Μετάβαση στο περιεχόμενο

Το μάθημα ανατομίας, ο πίνακας που καθιέρωσε τον Ρέμπραντ: κάθε χειρουργός με το όνομά του

Δημοσίευση: • 19 λεπτά ανάγνωσης

Ένα σκοτεινό δωμάτιο όπου επτά γενειοφόροι χειρουργοί με λευκά κολάρα συνωστίζονται γύρω από ένα χλωμό πτώμα πάνω σε τραπέζι, ενώ ένας γιατρός με μαύρο καπέλο στα δεξιά σηκώνει με λαβίδα τους μυς του πήχη του νεκρού και υψώνει το άλλο του χέρι· ένα τεράστιο ανοιχτό βιβλίο βρίσκεται κάτω δεξιά.

Τις τελευταίες μέρες του Ιανουαρίου του 1632, ένας κλέφτης ονόματι Άρις Κιντ απαγχονίστηκε στο Άμστερνταμ. Η σορός του δόθηκε στους χειρουργούς της πόλης, που είχαν δικαίωμα σε μία δημόσια ανατομή τον χρόνο, πάντα σε εκτελεσμένο εγκληματία, και που έπαιρναν εισιτήριο. Κάπου μέσα σε εκείνο το χειμωνιάτικο πλήθος στεκόταν, κατά πάσα πιθανότητα, ένας νεαρός ζωγράφος που μόλις είχε έρθει από το Λέιντεν και τον είχαν προσλάβει για να κάνει το γεγονός ομαδικό πορτρέτο. Το αποτέλεσμα είναι ο πίνακας που σήμερα λέμε Το μάθημα ανατομίας. Ο Ρέμπραντ ήταν είκοσι πέντε χρονών.

Το μάθημα ανατομίας του δόκτορα Νικολάες Τουλπ είναι ο πίνακας που τον καθιέρωσε. Ήταν η πρώτη του μεγάλη παραγγελία στο Άμστερνταμ και το πρώτο του ομαδικό πορτρέτο, και μέσα σε λίγα χρόνια έγινε ο πιο περιζήτητος προσωπογράφος της πόλης. Σήμερα κρέμεται στο Μάουριτσχάους στη Χάγη, λίγες αίθουσες μακριά από Το κορίτσι με το μαργαριταρένιο σκουλαρίκι του Βερμέερ. Και είναι πιο παράξενος απ’ όσο δείχνει. Κάθε ζωντανός άντρας μέσα του πλήρωσε για να βρίσκεται εκεί. Έναν από αυτούς ίσως τον ζωγράφισε κάποιος άλλος. Το χαρτί που κάποτε έγραφε τα ονόματά τους δείχνει τώρα ένα σχέδιο χεριού. Και το χέρι πάνω στο τραπέζι, η πιο διάσημη ανατομή στην τέχνη, δεν είναι ακριβώς ένα χέρι που έχει βρει ποτέ κανένας ανατόμος.

Το μάθημα ανατομίας του δόκτορα Τουλπ με μια ματιά

Το μάθημα ανατομίας του δόκτορα Τουλπ με δεκατέσσερις αριθμημένες ενδείξεις: 1 ο δόκτωρ Τουλπ με το μαύρο καπέλο, 2 ο Γιάκομπ Μπλοκ, 3 ο Χάρτμαν Χάρτμανς που κρατά το χαρτί, 4 ο Αντριάν Σλάμπραν, 5 ο Γιάκομπ ντε Βιτ που σκύβει μπροστά, 6 ο Μάτεϊς Κάλκουν, 7 ο Γιάκομπ Κόολβελτ τέρμα αριστερά, 8 ο Φρανς φαν Λούνεν στην κορυφή, 9 το πτώμα του Άρις Κιντ, 10 ο ανατεμνόμενος πήχης, 11 το άθικτο χέρι, 12 το ανοιχτό βιβλίο, 13 το χαρτί, 14 η υπογραφή του Ρέμπραντ.

Οι αριθμοί στην εικόνα αντιστοιχούν σε αυτό το υπόμνημα. Είναι δικοί μας, όχι οι παλιοί αριθμοί που κάποτε ήταν ζωγραφισμένοι δίπλα στα πρόσωπα. Τα ονόματα ακολουθούν τις καθιερωμένες ταυτίσεις που χρησιμοποιούν το Μάουριτσχάους και οι ιστορικοί της ιατρικής, και όπου οι μελετητές διαφωνούν, ο πίνακας το σημειώνει.

