Przejdź do treści

Lekcja anatomii, przełom w karierze Rembrandta: każdy chirurg rozpoznany

Opublikowano: • 16 min czytania

Ciemne wnętrze, w którym siedmiu brodatych chirurgów w białych kryzach tłoczy się wokół bladego trupa na stole, a po prawej lekarz w czarnym kapeluszu unosi szczypcami mięśnie przedramienia zmarłego i podnosi drugą dłoń; w prawym dolnym rogu leży ogromna otwarta księga.

W ostatnich dniach stycznia 1632 roku w Amsterdamie powieszono złodzieja o nazwisku Aris Kindt. Jego ciało trafiło do miejskich chirurgów, którym wolno było przeprowadzić jedną publiczną sekcję zwłok w roku, zawsze na straconym przestępcy, i którzy pobierali za wstęp opłatę. Gdzieś w tym zimowym tłumie stał najpewniej młody malarz, dopiero co przybyły z Lejdy, wynajęty, by zamienić to wydarzenie w portret zbiorowy. Efektem jest obraz, który dziś nazywamy Lekcją anatomii. Rembrandt miał dwadzieścia pięć lat.

Lekcja anatomii doktora Nicolaesa Tulpa to obraz, który uczynił go sławnym. Było to jego pierwsze duże zamówienie w Amsterdamie i pierwszy portret zbiorowy, a w ciągu kilku lat stał się najbardziej poszukiwanym portrecistą w mieście. Dziś obraz wisi w Mauritshuis w Hadze, kilka sal od Dziewczyny z perłą Vermeera. I jest dziwniejszy, niż się wydaje. Każdy żywy mężczyzna na nim zapłacił, żeby się tam znaleźć. Jednego z nich mógł namalować ktoś inny. Kartka, na której kiedyś widniały ich nazwiska, pokazuje dziś rysunek ramienia. A ramię na stole, najsłynniejsza sekcja w historii sztuki, nie jest do końca ramieniem, jakie kiedykolwiek znalazł anatom.

Lekcja anatomii doktora Tulpa w skrócie

Lekcja anatomii doktora Nicolaesa Tulpa z czternastoma ponumerowanymi znacznikami: 1 doktor Tulp w czarnym kapeluszu, 2 Jacob Block, 3 Hartman Hartmansz trzymający kartkę, 4 Adriaen Slabbraen, 5 pochylony Jacob de Witt, 6 Mathijs Kalkoen, 7 Jacob Koolvelt na skraju po lewej, 8 Frans van Loenen na górze, 9 zwłoki Arisa Kindta, 10 wypreparowane przedramię, 11 nienaruszona dłoń, 12 otwarta księga, 13 kartka, 14 sygnatura Rembrandta.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Są nasze, a nie dawne numery namalowane niegdyś obok portretowanych. Nazwiska podajemy według standardowych identyfikacji Mauritshuis i historyków medycyny, a tam, gdzie badacze się nie zgadzają, tabela to zaznacza.

#PostaćKto to jestGdzie go szukać
1WykładowcaDoktor Nicolaes Tulp, praelector amsterdamskiego cechu chirurgówPo prawej, w czerni, jedyny w kapeluszu
2Mężczyzna z tyłuJacob BlockPośrodku, duże rude wąsy, patrzy w stronę dłoni Tulpa
3Mężczyzna z kartkąHartman HartmanszZ tyłu po prawej, w miękkiej kryzie obszytej futrem, patrzy na ciebie
4Mężczyzna zerkający do księgiAdriaen SlabbraenDrugi od lewej, wzrok ucieka ku otwartej księdze
5Mężczyzna pochylonyJacob de WittPośrodku, pochylony nad wypreparowanym ramieniem
6Najbliższy słuchaczMathijs KalkoenNajbliżej Tulpa, wpatrzony w uniesioną dłoń doktora
7Mężczyzna z profiluJacob Koolvelt, prawdopodobnie dodany późniejNa skraju po lewej, słucha Tulpa
8Mężczyzna na szczycieFrans van LoenenWierzchołek piramidy, patrzy prosto przed siebie
9ZwłokiAris Kindt, urodzony jako Adriaen Adriaensz, powieszony za rozbójNa stole, twarz w półcieniu
10Wypreparowane przedramięLewe przedramię, z odsłoniętymi zginaczami palcówPod szczypcami Tulpa
11Nienaruszona dłońWedług zdjęć rentgenowskich najpierw namalowana jako kikutSpoczywa na prześcieradle na pierwszym planie
12KsięgaMoże Fabrica Wezaliusza, może późniejszy podręcznik anatomiiW prawym dolnym rogu, oparta u stóp zmarłego
13KartkaLista nazwisk namalowana na rysunku ramieniaW dłoni Hartmansza
14Sygnatura„Rembrant. f. 1632”Na tylnej ścianie, nad van Loenenem

