Naar de inhoud

De schilder die de Bosporus beroemd maakte: Ajvazovski’s Tophane, 1884

Gepubliceerd: • 9 min lezen

Ivan Ajvazovski, Constantinopel, de moskee van Tophane (1884)

In 1845 voer een dertigjarige Armeense schilder uit de Krimse havenstad Feodosia voor het eerst de Bosporus op, aan boord van het vlaggenschip van de Russische Zwarte Zeevloot, en zag hij de koepel van de Nusretiyemoskee bij de kade van Tophane de ochtendzon vangen. Hij bleef zes maanden in Constantinopel. In de halve eeuw daarna kwam hij er minstens negen keer terug. Hij schilderde de stad zo’n veertig keer. Het doek uit 1884 dat nu soms Constantinopel, de moskee van Tophane heet, is een van de late: Ivan Ajvazovski was zevenenzestig toen hij het maakte, en het is het schilderij dat het vaakst wordt gebruikt om uit te leggen wat er zo vreemd was aan zijn hele loopbaan. Hij schilderde hetzelfde uitzicht, op dezelfde moskee, aan dezelfde waterkant, in veertig jaar meer dan zes keer, en elke versie ziet eruit alsof hij de plek gisteren pas ontdekte. Ajvazovski’s schilderijen van Constantinopel zijn een studie in obsessie die nooit ophield te voelen als de eerste blik.

De schilder die Rusland bleef bestellen

Ajvazovski werd in 1817 als Hovhannes Ajvazjan geboren in Feodosia, aan de Krimkust van het Russische Rijk. Zijn familie was Armeens. Hij toonde al jong duidelijk talent, de plaatselijke burgemeester betaalde zijn tekenlessen, en op zijn dertiende werd hij toegelaten tot de Keizerlijke Academie voor Schone Kunsten in Sint-Petersburg, de meest prestigieuze kunstopleiding van de Russische wereld. Op zijn drieëntwintigste was hij de officiële schilder van de Russische marine. Dat is een titel die zich slecht naar vandaag laat vertalen. Hij moest met de Zwarte Zeevloot meevaren, echte zeeslagen bijwonen en die schilderen. Tsaar Nicolaas I keurde de opdrachten persoonlijk goed. Toen Ajvazovski in 1900 stierf, had hij ergens tussen de vijf- en zesduizend voltooide olieverfschilderijen gemaakt. Dat getal is geen gok. Ajvazovski hield uitgebreid boek. Hij werkte snel en gestaag, en hij stierf met een penseel in de hand, letterlijk, in zijn atelier in Feodosia, voor een doek met de titel ‘Explosie van een Turks schip’, dat hij nooit afmaakte.

Ivan Ajvazovski, Zelfportret (1874), op zijn zevenenvijftigste, tien jaar voor het schilderij van Tophane

Hij had twee onderwerpen. Het eerste was de zee, in elke stemming: maanverlichte kalmte, orkaan, zeeslag, windstilte, het schuim van een golf die breekt tegen een stervende zeeman op een rondhout. Het tweede was Constantinopel. Soms schilderde hij andere steden, Venetië, Napels, Sint-Petersburg vanaf de Neva, de Egyptische kust, maar de stad waar hij met het geduld van een pelgrim naar terugkeerde, was de Ottomaanse hoofdstad. Hij had Ottomaanse begunstigers, onder wie sultan Abdülmecit I, die hem in 1856 de Mecidiye-orde toekende, en later Abdülhamit II, die schilderijen van Ajvazovski in het Dolmabahçepaleis ophing. Hij was waarschijnlijk de enige grote negentiende-eeuwse schilder van wie het werk persoonlijk werd verzameld door zowel de Russische tsaar als de Ottomaanse sultan, die in die tijd zo goed als met elkaar in oorlog waren. Hij hield zijn Russische opdrachten en hij hield zijn Ottomaanse opdrachten. Hij schilderde Constantinopel voor beide publieken.