#ΜορφήΠοιος είναιΠού θα τον βρείτε
1Ο λέκτοραςΔόκτωρ Νικολάες Τουλπ, praelector της συντεχνίας των χειρουργών του ΆμστερνταμΔεξιά, στα μαύρα, ο μόνος που φοράει καπέλο
2Ο άντρας από πίσωΓιάκομπ ΜπλοκΣτο κέντρο, μεγάλο κόκκινο μουστάκι, κοιτάζει προς το χέρι του Τουλπ
3Ο άντρας με το χαρτίΧάρτμαν ΧάρτμανςΠίσω δεξιά, με μαλακό κολάρο με γούνινο τελείωμα, κοιτάζει εσάς
4Ο άντρας που συμβουλεύεται το βιβλίοΑντριάν ΣλάμπρανΔεύτερος από αριστερά, το βλέμμα του γλιστρά προς το ανοιχτό βιβλίο
5Ο άντρας που σκύβειΓιάκομπ ντε ΒιτΣτο κέντρο, γερμένος μπροστά πάνω από το ανατεμνόμενο χέρι
6Ο πιο κοντινός ακροατήςΜάτεϊς ΚάλκουνΠλησιέστερα στον Τουλπ, καρφωμένος στο υψωμένο χέρι του γιατρού
7Ο άντρας σε προφίλΓιάκομπ Κόολβελτ, πιθανότατα προστέθηκε αργότεραΤέρμα αριστερά, ακούει τον Τουλπ
8Ο άντρας στην κορυφήΦρανς φαν ΛούνενΣτην κορυφή της πυραμίδας, κοιτάζει ευθεία προς τα έξω
9Το πτώμαΆρις Κιντ, κατά κόσμον Αντριάν Αντριάνς, απαγχονισμένος για ληστείαΣτο τραπέζι, το πρόσωπο μισό στη σκιά
10Ο ανατεμνόμενος πήχηςΟ αριστερός πήχης, γδαρμένος για να φανούν οι καμπτήρες των δαχτύλωνΚάτω από τη λαβίδα του Τουλπ
11Το άθικτο χέριΑρχικά ζωγραφισμένο ως κολόβωμα, σύμφωνα με τις ακτινογραφίεςΑκουμπά στο σεντόνι στο πρώτο πλάνο
12Το βιβλίοΊσως η Fabrica του Βεσάλιου, ίσως μια μεταγενέστερη ανατομίαΚάτω δεξιά, στηριγμένο στα πόδια του νεκρού
13Το χαρτίΈνας κατάλογος ονομάτων ζωγραφισμένος πάνω από ένα σχέδιο χεριούΣτο χέρι του Χάρτμανς
14Η υπογραφή«Rembrant. f. 1632»Στον πίσω τοίχο, πάνω από τον φαν Λούνεν

Ποιος είναι ποιος στο Μάθημα ανατομίας: ο Ρέμπραντ ξεκινά από το καπέλο

Ξεκινήστε από το καπέλο, γιατί από εκεί ξεκίνησε κι ο Ρέμπραντ.

Ο Νικολάες Τουλπ ήταν τριάντα οκτώ χρονών εκείνο τον χειμώνα. Γεννήθηκε ως Κλάας Πίτερσζον στο Άμστερνταμ το 1593 και σπούδασε ιατρική στο Λέιντεν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1620, όταν οι τουλίπες ήταν το είδος πολυτελείας κάθε Ολλανδού εμπόρου, πήρε την τουλίπα για έμβλημά του, την κρέμασε στην ταμπέλα του σπιτιού του στο Κάιζερσχραχτ και άλλαξε το όνομά του ανάλογα. Tulp στα ολλανδικά σημαίνει τουλίπα. Το 1628 η συντεχνία των χειρουργών τον έκανε praelector anatomiae, τον λέκτορα που διηύθυνε την ετήσια δημόσια ανατομή. Αργότερα υπηρέτησε τέσσερις θητείες ως ένας από τους δημάρχους της πόλης. Ήταν αυστηρός καλβινιστής με αίσθηση του θεάτρου, και ο πίνακας του δίνει και τα δύο.

Κάθεται χωριστά, στα δεξιά, μόνος στο δικό του μισό του μουσαμά. Οι επτά χειρουργοί είναι στριμωγμένοι αριστερά. Φοράει ένα φαρδύ μαύρο καπέλο. Κανείς άλλος δεν φοράει. Σε ένα ομαδικό πορτρέτο του δέκατου έβδομου αιώνα αυτό δεν είναι θέμα μόδας. Είναι θέμα ιεραρχίας. Το καπέλο λέει ότι αυτός ο άντρας είναι ο δάσκαλος και οι άλλοι το ακροατήριό του.