Kto jest kim na Lekcji anatomii: Rembrandt zaczyna od kapelusza

Zacznij od kapelusza, bo Rembrandt od niego zaczął.

Nicolaes Tulp miał tamtej zimy trzydzieści osiem lat. Urodził się w Amsterdamie w 1593 roku jako Claes Pieterszoon i studiował medycynę w Lejdzie. Na początku lat dwudziestych XVII wieku, gdy tulipany były luksusowym przedmiotem pożądania każdego holenderskiego kupca, obrał tulipan za swoje godło, zawiesił go na szyldzie domu przy Keizersgracht i dopasował do niego nazwisko. Tulp to po niderlandzku tulipan. W 1628 roku cech chirurgów mianował go praelector anatomiae, wykładowcą prowadzącym coroczną publiczną sekcję. Później czterokrotnie był jednym z burmistrzów miasta. Był surowym kalwinistą z wyczuciem teatru, a obraz daje mu jedno i drugie.

Siedzi z boku, po prawej, sam w swojej połowie płótna. Siedmiu chirurgów stłoczyło się po lewej. On nosi szeroki czarny kapelusz. Nikt inny go nie ma. Na siedemnastowiecznym portrecie zbiorowym to nie kwestia mody. To ranga. Kapelusz mówi, że ten człowiek jest mistrzem, a pozostali jego słuchaczami.

Niewiele brakowało, a byłby drugi kapelusz. Badania w podczerwieni i rentgenowskie pokazują, że mężczyzna na samej górze, Frans van Loenen, został najpierw namalowany w kapeluszu, który później zamalowano. Słaby cień wciąż wskazuje, gdzie się znajdował. Zwykła interpretacja jest najprostsza: dwa kapelusze oznaczałyby dwóch mistrzów, a mistrz mógł być tylko jeden.

Siedmiu chirurgów, którzy zapłacili, żeby patrzeć

Mężczyźni po lewej nie byli elitą cechu. Byli członkami, którzy zapłacili za miejsce na obrazie, a historycy medycyny zauważają, że kilku z nich było raczej skromnymi chirurgami, którzy dołączyli, żeby podzielić koszty. Nazwisko, które wszyscy pamiętają, to Tulp. Nazwiska tych, którzy zapłacili większość rachunku, trzeba sprawdzać.

Fragment z siedmioma chirurgami w czerni i białych kryzach, ustawionymi w zwartą piramidę: jeden na górze patrzy prosto przed siebie, kilku pochyla się w prawo, dwóch po lewej widać z profilu.

Wcześniejsze amsterdamskie portrety anatomiczne, jak lekcja Aerta Pietersza z 1603 roku, ustawiały chirurgów w rzędach twarzą do widza, niczym zdjęcie drużyny z trupem w środku. Rembrandt ułożył swoich ludzi w piramidę i sprawił, że niemal każdy patrzy gdzie indziej. Każdy uchwycony jest w innym momencie tej samej myśli.

