Przejdź do treści

Straż nocna, portret milicji Rembrandta: wszystkie postacie rozpoznane

Opublikowano: • 17 min czytania

Ogromne ciemne płótno z kompanią milicji wylewającą się spod łuku bramy: kapitan w czerni z czerwoną szarfą i porucznik w bladej żółci idą naprzód, za nimi świetlista jasnowłosa dziewczynka, muszkieterowie, pikinierzy, dobosz i chorągiew.

W 1659 roku stary kupiec sukienny Jan Pietersen Bronckhorst wszedł do kancelarii notarialnej w Amsterdamie i zeznał pod przysięgą, ile kosztowała Straż nocna, portret jego kompanii milicji namalowany przez Rembrandta van Rijna. Siedemnaście lat wcześniej, mówił, on i pozostali mężczyźni z kompanii zostali namalowani przez Rembrandta, „w liczbie szesnastu”, a każdy z nich zapłacił około stu guldenów, „jeden trochę więcej, drugi trochę mniej, stosownie do miejsca, jakie na nim zajmowali”. Bronckhorst zeznawał na rzecz opiekuna Tytusa, syna Rembrandta. I wiedział, o czym mówi, gdy twierdził, że miejsce miało znaczenie. Na obrazie jest jednym z mężczyzn, których najtrudniej znaleźć.

Rembrandt ukończył obraz w 1642 roku. Ma 3,63 metra wysokości i 4,37 metra szerokości i wisi na końcu Galerii Honorowej w Rijksmuseum jak ołtarz świeckiego kościoła. Jest to także portret grupowy płacących klientów. Kiedy na niego patrzysz, widzisz rachunek podzielony na osiemnaście części, wynajętego dobosza, dziewczynkę, której nikt nie potrafi nazwać, psa pożyczonego z cudzej ryciny, człowieka, który już nie żył, i, być może, jedno oko należące do samego malarza.

Straż nocna: tłum Rembrandta w skrócie

Straż nocna z trzynastoma ponumerowanymi znacznikami: 1 kapitan w czerni, 2 porucznik w żółci, 3 dziewczynka w złocie, 4 chorąży, 5 na wpół ukryte oko i beret, 6 muszkieter w czerwieni, 7 mały muszkieter w hełmie oddający strzał, 8 muszkieter zdmuchujący proch z panewki, 9 wskazujący sierżant, 10 dobosz, 11 pies, 12 tarcza z nazwiskami, 13 biegnący chłopiec z prochem.

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Nazwiska w drugiej kolumnie pochodzą z tarczy, którą portretowani przez Rembrandta kazali domalować na obrazie, oraz z badań archiwalnych amsterdamskiego historyka S.A.C. Dudoka van Heela, opublikowanych w Rijksmuseum Bulletin. Tam, gdzie identyfikacja jest raczej interpretacją niż pewnikiem, tabela to zaznacza.

#PostaćKto to jestGdzie go szukać
1KapitanFrans Banninck Cocq, później burmistrz AmsterdamuPośrodku, w czerni z czerwoną szarfą, lewa dłoń wyciągnięta
2PorucznikWillem van Ruytenburch, pan na VlaardingenObok niego, w bladej żółci z białą szarfą, z ceremonialną partyzaną
3Dziewczynka w złocieNikt znany; żywe godło kompaniiZa kapitanem po lewej, u pasa wisi martwa kura
4ChorążyJan Visscher CornelisenU góry, na lewo od środka, unosi chorągiew kompanii
5Oko i beretByć może sam RembrandtWygląda zza chorążego i mężczyzny w złotym hełmie
6Muszkieter w czerwieniZwykle identyfikowany jako Jan van der HeedePo lewej, wsypuje proch do lufy
7Mały muszkieter oddający strzałNiezidentyfikowanyTuż za kapitanem, liście dębu na hełmie
8Muszkieter zdmuchujący proch z panewkiJan Claesen LeijdeckersZa porucznikiem, w ciemnym hełmie
9SierżantRombout KempPo prawej, w staroświeckiej kryzie w kształcie kamienia młyńskiego, wskazuje ręką
10DoboszJacob Jorisz, wynajęty, nie ma go na tarczyNa skraju po prawej, bije w bęben
11PiesZapożyczony z rycinyW prawym dolnym rogu, szczeka na bęben
12TarczaOsiemnaście nazwisk mężczyzn, którzy zapłaciliWysoko na łuku bramy, pośrodku
13Chłopiec z prochemNiezidentyfikowanyNa skraju po lewej, wybiega z kadru

Kto jest kim na Straży nocnej, zaczynając od dłoni

Zacznij tam, gdzie chce Rembrandt: od dwóch mężczyzn, którzy idą prosto na ciebie.