Λίγο έλειψε να υπάρξει και δεύτερο καπέλο. Μελέτες με υπέρυθρες και ακτίνες Χ δείχνουν ότι ο άντρας στην κορυφή, ο Φρανς φαν Λούνεν, είχε αρχικά ζωγραφιστεί με καπέλο, το οποίο αργότερα σβήστηκε με χρώμα. Μια αχνή σκιά δείχνει ακόμη πού βρισκόταν. Η συνηθισμένη ερμηνεία είναι η προφανής: δύο καπέλα σήμαιναν δύο δασκάλους, και δάσκαλος μπορούσε να είναι μόνο ένας.

Οι επτά χειρουργοί που πλήρωσαν για να παρακολουθήσουν

Οι άντρες στα αριστερά δεν ήταν η ελίτ της συντεχνίας. Ήταν μέλη που πλήρωσαν για να μπουν στον πίνακα, και οι ιστορικοί της ιατρικής έχουν επισημάνει ότι αρκετοί ήταν σχετικά ασήμαντοι χειρουργοί που μπήκαν για να μοιραστούν το κόστος. Το όνομα που θυμούνται όλοι είναι του Τουλπ. Τα ονόματα που πλήρωσαν το μεγαλύτερο μέρος του λογαριασμού πρέπει να τα ψάξετε.

Λεπτομέρεια με επτά χειρουργούς στα μαύρα με λευκά κολάρα, τοποθετημένους σε σφιχτή πυραμίδα: ένας στην κορυφή κοιτάζει ευθεία έξω, αρκετοί γέρνουν προς τα δεξιά, δύο σε προφίλ στα αριστερά.

Παλαιότερα ανατομικά πορτρέτα στο Άμστερνταμ, όπως το μάθημα του Άρτ Πίτερς του 1603, έβαζαν τους χειρουργούς σε σειρές με το πρόσωπο προς τον θεατή, μια ομαδική φωτογραφία με ένα πτώμα μέσα. Ο Ρέμπραντ στοίβαξε τους άντρες του σε πυραμίδα και έβαλε σχεδόν όλους να κοιτάζουν κάπου αλλού. Ο καθένας πιάνεται σε διαφορετικό σημείο της ίδιας σκέψης.

Ο Γιάκομπ ντε Βιτ, ο αριθμός πέντε, σκύβει τόσο μπροστά πάνω από το χέρι που το κολάρο του γέρνει. Κοιτάζει τον μυ. Ο Μάτεϊς Κάλκουν, ο αριθμός έξι, ο πιο κοντινός στον Τουλπ, δεν κοιτάζει καθόλου το χέρι του νεκρού. Έχει καρφώσει το βλέμμα στο υψωμένο αριστερό χέρι του Τουλπ. Ο Γιάκομπ Μπλοκ, ο αριθμός δύο, πίσω τους, με το μεγάλο κόκκινο μουστάκι, ακολουθεί την ίδια γραμμή. Ο Αντριάν Σλάμπραν, ο αριθμός τέσσερα, μοιάζει να ρίχνει μια ματιά στο μεγάλο βιβλίο στα πόδια του νεκρού, όπως κάθε φοιτητής ανατομίας ελέγχει το εγχειρίδιο απέναντι στο σώμα.

Και μετά η πυραμίδα κλείνει. Ο Φρανς φαν Λούνεν, στην κορυφή, και ο Χάρτμαν Χάρτμανς, με το χαρτί, κοιτάζουν ευθεία έξω από τον πίνακα, προς εσάς. Είναι ο μεντεσές ανάμεσα στο μάθημα και στην αίθουσα. Τώρα είστε κι εσείς στο ακροατήριο.

Ο χειρουργός που ίσως δεν είναι του Ρέμπραντ

Ο Γιάκομπ Κόολβελτ, ο αριθμός επτά, τέρμα αριστερά, είναι ο παράταιρος. Είναι σε αυστηρό προφίλ, ακούει, και είναι ζωγραφισμένος πιο επίπεδα και πιο άκαμπτα από τα διπλανά πρόσωπα. Οι περισσότερες τεχνικές μελέτες καταλήγουν ότι προστέθηκε αφού είχε στηθεί η πρώτη σύνθεση, και αρκετοί συγγραφείς έχουν υποστηρίξει ότι τον πρόσθεσε άλλος ζωγράφος. Ορισμένες πηγές λένε το ίδιο και για τον φαν Λούνεν στην κορυφή. Οι ενδείξεις για τις μεταγενέστερες προσθήκες είναι γερές. Οι ενδείξεις για άλλο χέρι είναι ζήτημα ύφους, και οι μελετητές ακόμη διαφωνούν.