Jacob de Witt, numer pięć, pochyla się nad ramieniem tak mocno, że przekrzywia mu się kryza. Patrzy na mięsień. Mathijs Kalkoen, numer sześć, ten najbliżej Tulpa, w ogóle nie patrzy na ramię. Wpatruje się w uniesioną lewą dłoń Tulpa. Jacob Block, numer dwa, za nimi, z wielkimi rudymi wąsami, podąża tą samą linią. Adriaen Slabbraen, numer cztery, zdaje się zerkać na wielką księgę u stóp zmarłego, jak każdy student anatomii, który porównuje podręcznik z ciałem.

Potem piramida się domyka. Frans van Loenen na szczycie i Hartman Hartmansz z kartką patrzą prosto z obrazu, na ciebie. Są zawiasem między lekcją a salą. Teraz ty też jesteś na widowni.

Chirurg, którego być może nie namalował Rembrandt

Jacob Koolvelt, numer siedem, na skraju po lewej, nie pasuje do reszty. Widzimy go w ścisłym profilu, słuchającego, i jest namalowany bardziej płasko i sztywno niż sąsiednie twarze. Większość badań technologicznych dochodzi do wniosku, że dodano go po rozplanowaniu pierwszej kompozycji, a kilku autorów twierdzi, że dodał go inny malarz. Niektórzy mówią to samo o van Loenenie na szczycie. Dowody na późniejsze dodatki są mocne. Dowody na inną rękę to kwestia stylu i badacze wciąż się o to spierają.

Po co dodawać człowieka? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź to pieniądze. Za portret zbiorowy płacili portretowani, a spóźniony subskrybent oznaczał spóźnioną twarz. Straż nocna dziesięć lat później działała według dokładnie tej samej ekonomii i dlatego jednym z jej muszkieterów jest człowiek, który już wtedy nie żył.

Kartka, na której kiedyś były nazwiska

Spójrz na kartkę w dłoni Hartmana Hartmansza, numer trzynaście. Dziś widać na niej słabe linie, zarys ramienia z mięśniami. Nie zawsze tak wyglądała.

Fragment górnej części grupy: chirurg ze szpiczastą brodą patrzy ze szczytu piramidy pod słabym namalowanym napisem Rembrant f 1632 na ścianie, pod nim chirurg z rudymi wąsami, a po prawej chirurg trzymający kartkę papieru ze słabym rysunkiem ramienia.

Na początku XVIII wieku, według Mauritshuis, ktoś ponumerował portretowanych i namalował ich nazwiska w formie listy na kartce Hartmansza. Przez mniej więcej dwa stulecia kartka była listą obecności, a rysunek, który umieścił na niej Rembrandt, leżał pogrzebany pod spodem. Późniejsza konserwacja usunęła większość tych przemalowań i ramię wróciło. Kartka miała być echem ramienia na stole: rysunek w dłoni chirurga, ciało przed nim i księga na końcu stołu.

Bez tego osiemnastowiecznego napisu siedmiu chirurgów byłoby siedmioma anonimowymi kryzami.

Teraz spójrz nad głowę van Loenena, numer czternaście. Na ścianie Rembrandt się podpisał: „Rembrant. f. 1632”, gdzie f oznacza fecit, wykonał. Wcześniej sygnował obrazy monogramem RHL, od Rembrandt Harmenszoon z Lejdy. To jeden z pierwszych obrazów, które podpisał samym imieniem, i wciąż jeszcze ustalał jego pisownię. Literę d dodał rok później i zachował ją do końca życia. Młody człowiek z prowincji, podpisując największy obraz w swojej karierze, decydował, jak ma się nazywać.

Złodziej na stole

Ciało należy do Arisa Kindta, numer dziewięć, i jest on jedyną osobą na obrazie, która nie wybrała, by się na nim znaleźć.

Kindt urodził się jako Adriaen Adriaensz, mieszkaniec Lejdy z długą historią kradzieży i przemocy. Źródła różnią się co do jego wieku; według jednej tradycji miał dwadzieścia osiem lat, według innej czterdzieści jeden. Jego ostatnim przestępstwem miała być próba obrabowania pewnego mężczyzny z płaszcza w Amsterdamie. Większość źródeł datuje sekcję na 31 stycznia 1632 roku. Według jednych powieszono go tego samego ranka, według innych kilka dni wcześniej. Tak czy inaczej termin odpowiadał chirurgom. Sekcje odbywały się zimą, kiedy ciało dłużej się trzymało.