Waarom hij steeds terugkwam

Het uitzicht op het schilderij uit 1884 is genomen vanaf ergens op het water, met de blik naar het zuiden over de baai, richting de Europese kant. De grote koepelmoskee in het midden is de Nusretiye Camii, de ‘Moskee van de Overwinning’, voltooid in 1826. Ze stond pal boven de kanongieterij van Tophane, en daarom heette de wijk Tophane, ‘plaats van de kanonnen’, en daarom wordt de moskee in de meeste titels van Ajvazovski naar die wijk genoemd en niet naar haar eigen naam. Achter de moskee, op de hoger gelegen grond, zie je het silhouet van de Genuese Galatatoren uit 1348. De minaret op de voorgrond hoort bij de Kılıç Ali Paşamoskee aan de waterkant. Rechts, aflopend naar de Bosporus, staan de houten herenhuizen van Beyoğlu. Op de voorgrond vervoert een kaïk, de lange, smalle Ottomaanse roeiboot, zes figuren over roze-oranje water. Twee mannen met witte tulbanden zitten achterin. Een vrouw in lichte kleren zit tegenover hen. Het water onder de boot doet iets wat Ajvazovski beter schildert dan wie ook in de negentiende eeuw: het is een tikje doorschijnend, je ziet het kielzog zowel onder het oppervlak als erop.

Dat is de truc die zijn schilderijen van Constantinopel over tientallen versies heen levend hield. Op bepaalde uren is de Bosporus echt vreemd. Het water zit vol zwevend slib uit de Donau en de Don, en bij zonsopgang en zonsondergang weerkaatst het de lucht niet zo zuiver als een Italiaans meer. Het houdt het licht een beetje in zichzelf vast, zoals geoliede zijde. Ajvazovski leerde dat effect in de jaren 1840 te schilderen tijdens zijn eerste lange verblijf, en hij bleef het de rest van zijn leven verfijnen. In 1884 was hij zevenenzestig en kon hij het in glacislagen die zo dun zijn dat je de richting van zijn penseel door het water heen ziet. Hij werkte niet vanuit olieverfschetsen in de buitenlucht. Hij werkte uit het geheugen, in het atelier, op droog geprepareerd doek, en maakte een groot werk vaak op één dag af. Hij beweerde, en zijn assistenten bevestigden het, dat hij het schilderij in zijn hoofd al helemaal zag voordat hij begon.

De Nusretiye Camii (Moskee van de Overwinning) in Tophane, voltooid in 1826, zoals ze er nu bij staat aan de Bosporus

De moskee die niet op zichzelf leek

De Nusretiye Camii was een vrij nieuw gebouw toen Ajvazovski haar voor het eerst zag. Sultan Mahmut II liet haar tussen 1823 en 1826 bouwen, en ze was klaar in het jaar waarin hij het korps van de janitsaren ophief in een gewelddadige zuivering waarbij in Istanbul duizenden soldaten omkwamen. De moskee was een overwinningsmonument, ‘Nusretiye’ betekent ‘van de overwinning’, maar de overwinning die ze vierde, was een binnenlandse: de sultan tegen zijn eigen leger. De architect was Krikor Balyan, een Armeniër, de stichter van de Balyandynastie die de meeste grote laat-Ottomaanse gebouwen in Constantinopel ontwierp, waaronder het Dolmabahçepaleis. Krikor Balyan ontwierp de moskee in de Europese empirestijl, met kurkentrekkerminaretten, medaillons met slingers en één hoge koepel op slanke tamboers, meer een Parijs operagebouw dan een klassieke Ottomaanse moskee. Het resultaat is aan de skyline niet te missen, en daarom kwam Ajvazovski er, als hij Constantinopel schilderde, steeds op terug. Het was de moskee die er in de stad het meest uitheems uitzag, en hij was een Armeense schilder van de Krim die voor een sultan een opdracht schilderde over een gebouw dat een Armeense architect had ontworpen voor de overwinning van een sultan op zijn eigen leger. Het schilderij van Tophane uit 1884 is al een ingewikkeld beeld voordat je er goed naar begint te kijken.