Γιατί να προσθέσεις έναν άντρα; Η πιθανότερη απάντηση είναι τα χρήματα. Ένα ομαδικό πορτρέτο το πλήρωναν τα πρόσωπά του, και ένας καθυστερημένος συνδρομητής σήμαινε ένα καθυστερημένο πρόσωπο. Η Νυχτερινή Περίπολος, δέκα χρόνια αργότερα, λειτούργησε με ακριβώς την ίδια οικονομία, και γι’ αυτό ένας από τους μουσκετοφόρους της είναι άντρας που ήταν ήδη νεκρός.

Το χαρτί που κάποτε είχε ονόματα

Κοιτάξτε το φύλλο στο χέρι του Χάρτμαν Χάρτμανς, τον αριθμό δεκατρία. Σήμερα βλέπετε πάνω του αχνές γραμμές, το περίγραμμα ενός χεριού με τους μυς του. Δεν έμοιαζε πάντα έτσι.

Λεπτομέρεια από την κορυφή της ομάδας: ένας χειρουργός με μυτερό γένι κοιτάζει έξω από την κορυφή της πυραμίδας κάτω από την αχνή ζωγραφισμένη επιγραφή Rembrant f 1632 στον τοίχο, από κάτω του ένας χειρουργός με κόκκινο μουστάκι, και δεξιά ένας χειρουργός που κρατά ψηλά ένα φύλλο χαρτί με αχνό σχέδιο χεριού.

Στις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα, σύμφωνα με το Μάουριτσχάους, κάποιος αρίθμησε τα πρόσωπα και ζωγράφισε τα ονόματά τους πάνω στο χαρτί του Χάρτμανς σαν κατάλογο. Για περίπου δύο αιώνες το χαρτί ήταν ονομαστικός κατάλογος, και το σχέδιο που είχε βάλει εκεί ο Ρέμπραντ ήταν θαμμένο από κάτω. Μια μεταγενέστερη συντήρηση αφαίρεσε το μεγαλύτερο μέρος αυτής της επιζωγράφισης από το φύλλο, και το χέρι επέστρεψε. Το φύλλο προοριζόταν να αντηχεί το χέρι πάνω στο τραπέζι: ένα σχέδιο στο χέρι του χειρουργού, ένα σώμα μπροστά του και ένα βιβλίο στην άκρη του τραπεζιού.

Χωρίς εκείνη την επιγραφή του δέκατου όγδοου αιώνα, οι επτά χειρουργοί θα ήταν επτά ανώνυμα κολάρα.

Τώρα κοιτάξτε πάνω από το κεφάλι του φαν Λούνεν, τον αριθμό δεκατέσσερα. Στον τοίχο ο Ρέμπραντ υπέγραψε: «Rembrant. f. 1632», όπου το f σημαίνει fecit, το έφτιαξε. Μέχρι τότε υπέγραφε με μονόγραμμα, RHL, για τον Ρέμπραντ Χάρμενσζον από το Λέιντεν. Αυτός είναι από τους πρώτους πίνακες που υπέγραψε μόνο με το μικρό του όνομα, και ακόμη δεν είχε καταλήξει στην ορθογραφία. Πρόσθεσε το d την επόμενη χρονιά και το κράτησε για όλη την υπόλοιπη ζωή του. Ένας νεαρός από άλλη πόλη, υπογράφοντας τον μεγαλύτερο πίνακα της καριέρας του, αποφάσιζε πώς να αποκαλεί τον εαυτό του.

Ο κλέφτης στο τραπέζι

Το σώμα ανήκει στον Άρις Κιντ, τον αριθμό εννέα, και είναι ο μόνος άνθρωπος στον πίνακα που δεν διάλεξε να βρίσκεται εκεί.