Fragment ze zwłokami na stole: twarz zmarłego, w półcieniu, odchylona do tyłu po lewej; pierś blada i gładka, lewe przedramię otwarte aż do czerwonego mięśnia, a nienaruszona dłoń spoczywa na białym prześcieradle na pierwszym planie.

Rembrandt położył na jego twarzy cień. Historycy sztuki nazywają go umbra mortis, cieniem śmierci, i jest w nim cicha życzliwość: ciało pozostaje ciałem, a nie osobą.

Jest jeszcze dłoń, numer jedenaście. Spoczywa na prześcieradle na pierwszym planie, cała i rozluźniona. Zdjęcia rentgenowskie płótna pokazują, że Rembrandt namalował tam najpierw kikut, a dopiero potem namalował na nim dłoń. Nikt nie wie dlaczego. Może Kindt rzeczywiście stracił dłoń w ramach wcześniejszej kary, a może kikut był pierwszym pomysłem, który ktoś uznał za zbyt makabryczny. Tak czy inaczej gotowy obraz oddał złodziejowi dłoń, którą odebrało mu miasto.

Błąd anatomiczny w przedramieniu

Teraz ramię, numer dziesięć. To z jego powodu lekarze od stulecia spierają się o ten obraz.

Fragment z dłońmi doktora Tulpa: prawa trzyma szczypce, którymi unosi pęczek czerwonych mięśni z obdartego ze skóry przedramienia zmarłego, a uniesiona lewa zgina palce, pokazując ruch.

Tulp unosi szczypcami trzymanymi w prawej dłoni mięśnie, które zginają palce, czyli zginacze. Lewą dłonią pokazuje, co te mięśnie robią. Jego palce zginają się w środkowych stawach, a kostki pozostają proste. To nie jest gest mówcy. Demonstruje ruch i czuje się, że za sekundę pociągnie za ścięgno, a palce zmarłego zegną się tak samo. Dlatego Kalkoen patrzy na dłoń doktora, a nie na zwłoki.

Kłopot w tym, gdzie mięśnie się zaczynają. Na obrazie zginacze zdają się wychodzić z zewnętrznej strony łokcia. W prawdziwym ramieniu zaczynają się po stronie wewnętrznej. W 2006 roku, na czterechsetlecie urodzin Rembrandta, zespół holenderskich chirurgów pod kierunkiem Franka IJpmy wypreparował lewe przedramię męskich zwłok, by porównać je z obrazem, i stwierdził, że obraz się nie zgadza: mięśnie w niewłaściwym miejscu, struktury, których nie powinno być widać, tajemnicze białe pasmo po stronie małego palca. Inni specjaliści się z tym nie zgodzili. Niektórzy dowodzili, że Tulp już odpreparował mięsień od kości, żeby go unieść, co wyjaśniałoby jego dziwny przyczep. Badanie z 2007 roku rozpoznało białe pasmo jako ścięgno rzadkiego wariantu mięśnia, a więc wcale nie błąd.

Ramię wygląda też na zbyt duże w stosunku do ciała i wielu autorów sądzi, że Rembrandt namalował je na podstawie osobno wypreparowanego ramienia albo podręcznika anatomii. Pisarz W. G. Sebald poszedł dalej. W Pierścieniach Saturna twierdził, że wypreparowana dłoń to prawa dłoń osadzona na lewym ramieniu, i odczytał ten błąd jako opowiedzenie się Rembrandta po stronie zmarłego przeciw lekarzom. Nie każdy anatom się z tym zgadza, ale kto raz to usłyszał, spojrzy dwa razy.

