
Rankiem 17 lipca 1816 roku piętnastu mężczyzn na drewnianej tratwie u wybrzeży Afryki Zachodniej zobaczyło żagiel. Dryfowali od trzynastu dni. Kiedy tratwę odcięto, stało na niej co najmniej 147 osób. Machali. Potem statek zniknął. Ta chwila, statek dostrzeżony i utracony, to Tratwa Meduzy.
Mężczyźni, którzy przeżyli, stoczyli walkę z buntownikami, jedli zmarłych, a ósmego dnia wrzucili do morza najsłabszych towarzyszy. Mieli historię, której nikt u władzy nie chciał słyszeć.
Théodore Géricault ją opowiedział. Miał dwadzieścia siedem lat, kiedy skończył obraz. Pracował nad nim osiemnaście miesięcy, rozmawiał z ocalałymi, zbudował model tratwy i zapełnił pracownię szczątkami ludzkimi ze szpitalnej kostnicy. Pokazał go na paryskim Salonie w 1819 roku pod celowo bezbarwnym tytułem Scena katastrofy morskiej. Nikt nie dał się zwieść. Wszyscy we Francji wiedzieli, o którą katastrofę chodzi i czyja to wina.
Obraz ma prawie pięć metrów wysokości i ponad siedem szerokości. Postacie na pierwszym planie są większe niż w naturze. Wisi dziś w Luwrze, w czerwonej sali kilka kroków od Mona Lisy, a większość ludzi, którzy przechodzą obok, nie ma pojęcia, że mężczyźni na nim mieli imiona.
Tratwa Meduzy, postać po postaci

Numery na obrazie odpowiadają tej legendzie. Géricault nigdy nie opublikował listy, kto jest kim, więc niektóre z tych identyfikacji opierają się na tradycji i na tym, co później opowiadali jego przyjaciele. Tam, gdzie tak jest, tabela to zaznacza.
| # | Postać | Gdzie jej szukać | Kto pozował lub kto to jest |
|---|---|---|---|
| 1 | Fala | Po lewej stronie, wznosi się za żaglem | Zagrożenie, od którego tratwa się oddala |
| 2 | Żagiel i maszt | Na lewo od środka | Zbudowane z drzewc fregaty; żagiel odpycha tratwę od statku ratunkowego |
| 3 | Ojciec | Na dole po lewej, w czerwonej tkaninie, z dłonią przy głowie | Bezimienny; często odczytywany jako echo hrabiego Ugolina z Dantego |
| 4 | Martwy syn | Na kolanach ojca | Bezimienny |
| 5 | Zwłoki przy krawędzi | Skrajnie po lewej, głowa odrzucona do tyłu, nogi w wodzie | Jedno z kilku ciał, które Géricault studiował na podstawie szczątków z kostnicy |
| 6 | Młodzieniec twarzą w dół | Środek pierwszego planu, z wyciągniętą ręką | Podobno do tej postaci pozował Eugène Delacroix |
| 7 | Mężczyźni u stóp masztu | Na lewo od środka, w cieniu | Według tradycji są wśród nich ocaleni Henri Savigny i Alexandre Corréard |
| 8 | Mężczyzna wskazujący horyzont | Środek, z wyciągniętą ręką, oglądający się za siebie | Często utożsamiany z Corréardem; identyfikacja nie jest pewna |
| 9 | Jean Charles | Szczyt piramidy, stoi na beczce | Czarnoskóry członek załogi i prawdziwy rozbitek; pozował Haitańczyk znany jako Joseph |
| 10 | Mężczyzna machający białą chustą | Po prawej, obok Jeana Charlesa | Bezimienny |
| 11 | Argus | Na horyzoncie, na prawo od chusty | Bryg, który uratował piętnastu ocalałych |
| 12 | Ciało zsuwające się do morza | Na dole po prawej, okryte białym prześcieradłem | Bezimienne |
Historia Tratwy Meduzy w trzynastu dniach
Méduse była fregatą francuskiej marynarki wojennej. W czerwcu 1816 roku wypłynęła z Rochefort do Saint-Louis w Senegalu, kolonii, którą Wielka Brytania właśnie oddała Francji po wojnach napoleońskich. Na pokładzie było około czterystu osób, w tym nowy gubernator kolonii Julien-Désiré Schmaltz z rodziną, urzędnicy, żołnierze i osadnicy.
Kapitanem był Hugues Duroy de Chaumareys, rojalistyczny emigrant, który wrócił do kraju i od dwudziestu lat prawie nie bywał na morzu. Dowództwo dostał tak, jak bardzo wielu ludzi dostawało różne rzeczy w pierwszych latach przywróconej monarchii Burbonów: dzięki temu, że w czasie rewolucji był po właściwej stronie. Pozwolił, by Méduse wyprzedziła resztę konwoju. Słuchał rad pasażera nazwiskiem Richefort, który nie miał żadnych kwalifikacji do nawigowania czymkolwiek. A 2 lipca 1816 roku, przy dobrej pogodzie, wprowadził ją na mieliznę Arguin, ławicę piaskową u wybrzeży dzisiejszej Mauretanii.
Szalupy mogły pomieścić około 250 osób. Reszta trafiła na tratwę długą na mniej więcej dwadzieścia metrów i szeroką na siedem, związaną z masztów i desek fregaty. Stało na niej co najmniej 146 mężczyzn i jedna kobieta. Była tak przeciążona, że płynęła pod wodą, a ludzie pośrodku stali w morzu po pas. Szalupy miały ją holować do brzegu. Po kilku milach liny holownicze zostały puszczone. Relacje różnią się co do tego, kto pierwszy je odczepił, ale nikt nie kwestionuje skutku. Oficerowie w szalupach odpłynęli, a tratwa została na otwartym Atlantyku z workiem sucharów, dwiema beczkami wody i sześcioma beczkami wina.