Frans Banninck Cocq to kapitan. Ma na sobie czerń, szeroki koronkowy kołnierz i czerwoną szarfę przez pierś, i jest w pół zdania. Jego lewa dłoń wysuwa się do przodu, otwarta, jakby właśnie kazał porucznikowi ruszyć z kompanią. Tarcza nad nim zapisuje jego nazwisko jako Banning Cocq i tak też pisze je większość książek anglojęzycznych. Urodził się w 1605 roku jako syn aptekarza, który przybył do Amsterdamu z Bremy, i dobrze się ożenił. W czasie powstania obrazu był panem na Purmerland i Ilpendam, dwóch niewielkich dobrach na północ od miasta, a w 1650 roku został jednym z burmistrzów Amsterdamu. Obraz podobał mu się na tyle, że kazał zrobić jego kopię akwarelą do rodzinnego albumu, która dziś jest w depozycie w gabinecie rycin Rijksmuseum.

Willem van Ruytenburch to porucznik. Jest wszystkim, czym kapitan nie jest: jasny tam, gdzie Cocq jest ciemny, z profilu tam, gdzie Cocq patrzy na ciebie, słuchający tam, gdzie Cocq mówi. Nosi kolet z łosiowej skóry haftowany złotem, białą szarfę i kapelusz z białym piórem, a w dłoni trzyma partyzanę, krótką ceremonialną włócznię, która była oznaką stopnia porucznika.

Fragment z dwoma oficerami: kapitan w czerni, z koronkowym kołnierzem i czerwoną szarfą, wyciąga lewą dłoń, a cień tej dłoni pada na bladożółty kolet porucznika obok.

Teraz spójrz na kolet porucznika, tuż poniżej pasa. Leży na nim cień, a ma kształt dłoni kapitana. To najczęściej przywoływany szczegół obrazu i spełnia dwa zadania naraz. Mówi ci, skąd pada światło: z góry i z lewej. I wypycha dłoń kapitana do przodu, poza płótno, w twoją przestrzeń. Kiedy stoisz przed oryginałem, dłoń zdaje się wisieć w powietrzu jakieś trzydzieści centymetrów przed obrazem.

Za dwoma oficerami Rembrandt złamał reguły gatunku. Wcześniejsze portrety milicji ustawiały mężczyzn w rzędzie jak do zdjęcia drużyny, żeby każda twarz dostała swoje. Rembrandt zainscenizował chwilę. Kompania wylewa się z ciemnej bramy, gotowa do wymarszu. Ktoś ładuje broń, ktoś unosi chorągiew, ktoś bije w bęben, ktoś krzyczy, wskazuje, potyka się o innych. Wygląda to na chaos. Nie jest nim.

Dziewczynka z kurą i człowiek, który już nie żył

Najsłynniejsza postać na obrazie nie należy do kompanii. To dziewczynka, mała i jasnowłosa, ubrana w złoto i jasny błękit, która jaśnieje, jakby miała własne źródło światła. U jej pasa wisi głową w dół martwa kura. Jej pazury są dobrze widoczne. O to właśnie chodzi.

Fragment z małą jasnowłosą dziewczynką w złoto-bladoniebieskiej sukni i wysadzanej klejnotami opasce, jasno oświetloną w ciemnym tłumie; u jej pasa wisi martwa biała kura z dużymi pazurami.

Ta kompania należała do Kloveniers, amsterdamskich arkebuzerów, gildii muszkieterów. Ich godłem był złoty szpon, gra słów z ich nazwą, a kura z pazurami to to godło w ciele. Za ptakiem tkwi pistolet, kolejne nawiązanie do klover, broni, od której gildia wzięła nazwę. Dziewczynka jest maskotką, chodzącym herbem. Z tego, co wiadomo z dokumentów, nie jest niczyją córką. Dawniejsi autorzy sugerowali, że pozowała do niej córka zarządcy siedziby gildii; Dudok van Heel to sprawdził i starsza córka zarządcy miała w 1642 roku trzydzieści pięć lat. Niektórzy widzą w niej twarz Saskii, żony Rembrandta, która zmarła w czerwcu 1642 roku, w roku ukończenia obrazu. Na to też nie ma dowodów i lepiej pozwolić dziewczynce być tym, czym czyni ją obraz: symbolem, który akurat jest najjaśniejszą rzeczą w całej sali.