Ο Κιντ γεννήθηκε ως Αντριάν Αντριάνς, ένας άνθρωπος από το Λέιντεν με μακρύ ιστορικό κλοπών και βίας. Οι πηγές διαφωνούν για την ηλικία του· μια παράδοση τον θέλει είκοσι οκτώ, μια άλλη σαράντα ένα. Το τελευταίο του έγκλημα, όπως λέει η ιστορία, ήταν μια απόπειρα να κλέψει το παλτό ενός άντρα στο Άμστερνταμ. Οι περισσότερες πηγές χρονολογούν την ανατομή στις 31 Ιανουαρίου 1632. Κάποιες λένε ότι κρεμάστηκε το ίδιο πρωί, άλλες λίγες μέρες νωρίτερα. Όπως και να ‘χει, ο χρόνος βόλευε τους χειρουργούς. Οι ανατομές γίνονταν τον χειμώνα, όταν ένα σώμα διατηρούνταν.

Λεπτομέρεια του πτώματος στο τραπέζι: το πρόσωπο του νεκρού, μισό στη σκιά, γέρνει προς τα πίσω στα αριστερά· το στήθος του είναι χλωμό και λείο, ο αριστερός πήχης ανοιγμένος ως τον κόκκινο μυ, και το άθικτο χέρι του ακουμπά στο λευκό σεντόνι στο πρώτο πλάνο.

Ο Ρέμπραντ έριξε μια σκιά στο πρόσωπό του. Οι ιστορικοί της τέχνης την ονομάζουν umbra mortis, τη σκιά του θανάτου, και κάνει μια σιωπηλή καλοσύνη: το σώμα μένει σώμα και όχι πρόσωπο.

Έπειτα είναι το χέρι, ο αριθμός έντεκα. Ακουμπά στο σεντόνι στο πρώτο πλάνο, ολόκληρο και χαλαρό. Οι ακτινογραφίες του μουσαμά δείχνουν ότι ο Ρέμπραντ ζωγράφισε πρώτα εκεί ένα κολόβωμα και αργότερα ζωγράφισε το χέρι από πάνω. Κανείς δεν ξέρει γιατί. Ίσως ο Κιντ είχε πράγματι χάσει ένα χέρι σε κάποια προηγούμενη τιμωρία, ή ίσως το κολόβωμα ήταν μια πρώτη ιδέα που κάποιος βρήκε υπερβολικά μακάβρια. Όπως και να ‘χει, ο τελειωμένος πίνακας έδωσε πίσω στον κλέφτη το χέρι που του είχε πάρει η πόλη.

Το ανατομικό λάθος στον πήχη

Τώρα το χέρι, ο αριθμός δέκα. Είναι ο λόγος που οι γιατροί διαφωνούν για αυτόν τον πίνακα εδώ και έναν αιώνα.

Λεπτομέρεια από τα χέρια του δόκτορα Τουλπ: το δεξί του χέρι κρατά μια λαβίδα που σηκώνει μια δέσμη κόκκινων μυών από τον γδαρμένο πήχη του νεκρού, ενώ το υψωμένο αριστερό του χέρι λυγίζει τα δάχτυλα για να δείξει την κίνηση.

Ο Τουλπ σηκώνει τους μυς που λυγίζουν τα δάχτυλα, τους καμπτήρες, με μια λαβίδα στο δεξί του χέρι. Με το αριστερό δείχνει τι κάνουν αυτοί οι μύες. Τα δάχτυλά του λυγίζουν στις μεσαίες αρθρώσεις ενώ οι κόμποι μένουν ίσιοι. Δεν κάνει χειρονομία ρήτορα. Επιδεικνύει μια κίνηση, και την επόμενη στιγμή, το νιώθεις, θα τραβήξει τον τένοντα και τα δάχτυλα του νεκρού θα λυγίσουν με τον ίδιο τρόπο. Γι’ αυτό ο Κάλκουν κοιτάζει το χέρι του γιατρού και όχι το πτώμα.

Το πρόβλημα είναι από πού ξεκινούν οι μύες. Στον πίνακα οι καμπτήρες φαίνεται να ξεκινούν από την έξω πλευρά του αγκώνα. Σε ένα πραγματικό χέρι ξεκινούν από την έσω πλευρά. Το 2006, για τα τετρακόσια χρόνια από τη γέννηση του Ρέμπραντ, μια ομάδα Ολλανδών χειρουργών με επικεφαλής τον Φρανκ Έιπμα ανέτεμε τον αριστερό πήχη ενός ανδρικού πτώματος για να τον συγκρίνει με τον πίνακα και κατέληξε ότι η εικόνα δεν ταιριάζει: μύες σε λάθος θέση, δομές που δεν θα έπρεπε να φαίνονται, μια μυστηριώδης λευκή χορδή κατά μήκος της πλευράς του μικρού δαχτύλου. Άλλοι ειδικοί αντέδρασαν. Κάποιοι υποστήριξαν ότι ο Τουλπ έχει ήδη αποκολλήσει τον μυ από το κόκαλο για να τον σηκώσει, κάτι που θα εξηγούσε την παράξενη έκφυσή του. Μια μελέτη του 2007 ταύτισε τη λευκή χορδή με τον τένοντα ενός σπάνιου ανατομικού παραλλαγμένου μυός, και όχι με λάθος.