I żadna prawdziwa lekcja anatomii w 1632 roku nie zaczynała się od ramienia. Najpierw szły wnętrzności, bo to one psuły się najszybciej. Na obrazie brzuch jest nietknięty. To nie jest zapis sekcji. To portret człowieka, który chciał zostać zapamiętany w określonej pozie.

Poza, którą Tulp zapożyczył od Wezaliusza

Ta poza ma swoje źródło. W 1543 roku flamandzki anatom Andreas Wezaliusz wydał De humani corporis fabrica, księgę, która dała początek nowoczesnej anatomii. Portret autora przedstawia go stojącego przy zwłokach, unoszącego wypreparowane przedramię z dłonią i podnoszącego zginacze palców.

Drzeworytniczy portret brodatego mężczyzny we wzorzystym kaftanie, stojącego przy stole i unoszącego wypreparowane przedramię i dłoń zwłok, z napisem Andreae Vesalii u góry.

Tulp go znał. Znał go każdy anatom. Często pisze się, że chciał uchodzić za spadkobiercę Wezaliusza, a obraz czyni to roszczenie widocznym: to samo ramię, te same mięśnie, ta sama uniesiona dłoń, sto lat później w Amsterdamie. Olbrzymia księga w prawym dolnym rogu, numer dwanaście, może być samą Fabricą; niektórzy historycy uważają, że to nowszy podręcznik anatomii wydany w 1627 roku. Tak czy inaczej leży tam jako świadectwo kompetencji.

Fragment prawego dolnego rogu: bose stopy zmarłego na końcu stołu, a obok ogromna otwarta księga, oparta, z zawijającymi się kartami, za którą stoi arkusz drukowanego tekstu.

Obraz mieści więc trzy ramiona: prawdziwe na stole, narysowane na kartce Hartmansza i wydrukowane w księdze. Rembrandt zbudował cały obraz wokół jednego przedramienia.

Z sali cechowej do Mauritshuis

Chirurdzy powiesili obraz w swojej sali cechowej w Waag, dawnej bramie miejskiej na amsterdamskim Nieuwmarkt, którą cech dzielił z innymi rzemiosłami. Przez niemal dwa stulecia pozostawał w rękach cechu, a potem funduszu wdów po chirurgach. W 1828 roku fundusz wystawił go na sprzedaż. Król Wilhelm I wstrzymał aukcję, a państwo holenderskie kupiło obraz za 32 000 guldenów i wysłało go do swojej nowej królewskiej galerii obrazów w Hadze. Jest tam do dziś.

Rembrandt namalował dla tego samego cechu jeszcze jedną lekcję anatomii, w 1656 roku, przedstawiającą następcę Tulpa, doktora Jana Deijmana, otwierającego czaszkę straconego krawca Jorisa Fonteijna. Ten obraz poważnie spłonął w pożarze sali cechowej w 1723 roku. Zachował się tylko środkowy fragment, w zbiorach Amsterdam Museum.

Fragment obrazu: zwłoki widziane od strony stóp, z otwartą klatką piersiową i brzuchem, a dłonie z góry unoszą sklepienie czaszki, odsłaniając mózg; młody mężczyzna po lewej trzyma kalotę czaszki jak miskę.

Lekcja anatomii: najczęstsze pytania

Kto jest na obrazie Lekcja anatomii doktora Tulpa?

Doktor Nicolaes Tulp, wykładowca, i siedmiu amsterdamskich chirurgów: Jacob Block, Hartman Hartmansz, Adriaen Slabbraen, Jacob de Witt, Mathijs Kalkoen, Jacob Koolvelt i Frans van Loenen. Zwłoki to Aris Kindt, złodziej powieszony w styczniu 1632 roku.

Gdzie można zobaczyć Lekcję anatomii Rembrandta?

W Mauritshuis, królewskiej galerii obrazów przy placu Plein w Hadze, obok budynków holenderskiego parlamentu. W chwili pisania tego tekstu muzeum podaje, że obraz wisi w sali 9.

Jakie wymiary ma Lekcja anatomii doktora Tulpa?