Tuż za nią stoi druga dziewczynka, w niebieskim, prawie całkiem zasłonięta. Większość zwiedzających nigdy jej nie zauważa.

Teraz przyjrzyj się muszkieterom, bo Rembrandt ukrył w nich mały podręcznik musztry. Po lewej mężczyzna ubrany od stóp do głów na czerwono, zwykle identyfikowany jako Jan van der Heede, wsypuje proch do lufy muszkietu. Tuż za kapitanem niska postać w hełmie ozdobionym liśćmi dębu strzela z broni; lufa przechodzi tuż za kapeluszem porucznika. A za porucznikiem, w ciemnym hełmie, inny muszkieter zdmuchuje resztki prochu z panewki. Ładuj, strzelaj, czyść. To cykl, który ćwiczył każdy muszkieter, rozłożony na pierwszym planie obrazu jak komiks.

Mężczyzna zdmuchujący proch z panewki ma najdziwniejszą historię na obrazie. Opis samego muzeum nazywa go Janem Claesenem Leijdeckersem. Według badań Dudoka van Heela Leijdeckers nie żył już w 1640 roku, zanim Rembrandt mógł go namalować z natury, a poza wydaje się pochodzić z drukowanego podręcznika musztry muszkietem autorstwa Jacques’a de Gheyna. Jego nazwisko wciąż widnieje na tarczy.

Malarz Straży nocnej wygląda z tłumu

Przejdź poziom wyżej, do tylnego rzędu. Mężczyzna unoszący chorągiew kompanii to chorąży, Jan Visscher Cornelisen, a Rembrandt postawił go w pełnym świetle, co było komplementem. Chorąży niósł honor kompanii. Na prawo od niego stoi młody mężczyzna w złotym hełmie. A między nimi, w szczelinie, na którą nigdy nie spojrzałbyś dwa razy, jest jedno oko i brzeg miękkiego beretu.

Fragment tylnego rzędu: chorąży w szerokim kapeluszu i zbroi patrzy w górę, obok stoi młody mężczyzna w bogato zdobionym złotym hełmie, a między nimi na wpół ukryta twarz odsłania jedno oko pod ciemnym beretem.

To oko często nazywa się autoportretem Rembrandta. Internetowy przewodnik samego Rijksmuseum mówi, że postać „może równie dobrze” być nim, bo ten skrawek twarzy pasuje do jego autoportretów. Ponumerowana legenda Dudoka van Heela opisuje ją po prostu jako „Autoportret”. Nikt nie ma dowodu i żaden dokument nie mówi, że Rembrandt umieścił się na obrazie. Ale beret jest jego, zwyczaj był jego i żart jest jego. Najsłynniejszy malarz Amsterdamu, na obrazie, na którym każda twarz kosztowała pieniądze, podarował sobie za darmo jedno oko płótna.

W tej samej galerii czeka na ciebie piękna ironia. Od 2023 roku Chorąży Rembrandta z 1636 roku, pełnopostaciowy autoportret młodego malarza przebranego za chorążego z chorągwią, wisi w Galerii Honorowej Rijksmuseum, niedaleko Straży nocnej. Państwo holenderskie kupiło go od rodziny Rothschildów za 175 milionów euro. Sześć lat przed namalowaniem prawdziwego chorążego tej kompanii Rembrandt już ćwiczył tę rolę, grając ją sam.

Kto zapłacił i dlaczego tarcza ma znaczenie

Spójrz w górę na łuk bramy, powyżej i na prawo od głowy kapitana. Na murze wisi owalna tarcza, a na niej lista nazwisk. Osiemnaście.

Fragment z ciemnym owalnym kartuszem w ramie z rzeźbionych liści na łuku bramy, z bladymi liniami malowanego pisma wymieniającymi nazwiska.