Chiaro voert je blik van de kaïk op de voorgrond omhoog langs de minaret, over de koepel en naar de Galatatoren op de heuvel, in de volgorde waarin Ajvazovski het schilderij opbouwde, zodat je de diepte van de stad begrijpt voordat je je op het water richt.

Ajvazovski, Gezicht op Constantinopel en de Bosporus, een verwante compositie uit dezelfde decennia

Wat het schilderij doet en foto’s niet kunnen

Ga in het museum dat het bezit dicht bij het doek staan en je ziet de truc waarmee Ajvazovski het water liet gloeien. Hij schilderde de lucht en het onderliggende water in dezelfde temperatuur, een hoog, warm roze-oranje, en liet het eigenlijke zeeoppervlak daar bovenop drijven in een reeks dunne grijsblauwe glacislagen. Het oog leest de gloed alsof die uit het water zelf komt en niet uit de lucht die erin weerspiegelt. Foto’s van het schilderij maken dit helemaal plat. Reproducties zien er mooi uit. Het origineel ziet eruit alsof het van onderaf verlicht is. Hij gebruikte dezelfde techniek in zijn beroemdere stormschilderijen, waar ze het tegenovergestelde effect heeft: het warme roze onder een zwarte golf leest als de stervende gloed van het laatste bewuste moment van een zeeman. Hier levert ze een stad op die drijft op roze water, op het uur net na zonsondergang. De lucht is het koude deel. Het water is het warme deel. Draai om wat je verwacht te zien, en het schilderij valt op zijn plek.

De figuren in de kaïk zijn bewust weinig gedetailleerd. Ajvazovski was geen figuurschilder en dat wist hij. Had hij mensen nodig in een zeetafereel, dan vroeg hij soms andere schilders, onder wie Ilja Repin, om de figuren voor hem toe te voegen. Hij schilderde de boot. Repin schilderde de mensen. Er is niet vastgelegd wie de figuren op de Tophane van 1884 schilderde, maar de vage toets past bij Ajvazovski die alleen en onder tijdsdruk werkte.

Waar je op let

Drie dingen, als je het schilderij vindt. Ten eerste de koepel. De Nusretiye heeft geen klassieke Ottomaanse koepel op pendentieven. Hij is ondieper, staat op een tamboer, en Ajvazovski’s silhouet is zo precies dat je het kunt vergelijken met een foto van het gebouw van nu. Ten tweede het water onder de kaïk. Het kielzog is zowel óp het oppervlak geschilderd, als schuim, als dóór het oppervlak heen, als een krul donkerder water eronder. De boot drijft niet op het water; hij zit er half in. Ten derde de minaret helemaal links, een beetje afgesneden door de lijst. Die hoort bij de Kılıç Ali Paşamoskee, in de jaren 1580 ontworpen door Mimar Sinan. Ajvazovski schilderde de stad vrijwel zeker zoals hij die bij zijn bezoek in 1845 in zijn geheugen had geprent, en daarom staan klassieke zestiende-eeuwse bezienswaardigheden en een moderne moskee uit de jaren 1820 naast elkaar alsof ze altijd al bij dezelfde skyline hoorden.

Tot slot

Ajvazovski schilderde Constantinopel voor het laatst in 1899, het jaar voor zijn dood. Hij was tweeëntachtig. Het schilderij was een maanlichttafereel van de Bosporus vanuit bijna dezelfde hoek als de Tophane van 1884. Hij schilderde hetzelfde uitzicht al vierenvijftig jaar. Niemand vroeg hem om door te gaan. Hij ging door omdat het licht dat op het uur net na zonsondergang van het water in Constantinopel afkomt iets was wat hij had besloten precies te leren schilderen, en hij was nog niet klaar.

Beeldverantwoording