Płótno mierzy 169,5 na 216,5 centymetra, czyli prawie 1,70 metra wysokości i ponad 2 metry szerokości. Postacie są niemal naturalnej wielkości.

Ile lat miał Rembrandt, gdy malował Lekcję anatomii?

Miał dwadzieścia pięć lat, gdy w styczniu 1632 roku odbyła się sekcja, a w lipcu tego roku skończył dwadzieścia sześć, dlatego w książkach pojawiają się oba wieki. Był to jego pierwszy portret zbiorowy i pierwsze duże amsterdamskie zamówienie.

Czy anatomia na obrazie jest poprawna?

W większości tak, ale nie całkiem. Zginacze palców wydają się wychodzić z niewłaściwej strony łokcia, a sekcja przeprowadzona w 2006 roku przez holenderskich chirurgów wykazała inne rozbieżności, choć niektórzy specjaliści twierdzą, że Tulp po prostu odpreparował mięsień, żeby go unieść.

Co oznacza Lekcja anatomii?

To przede wszystkim portret zbiorowy, a dopiero potem lekcja nauki. Przedstawia Tulpa jako nowego Wezaliusza, a chirurgów jako ludzi uczonych, i cieniem na twarzy zmarłego cicho przypomina, kto zapłacił prawdziwą cenę za tę lekcję.

Na co zwrócić uwagę i gdzie go zobaczyć

Mauritshuis mieści się przy Plein 29 w Hadze, około pięciu minut pieszo od dworca Den Haag Centraal. Jest otwarte codziennie od 10:00 do 18:00, a w poniedziałki od 13:00. Bilet normalny kosztuje 21 euro, osoby poniżej dziewiętnastego roku życia wchodzą za darmo, a od stycznia 2026 roku muzeum oferuje wstęp za cztery euro w ostatnich dwóch godzinach dnia. Godziny otwarcia i ceny się zmieniają, więc przed wizytą sprawdź stronę muzeum.

Sala jest mała, więc można podejść blisko. Spójrz trzy razy.

Najpierw, od progu, znajdź światło. Pada z lewej górnej strony na twarze chirurgów, białe kryzy i ciało, a Tulpa w czarnym stroju zostawia w półcieniu. Najjaśniejszym miejscem na obrazie są zwłoki.

Potem podejdź bliżej i podążaj za spojrzeniami. De Witt na ramię, Kalkoen na dłoń, Slabbraen na księgę, van Loenen i Hartmansz na ciebie. Następnie spójrz na lewą dłoń Tulpa i wyobraź sobie, że palce na stole zginają się tak samo. Gdy słuchasz Chiaro z tej odległości, historia kikuta pod namalowaną dłonią dociera do ciebie, kiedy wzrok wciąż spoczywa na prześcieradle, i tylko tak można zrozumieć zmianę, której nie widać.

Na koniec spójrz w górę i w lewo. Znajdź słaby cień w miejscu, gdzie był kapelusz van Loenena, a nad nim sygnaturę bez litery d.

Przystanek na naszej stronie Mauritshuis omawia obraz w kilka minut. Jeśli lubisz tak czytać zatłoczone obrazy, Straż nocna Rembrandta dziesięć lat później opiera się na tej samej arytmetyce płacących portretowanych, na znacznie większym płótnie. Innego malarza, który studiował zwłoki, żeby je malować, znajdziesz w Tratwie Meduzy Géricaulta, zbudowanej po części z kończyn, które przynosił do domu ze szpitalnej kostnicy. A cała seria obrazów rozszyfrowanych postać po postaci jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Ośmiu mężczyzn zapłaciło, żeby zostać zapamiętanym na tym obrazie, a cech wypisał później ich nazwiska na kartce papieru, żeby nikt o nich nie zapomniał. Kartka znów stała się rysunkiem ramienia. Nazwisko, z którym wychodzi większość zwiedzających, to to, którego nigdy na niej nie było: Aris Kindt, złodziej na stole, z twarzą w cieniu i dłonią, którą oddał mu Rembrandt.