Tarcza nie była częścią pierwotnej kompozycji Rembrandta. Dodała ją później inna ręka, a źródła różnią się co do daty. Dudok van Heel datuje ją na około 1653 rok; inne relacje, w tym anglojęzyczna Wikipedia, przesuwają ją nawet na 1715 rok. Tak czy inaczej, namalowano ją, bo ci mężczyźni chcieli, by pamiętano ich z nazwiska. Ironia polega na tym, że ciemniejący werniks sprawił, że nazwiska stały się nieczytelne już w XVIII wieku, a wróciły dopiero, gdy werniks zdjęto w 1947 roku.

Osiemnaście nazwisk to kapitan, porucznik i szesnastu strażników, o których mówił Bronckhorst: chorąży, dwóch sierżantów, Rombout Kemp i Reijnier Engelen, miecznik, pikinierzy, tarczownicy i muszkieterowie. Nie każde nazwisko da się przypisać do twarzy, a Dudok van Heel uczciwie przyznawał, że niektóre jego dopasowania to przemyślane przypuszczenia. Lista jest wycinkiem amsterdamskiego kupiectwa z 1642 roku: kupcy sukienni, pośrednik w handlu winem, sklepikarz, wszyscy z II okręgu, kilku ulic między Damrakiem a Singelem.

Zdanie Bronckhorsta o pieniądzach wyjaśnia też kompozycję. Kto zapłacił trochę więcej, dostawał lepsze miejsce. Bronckhorst, którego Dudok van Heel identyfikuje jako siwobrodego tarczownika w tylnych rzędach, ginie na wpół w tłumie. Rombout Kemp, sierżant po prawej w swojej niemodnej kryzie, dostał dynamiczną pozę i wskazującą dłoń. Dwaj oficerowie, którzy niemal na pewno zapłacili znacznie więcej, dostali środek i światło. Za sto guldenów kupowało się głowę. Łącznie szesnastu strażników zapłaciło około 1600 guldenów, co potwierdził drugi świadek w tym samym roku, do tego dochodziło to, co dopłacili kapitan i porucznik.

Stara opowieść, że strażnicy znienawidzili obraz i odmówili zapłaty, to mit. Zeznania z 1659 roku pokazują, że zapłacili. Obraz wisiał w wielkiej sali Kloveniersdoelen, siedziby ich gildii, jako jeden z sześciu portretów grupowych zamówionych do nowego budynku. Pozostał tam ponad siedemdziesiąt lat.

Dobosz, pies i chłopiec, który ucieka

Na prawym skraju mężczyzna bije w duży bęben. To Jacob Jorisz, dobosz kompanii, i jest jedyną wyraźnie zidentyfikowaną postacią na obrazie, której nazwiska nie ma na tarczy. Nie zapłacił. Dobosze byli najemnikami, a Rembrandt umieścił go ze względu na dźwięk. Obraz, na którym warczy bęben, to obraz, na którym zaraz coś się wydarzy.

Fragment prawej strony: sierżant w czarnym kapeluszu i białej kryzie wskazuje w lewo, brodaty dobosz w płaszczu obszytym futrem bije w duży złoty bęben, a jasny kudłaty pies szczeka u jego stóp.

U stóp dobosza zaniedbany pies szczeka na hałas. Pies to drobny szczegół o zaskakującym pochodzeniu. Anne Lenders, kuratorka Rijksmuseum, zwróciła uwagę, że bardzo przypomina psa z ilustracji holenderskiego artysty Adriaena van de Venne, a zdjęcia rentgenowskie obrazu pokazały, że podobieństwo sięgało głębiej niż gotowa powierzchnia. Innymi słowy, Rembrandt najwyraźniej pożyczył swojego psa z książki.

Na lewym skraju chłopiec w hełmie o wiele za dużym dla niego wybiega z obrazu z rogiem na proch. To chłopiec z prochem i stanowi przeciwwagę dla psa. Jeden biegnie w lewo, drugi szczeka w prawo, a między nimi cała kompania rusza z miejsca.

Czy Straż nocna naprawdę rozgrywa się w nocy?

