man in een wit hemd executeert, die zijn armen wijd spreidt in de houding van de gekruisigde Christus. Het is het schilderij dat de kunst leerde oorlog te tonen als gruweldaad in plaats van als glorie, en het hangt naast zijn tegenhanger, De tweede mei 1808, die de opstand in Madrid laat zien die de represaille uitlokte. Ons uitgebreide artikel over Goya’s De derde mei 1808 legt uit waarom de man in het witte hemd alles veranderde.

Francisco de Goya, Saturnus verslindt zijn zoon, een van de Zwarte schilderijen, Museo del Prado

Ga daarna naar zaal 67 voor de Zwarte schilderijen, de veertien muurschilderingen die Goya in zijn dove, verbitterde ouderdom in zwart en bruin op de muren van zijn eigen huis schilderde en die nooit voor andermans ogen bedoeld waren. Saturnus verslindt zijn zoon, de god van de tijd die met doodsbange ogen zijn bebloede kind in zijn mond propt, is het bekendste, en het is een van de donkerste beelden in welk museum ter wereld ook. De weg van Goya’s zonnige vroege wandtapijten naar dit werk is de weg van een man die zag hoe zijn land zichzelf vernietigde, en het Prado laat je die zaal voor zaal afleggen.

Titiaan: de keizer en de lievelingsschilder van het rijk

Titiaan, Ruiterportret van Karel V bij Mühlberg, het schilderij dat de heldhaftige heerser te paard uitvond, Museo del Prado

De Spaanse Habsburgers waren Titiaans grootste opdrachtgevers, en daarom heeft het Prado de mooiste Titiaancollectie ter wereld. Het werk om te zoeken is het Ruiterportret van Karel V bij Mühlberg in zaal 27, waarop de machtigste man van Europa bij dageraad in een zwart-gouden harnas alleen uit een bos rijdt, zonder leger en zonder veldslag in zicht: de eenzaamheid zelf is het symbool van zijn gezag. Het schiep het model dat elk later schilderij van een heerser te paard kopieerde. Kijk, nu je toch in de zalen van Titiaan bent, ook naar zijn mythologische poesie, de zinnelijke Danaë- en Venusschilderijen die hij voor Filips II maakte, om het bereik te zien van een man die zowel keizerlijke macht als puur genot kon schilderen. Het hele verhaal staat in ons artikel over Titiaans Karel V bij Mühlberg.

El Greco: de lange figuren en het vreemde licht

El Greco, De edelman met de hand op de borst, Museo del Prado

El Greco, de op Kreta geboren schilder die zich in Toledo vestigde, een uur van Madrid, schilderde figuren die uitgerekt zijn als vlammen, in koude, elektrische, bovenaardse kleuren, en het Prado heeft een sterke zaal met zijn werk. Het portret om te zoeken is De edelman met de hand op de borst, een Spaanse heer in het zwart met een witte plooikraag, zijn rechterhand op zijn hart in een gebaar van ernstige oprechtheid. Het is een van de stilst indrukwekkende portretten in het gebouw, het Spaanse ideaal van waardigheid en geloof samengebald in één hand. El Greco werd herontdekt door de vroege modernisten, die in zijn vervormingen een voorloper van hun eigen werk zagen, en na Toledo is het Prado de beste plek om hem te begrijpen.

De Vlaamse primitieven: Van der Weyden en het vroege noorden

Rogier van der Weyden, De kruisafneming, een van de grote Vlaamse schilderijen, Museo del Prado

Omdat Spanje zo lang over de Nederlanden heerste, is het Prado een van de beste plekken ter wereld voor vroege Vlaamse schilderkunst. Het meesterwerk is De kruisafneming van Rogier van der Weyden, geschilderd rond 1435, waarop tien levensgrote figuren de dode Christus van het kruis halen in een ondiepe ruimte met een gouden achtergrond, terwijl de bezwijmende Maagd Maria de houding van haar zoon zo precies herhaalt dat de twee lichamen op elkaar rijmen. De emotionele intensiteit en de technische perfectie van het schilderij, elke traan, elke plooi in de stof, elke druppel bloed weergegeven met de precisie van een juwelier, vormen het hoogtepunt van de noordelijke kunst uit de vijftiende eeuw. Ga dichtbij staan en kijk naar de tranen. Niemand vóór Van der Weyden schilderde verdriet zo.