Το χέρι μοιάζει επίσης υπερβολικά μεγάλο για το σώμα, και πολλοί συγγραφείς πιστεύουν ότι ο Ρέμπραντ το ζωγράφισε από ένα χωριστά ανατεμνόμενο χέρι ή από ένα βιβλίο ανατομίας. Ο συγγραφέας Β. Γ. Ζέμπαλντ πήγε πιο μακριά. Στους Δακτυλίους του Κρόνου υποστήριξε ότι το ανατεμνόμενο χέρι είναι δεξί χέρι τοποθετημένο σε αριστερό βραχίονα, και διάβασε το λάθος ως ένδειξη ότι ο Ρέμπραντ πήρε το μέρος του νεκρού απέναντι στους γιατρούς. Δεν συμφωνούν όλοι οι ανατόμοι, αλλά μόλις το ακούσετε, θα κοιτάξετε δεύτερη φορά.

Και κανένα πραγματικό μάθημα ανατομίας το 1632 δεν ξεκινούσε από το χέρι. Πρώτα έβγαιναν τα σπλάχνα, γιατί σάπιζαν πρώτα. Στον πίνακα η κοιλιά είναι ανέγγιχτη. Δεν είναι καταγραφή της ανατομής. Είναι πορτρέτο ενός ανθρώπου που ήθελε να μείνει στη μνήμη σε μια συγκεκριμένη πόζα.

Η πόζα που δανείστηκε ο Τουλπ από τον Βεσάλιο

Αυτή η πόζα έχει πηγή. Το 1543 ο Φλαμανδός ανατόμος Ανδρέας Βεσάλιος εξέδωσε το De humani corporis fabrica, το βιβλίο που θεμελίωσε τη σύγχρονη ανατομία. Το πορτρέτο του συγγραφέα μέσα σε αυτό τον δείχνει όρθιο δίπλα σε ένα πτώμα, να κρατά ψηλά έναν ανατεμνόμενο πήχη με το χέρι και να σηκώνει τους καμπτήρες των δαχτύλων.

Ξυλογραφία-πορτρέτο ενός γενειοφόρου άντρα με διακοσμημένο γιλέκο, όρθιου δίπλα σε τραπέζι, που κρατά ψηλά τον ανατεμνόμενο πήχη και το χέρι ενός πτώματος, με την επιγραφή Andreae Vesalii από πάνω.

Ο Τουλπ το ήξερε. Το ήξερε κάθε ανατόμος. Συχνά περιγράφεται ως κάποιος που ήθελε να θεωρείται κληρονόμος του Βεσάλιου, και ο πίνακας κάνει αυτή τη διεκδίκηση ορατή: το ίδιο χέρι, οι ίδιοι μύες, το ίδιο υψωμένο χέρι, εκατό χρόνια αργότερα στο Άμστερνταμ. Το γιγάντιο βιβλίο κάτω δεξιά, ο αριθμός δώδεκα, ίσως είναι η ίδια η Fabrica· κάποιοι ιστορικοί πιστεύουν ότι είναι μια νεότερη ανατομία που εκδόθηκε το 1627. Όπως και να ‘χει, βρίσκεται εκεί ως διαπιστευτήριο.

Λεπτομέρεια της κάτω δεξιάς γωνίας: τα γυμνά πόδια του νεκρού στην άκρη του τραπεζιού, και δίπλα τους ένα τεράστιο ανοιχτό βιβλίο στηριγμένο όρθιο, με τις σελίδες του να κυρτώνουν, και πίσω του ένα φύλλο τυπωμένο κείμενο.

Έτσι ο πίνακας κρατά τρία χέρια: το πραγματικό στο τραπέζι, το σχεδιασμένο στο χαρτί του Χάρτμανς και τα τυπωμένα μέσα στο βιβλίο. Ο Ρέμπραντ έστησε ολόκληρη την εικόνα γύρω από έναν μόνο πήχη.