Nie. To niespodzianka, o której każdy powinien usłyszeć, zanim stanie przed obrazem. Straż nocna to scena dzienna. Kompania wychodzi z ocienionej bramy na światło dnia. Głęboki brązowy mrok, który dał obrazowi jego przydomek, wziął się z kolejnych warstw werniksu, które przez stulecia żółkły i ciemniały, aż całe płótno wyglądało, jakby oświetlały je pochodnie. Nikt w XVII wieku nie nazywał go Strażą nocną. Jego oficjalny tytuł brzmi mniej więcej Kompania milicji II okręgu pod dowództwem kapitana Fransa Banninck Cocqa i nikt nigdy nie zamierzał wypowiadać tego na głos. Kiedy przyjęła się krótsza nazwa, obraz wyglądał jak noc, więc dostał noc.

Werniks zdjęto w latach 40. XX wieku, po powrocie obrazu z wojny, i światło dnia wróciło. Nazwa została.

Brzegi, które Amsterdam obciął w 1715 roku

Obraz, który widzisz, to nie obraz, który ukończył Rembrandt. W 1715 roku Straż nocną przeniesiono z siedziby gildii do amsterdamskiego ratusza na placu Dam, budynku, który dziś jest Pałacem Królewskim. Nie mieścił się na ścianie, dla której był przeznaczony. Przycięto go więc ze wszystkich czterech stron.

Siedemnastowieczna kopia Straży nocnej ukazująca szerszą scenę: więcej kamiennego łuku u góry, balustradę, stopień na dole oraz dwie dodatkowe postacie i chłopca na lewym skraju.

Największe straty były po lewej. Według Rijksmuseum z tej strony ubył pas szerokości około 64 centymetrów, około 23 centymetry z góry, około 11 z dołu i 7 z prawej. Zniknęły trzy postacie z lewego brzegu: dwóch milicjantów i małe dziecko. Zniknęły też górna część łuku, balustrada i krawędź stopnia, po którym schodzi kompania. Odcięte kawałki nigdy się nie odnalazły.

Wiemy, jak wyglądały, dzięki małej kopii przypisywanej malarzowi Gerritowi Lundensowi, wykonanej, gdy oryginał był jeszcze cały. Należy do National Gallery w Londynie. Na niej dwaj oficerowie idą naprzód lekko poza środkiem, w prawo, z większą przestrzenią za sobą. Kompozycja oddycha. W przyciętej wersji kapitan jest niemal dokładnie pośrodku, a tłum wydaje się ciaśniejszy. Większość ludzi, którzy znają obraz, zna jego przyciętą wersję, i większość nigdy się nad tym nie zastanawia.

W czerwcu 2021 roku Rijksmuseum zawiesiło na kilka miesięcy wokół prawdziwego płótna wydrukowane rekonstrukcje brakujących pasów. Rekonstrukcje powstały na podstawie kopii Lundensa przy pomocy sztucznej inteligencji, wytrenowanej do malowania brakujących fragmentów paletą i stylem Rembrandta. Muzeum jasno zapowiedziało, że nigdy nie przymocuje ich na stałe. Chodziło o to, by ludzie mogli przez jedno lato zobaczyć obraz, który Rembrandt naprawdę namalował.

Noże, kwas i skarbiec w Maastricht

W 1911 roku bezrobotny szewc zaatakował obraz nożem; uratowała go gruba stara warstwa werniksu. 14 września 1975 roku były nauczyciel Wilhelmus de Rijk pociął go nożem do chleba, zostawiając zygzakowate cięcia. Konserwacja, która nastąpiła w latach 1975 i 1976, pozostawiła werniks, który teraz jest usuwany. W 1990 roku pewien mężczyzna spryskał obraz kwasem; strażnicy oblali płótno wodą i kwas dotarł tylko do werniksu.

We wrześniu 1939 roku płótno zdjęto z krosna, nawinięto na walec i wywieziono z Amsterdamu. Większą część wojny spędziło w skarbcu w grotach pod Maastricht, na dalekim południu kraju.

Operacja Straż nocna, na oczach publiczności

Duża szklana komora pośrodku sali muzealnej, z obrazem w środku za rusztowaniem z aparaturą skanującą, i zwiedzający, którzy przyglądają się z zewnątrz.

W lipcu 2019 roku Rijksmuseum rozpoczęło największy projekt badawczo-konserwatorski w historii Straży nocnej Rembrandta i postanowiło prowadzić go na oczach wszystkich. Wokół płótna, w jego własnej sali, zbudowano szklaną komorę, a prace trwały, podczas gdy zwiedzający patrzyli, a kamery transmitowały je w internecie. Muzeum nazwało to Operacją Straż nocna.