De Italiaanse vroegrenaissance: Fra Angelico

Fra Angelico, De annunciatie, het juweel van de Italiaanse vroegrenaissance in het Prado, Museo del Prado

Het grote vroeg-Italiaanse schilderij van het Prado is De annunciatie van Fra Angelico, geschilderd rond 1426, waarop de engel Gabriël de Maagd Maria ontmoet in een fijne roze-met-gouden loggia, terwijl in de hoek Adam en Eva uit het paradijs worden verdreven, waarmee de zondeval wordt verbonden met het moment van de beloofde verlossing. Fra Angelico was een dominicaner monnik die schilderde als daad van devotie, en de tederheid en helderheid van het werk, de vleugels met gouden punten, het zachte licht, het zorgvuldige perspectief van de architectuur, maken het tot een van de meest geliefde stukken in het museum. Het is een stiller meesterwerk dan de Bosch of de Goya, en een goede plek om je ogen rust te geven tussen de luidere zalen.

Dürer: de Duitser die zijn eigen gezicht signeerde

Albrecht Dürer, Zelfportret op 26-jarige leeftijd (1498), het eerste zelfbewuste zelfportret van een kunstenaar, Museo del Prado

In zaal 55B hangt het zelfportret van Albrecht Dürer uit 1498: de Duitse meester op zijn zesentwintigste, in Italiaanse zijde en met fijne handschoenen, met door het raam een besneeuwd Alpenlandschap en op de muur naast zijn hoofd zijn eigen naam en een rijmend tweeregelig vers. Het is een van de eerste zelfportretten waarin een kunstenaar zich niet presenteert als ambachtsman, maar als heer en denker die het waard is herinnerd te worden, de openingszet in de lange campagne om van de kunstenaar iemand met status te maken. Een paar zalen verderop hangen Dürers levensgrote geschilderde Adam en Eva uit 1507, het noordelijke antwoord op de Italiaanse obsessie met het volmaakte naakt. Het hele verhaal staat in ons artikel over Dürers zelfportret uit 1498.

Hoe je dit allemaal ziet zonder in te storten

Een stuk of twaalf meesterwerken is een realistische halve dag als je gedisciplineerd bent, en een hele dag als je blijft hangen, en dat zou je moeten doen. Het Prado is groot, de meesterwerken zijn over drie verdiepingen verspreid, en alles willen zien is de zekerste manier om niets te zien. Kies je onmisbare werken, Las Meninas, de Bosch, de Goyazalen, de Titiaan, en beschouw de rest als bonus. Ga zitten wanneer het kan. Het Prado heeft niet voor niets bankjes voor de belangrijkste werken, en de beste manier om Las Meninas of De Tuin der Lusten te zien is er tien minuten stil voor te zitten in plaats van er twee minuten omheen te draaien.

Chiaro vertelt je voor elk schilderij de details die ertoe doen, de spiegel in Las Meninas, de muziek in de hel van Bosch, de Christushouding in Goya’s vuurpeloton, de ontbrekende veldslag bij Titiaans keizer, zodat de specifieke dingen waar je anders langs zou lopen worden aangewezen terwijl je staat op de plek waar ze betekenis krijgen. Voor de praktische kant, wanneer je gaat, hoe je goedkoop binnenkomt en hoe je de route plant, lees je de bezoekersgids voor het Prado. En is Madrid één stop op een grotere reis, dan hoort het Prado in hetzelfde rijtje als het Louvre en de Uffizi: een van de handvol musea ter wereld die zijn opgebouwd uit een koninklijke collectie die je echt nergens anders kunt evenaren.