Από την αίθουσα της συντεχνίας στο Μάουριτσχάους

Οι χειρουργοί κρέμασαν τον πίνακα στην αίθουσα της συντεχνίας τους στο Βάαχ, την παλιά πύλη της πόλης στη Νιούμαρκτ του Άμστερνταμ, που η συντεχνία μοιραζόταν με άλλα επαγγέλματα. Έμεινε στη συντεχνία και ύστερα στο ταμείο χηρών των χειρουργών για σχεδόν δύο αιώνες. Το 1828 το ταμείο τον έβγαλε προς πώληση. Ο βασιλιάς Γουλιέλμος Α΄ σταμάτησε τη δημοπρασία, και το ολλανδικό κράτος τον αγόρασε για 32.000 φιορίνια και τον έστειλε στη νέα βασιλική πινακοθήκη του στη Χάγη. Βρίσκεται εκεί από τότε.

Ο Ρέμπραντ ζωγράφισε ένα ακόμη μάθημα ανατομίας για την ίδια συντεχνία, το 1656, με τον διάδοχο του Τουλπ, τον δόκτορα Γιαν Ντέιμαν, να ανοίγει το κρανίο ενός εκτελεσμένου ράφτη ονόματι Γιόρις Φοντέιν. Εκείνος ο πίνακας κάηκε σοβαρά σε μια πυρκαγιά στην αίθουσα της συντεχνίας το 1723. Σώζεται μόνο ένα κεντρικό απόσπασμα, στη συλλογή του Μουσείου του Άμστερνταμ.

Απόσπασμα πίνακα: ένα πτώμα ιδωμένο από τα πόδια, με ανοιγμένο στήθος και κοιλιά, ενώ χέρια από πάνω σηκώνουν το πάνω μέρος του κρανίου για να φανεί ο εγκέφαλος· ένας νεαρός στα αριστερά κρατά τον θόλο του κρανίου σαν μπολ.

Συχνές ερωτήσεις για το Μάθημα ανατομίας

Ποιοι εικονίζονται στο Μάθημα ανατομίας του δόκτορα Τουλπ;

Ο δόκτωρ Νικολάες Τουλπ, ο λέκτορας, και επτά χειρουργοί του Άμστερνταμ: ο Γιάκομπ Μπλοκ, ο Χάρτμαν Χάρτμανς, ο Αντριάν Σλάμπραν, ο Γιάκομπ ντε Βιτ, ο Μάτεϊς Κάλκουν, ο Γιάκομπ Κόολβελτ και ο Φρανς φαν Λούνεν. Το πτώμα είναι ο Άρις Κιντ, ένας κλέφτης που απαγχονίστηκε τον Ιανουάριο του 1632.

Πού βρίσκεται το Μάθημα ανατομίας του Ρέμπραντ;

Στο Μάουριτσχάους, τη βασιλική πινακοθήκη στην πλατεία Πλέιν της Χάγης, δίπλα στα κτίρια του ολλανδικού κοινοβουλίου. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, το μουσείο τον αναφέρει στην Αίθουσα 9.

Πόσο μεγάλο είναι το Μάθημα ανατομίας του δόκτορα Τουλπ;

Ο μουσαμάς έχει διαστάσεις 169,5 επί 216,5 εκατοστά, δηλαδή περίπου 1,7 μέτρα ύψος και 2,2 μέτρα πλάτος. Οι μορφές είναι σχεδόν σε φυσικό μέγεθος.

Πόσο χρονών ήταν ο Ρέμπραντ όταν ζωγράφισε το Μάθημα ανατομίας;

Ήταν είκοσι πέντε όταν έγινε η ανατομή τον Ιανουάριο του 1632 και έκλεισε τα είκοσι έξι εκείνο τον Ιούλιο, γι’ αυτό στα βιβλία εμφανίζονται και οι δύο ηλικίες. Ήταν το πρώτο του ομαδικό πορτρέτο και η πρώτη του μεγάλη παραγγελία στο Άμστερνταμ.

Είναι σωστή η ανατομία στον πίνακα;

Ως επί το πλείστον, αλλά όχι εντελώς. Οι καμπτήρες των δαχτύλων φαίνεται να ξεκινούν από τη λάθος πλευρά του αγκώνα, και μια ανατομή Ολλανδών χειρουργών το 2006 βρήκε κι άλλες αποκλίσεις, αν και ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι ο Τουλπ απλώς έχει αποκολλήσει τον μυ για να τον σηκώσει.