Pierwsze pięć lat polegało głównie na patrzeniu: skany, fluorescencja rentgenowska, zdjęcia w ogromnej rozdzielczości. Badania przyniosły niespodzianki, w tym związek ołowiu w farbie, którego nigdy wcześniej nie znaleziono w historycznym obrazie olejnym, oraz ślady szkicu, który Rembrandt nakreślił, zanim zaczął malować. W listopadzie 2024 roku ośmioro konserwatorów zaczęło usuwać werniks z 1975 roku, kawałek po kawałku, przykładając do powierzchni bibułki nasączone rozpuszczalnikiem. Dyrektor muzeum powiedział, że to sam obraz zdecyduje, ile to potrwa. Gdy powstawał ten artykuł, muzeum nie ogłosiło daty zakończenia, więc to, czy zobaczysz płótno za szkłem, z konserwatorami przy pracy, zależy od tego, kiedy pójdziesz.

Na co patrzeć i gdzie to zobaczyć

Straż nocna wisi na końcu Galerii Honorowej, długiej centralnej sali Rijksmuseum, przy Museumstraat 1 na amsterdamskim Museumplein. Muzeum jest otwarte codziennie od 9:00 do 17:00. Bilet dla dorosłych kosztuje 25 euro, zwiedzający do 18 lat wchodzą za darmo, a wszyscy muszą z wyprzedzeniem zarezerwować godzinę wejścia, także posiadacze karty muzealnej. Ceny i godziny się zmieniają, więc przed wizytą sprawdź stronę muzeum. Strona Rijksmuseum w naszym serwisie ma Straż nocną jako jeden z pięciu przystanków audio, obok Uliczki Vermeera i Zagrożonego łabędzia Asselijna.

Idź z samego rana albo w ostatniej godzinie. W środku dnia tłum przed obrazem stoi w dziesięciu rzędach, a postacie, których szukasz, są małe. Kiedy już tam będziesz, obejrzyj obraz w trzech podejściach.

Najpierw odsuń się na tyle, by zobaczyć całe płótno. Obserwuj światło. Znajdź cień dłoni na kolecie porucznika, potem dziewczynkę, a potem zauważ, jak wszystko inne zapada się w brąz.

Potem podejdź blisko z lewej. Ładuj, strzelaj, czyść: czerwony muszkieter, ten mały w hełmie z dębowymi liśćmi, mężczyzna zdmuchujący proch z panewki. Potem spójrz w górę na chorągiew i znajdź oko. Płótno jest ogromne, a oko ma wielkość monety. Z Chiaro włączonym z tej odległości historia beretu, tarczy i stu guldenów rozbrzmiewa ci w uchu, kiedy jeszcze się zastanawiasz, czy to oko patrzy na ciebie.

Na koniec przejdź w prawo. Kemp wskazujący ręką, dobosz, pies. Potem spójrz na tarczę i pamiętaj, że każde nazwisko na niej to mężczyzna, który zapłacił, a człowiek, który ich namalował, stoi tam w tyle, nieopłacony, i wygląda zza innych.

Jeśli podoba ci się taki sposób czytania zatłoczonego obrazu, ta sama metoda z numerami sprawdza się przy Szkole ateńskiej Rafaela, gdzie filozofowie mają twarze Leonarda i Michała Anioła, oraz przy Koronacji Napoleona Davida, gdzie kilka osób z obrazu wcale nie było na sali. O innym siedemnastowiecznym malarzu, który umieścił siebie na własnym obrazie, przeczytasz przy Las Meninas Velázqueza. A jeśli duże muzeum zwykle zostawia cię zmęczonym i z pustką w głowie, nasze porady dla tych, którzy nie rozumieją sztuki prowadzą właśnie przez tę galerię. Cała seria, każdy obraz rozłożony postać po postaci, jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.

Bronckhorst, stary kupiec sukienny, który w 1659 roku zaprzysiągł cenę, dostał to, za co zapłacił: głowę w tłumie, na wpół w cieniu, jedną z osiemnastu. Rembrandt nie zapłacił nic i dostał jedno oko. Prawie cztery stulecia później więcej osób szuka tego oka.