Τι σημαίνει το Μάθημα ανατομίας;

Είναι πρώτα ομαδικό πορτρέτο και μετά μάθημα επιστήμης. Παρουσιάζει τον Τουλπ ως νέο Βεσάλιο και τους χειρουργούς ως ανθρώπους της γνώσης, και σας θυμίζει σιωπηλά, με τη σκιά στο πρόσωπο του νεκρού, ποιος πλήρωσε το πραγματικό τίμημα για το μάθημα.

Τι να προσέξετε και πού να τον δείτε

Το Μάουριτσχάους βρίσκεται στο Plein 29 στη Χάγη, περίπου πέντε λεπτά με τα πόδια από τον σταθμό Den Haag Centraal. Είναι ανοιχτό καθημερινά από τις 10 π.μ. έως τις 6 μ.μ., και τις Δευτέρες από τη 1 μ.μ. Το κανονικό εισιτήριο κοστίζει 21 ευρώ, οι επισκέπτες κάτω των δεκαεννέα μπαίνουν δωρεάν, και από τον Ιανουάριο του 2026 το μουσείο προσφέρει είσοδο με τέσσερα ευρώ τις δύο τελευταίες ώρες της ημέρας. Τα ωράρια και οι τιμές αλλάζουν, οπότε ελέγξτε την ιστοσελίδα του μουσείου πριν πάτε.

Η αίθουσα είναι μικρή, οπότε μπορείτε να σταθείτε κοντά. Δώστε του τρεις ματιές.

Πρώτα, από την πόρτα, βρείτε το φως. Πέφτει από πάνω αριστερά στα πρόσωπα των χειρουργών, στα λευκά κολάρα και στο σώμα, και αφήνει τον Τουλπ με τα μαύρα του ρούχα μισό στη σκιά. Το φωτεινότερο πράγμα στον πίνακα είναι το πτώμα.

Δεύτερον, πλησιάστε και ακολουθήστε τα βλέμματα. Ο ντε Βιτ στο χέρι του νεκρού, ο Κάλκουν στο χέρι του γιατρού, ο Σλάμπραν στο βιβλίο, ο φαν Λούνεν και ο Χάρτμανς σε εσάς. Ύστερα κοιτάξτε το αριστερό χέρι του Τουλπ και φανταστείτε τα δάχτυλα στο τραπέζι να λυγίζουν με τον ίδιο τρόπο. Με το Chiaro να παίζει σε αυτή την απόσταση, η ιστορία του κολοβώματος κάτω από το ζωγραφισμένο χέρι φτάνει ενώ τα μάτια σας είναι ακόμη στο σεντόνι, και μόνο έτσι βγάζει νόημα μια αλλαγή που δεν μπορείτε να δείτε.

Τρίτον, κοιτάξτε πάνω και αριστερά. Βρείτε την αχνή σκιά εκεί όπου βρισκόταν το καπέλο του φαν Λούνεν, και πάνω της την υπογραφή που της λείπει το d.

Η στάση στη σελίδα μας για το Μάουριτσχάους παρουσιάζει τον πίνακα σε λίγα λεπτά. Αν σας αρέσει να διαβάζετε έτσι πολυπρόσωπους πίνακες, η Νυχτερινή Περίπολος του Ρέμπραντ χρησιμοποιεί την ίδια αριθμητική των προσώπων που πληρώνουν δέκα χρόνια αργότερα, σε πολύ μεγαλύτερο μουσαμά. Για έναν ακόμη ζωγράφο που μελέτησε νεκρά σώματα για να τα ζωγραφίσει, δείτε τη Σχεδία της Μέδουσας του Ζερικό, φτιαγμένη εν μέρει από άκρα που έφερνε στο σπίτι από το νεκροτομείο ενός νοσοκομείου. Και ολόκληρη η σειρά, με κάθε πίνακα αποκωδικοποιημένο μορφή προς μορφή, είναι συγκεντρωμένη στο άρθρο Διάσημοι πίνακες, κάθε μορφή με το όνομά της.

Οκτώ άντρες πλήρωσαν για να μείνουν στη μνήμη μέσα σε αυτόν τον πίνακα, και η συντεχνία αργότερα έγραψε τα ονόματά τους σε ένα φύλλο χαρτί για να μην τους ξεχάσει κανείς. Το χαρτί ξανάγινε σχέδιο χεριού. Το όνομα που κρατούν οι περισσότεροι επισκέπτες φεύγοντας είναι εκείνο που δεν γράφτηκε ποτέ πάνω του: ο Άρις Κιντ, ο κλέφτης στο τραπέζι, με το πρόσωπο στη σκιά και ένα χέρι που του έδωσε πίσω ο Ρέμπραντ.