Pierwszej nocy około dwudziestu mężczyzn zginęło lub samo się utopiło. Potem wybuchł bunt. Żołnierze i marynarze, pijani winem, próbowali przeciąć wiązania i zatopić tratwę, a oficerowie walczyli z nimi szablami. Czwartego dnia żyło sześćdziesiąt siedem osób. Niektórzy zaczęli już wtedy jeść zmarłych. Ósmego dnia najsilniejsi uznali, że zapasów nie wystarczy, i wyrzucili za burtę słabych i rannych. Zostało piętnastu.
Argus, bryg z tego samego konwoju, znalazł ich przypadkiem 17 lipca. Rozbitkowie raz go już widzieli i patrzyli, jak znika. Dwie godziny później wrócił. Pięciu z piętnastu zmarło w ciągu kilku dni po ratunku. Jednym z nich był Jean Charles, człowiek, którego Géricault miał później umieścić na szczycie swojego obrazu.
Dwóch ocalałych, jedna książka i skandal
Francuski rząd wolałby, żeby o całej sprawie zapomniano. Tak się nie stało.
Henri Savigny, lekarz okrętowy, był jednym z piętnastu. Jego raport trafił do gazety Journal des débats, która opublikowała go 13 września 1816 roku. Wywołał sensację, bo czarno na białym opisywał kanibalizm i porzucenie. Savigny napisał potem pełną relację razem z innym ocalałym, inżynierem i geografem Alexandre’em Corréardem. Ich książka, Naufrage de la frégate la Méduse, doczekała się wydania za wydaniem. Corréard narysował do niej plan tratwy.
Chaumareys stanął przed sądem wojennym w 1817 roku. Uniewinniono go z zarzutu porzucenia tratwy, skazano za niekompetencję i za opuszczenie statku, zanim zeszli z niego wszyscy, i wymierzono mu trzy lata więzienia. Wielu ludzi uważało wtedy, że potraktowano go łagodnie. Dla liberalnej opozycji katastrofa stała się przypowieścią: niekompetentny arystokrata, mianowany za lojalność, prowadzi kraj na mieliznę i ratuje samego siebie.
W takim właśnie klimacie młody malarz z własnym majątkiem i bez państwowego zamówienia postanowił namalować o tym największy obraz swojego życia.
Malarz, który ogolił głowę

Théodore Géricault urodził się w Rouen w 1791 roku. Był bogaty, przystojny, miał obsesję na punkcie koni i już w 1812 roku zdobył uznanie na Salonie obrazem oficera kawalerii. Właśnie wrócił też z Włoch, gdzie uważnie studiował Michała Anioła, i z romansu z żoną swojego wuja, który skończył się jej ciążą. Potrzebował tematu wystarczająco wielkiego, by się w nim zagrzebać.
Na początku 1818 roku poznał Savigny’ego i Corréarda. Przeprowadził z nimi rozmowy, przeczytał ich książkę i razem z nimi oraz z trzecim ocalałym, cieślą okrętowym Lavillette’em, zbudował model tratwy w skali. Naszkicował każdy etap historii, który mógłby namalować: bunt, kanibalizm, ratunek. Wszystkie odrzucił.
Potem zaczął szukać śmierci. Wynajął pracownię naprzeciwko szpitala Beaujon i rysował umierających pacjentów. Przynosił do pracowni odcięte kończyny i malował je, gdy się rozkładały. Podobno przez dwa tygodnie rysował odciętą głowę wypożyczoną z zakładu dla obłąkanych. Goście skarżyli się na zapach.
Od listopada 1818 do lipca 1819 roku praktycznie mieszkał w swojej pracowni w Faubourg du Roule. Ogolił głowę, żeby nie kusiło go wychodzenie. Obraz skończył w osiem miesięcy.
Jako modeli wykorzystał przyjaciół, a także ocalałych. Corréard, Savigny i Lavillette pozowali wszyscy trzej. Jego asystent, osiemnastoletni Jamar, pozował nago do kilku ciał. Haitański model znany tylko jako Joseph pozował do co najmniej dwóch czarnoskórych postaci, w tym do mężczyzny na beczce. A młody student sztuki Eugène Delacroix, który później namaluje Wolność wiodącą lud na barykady, pozował do młodzieńca leżącego twarzą w dół pośrodku tratwy, z wyciągniętą ręką.
Kto jest kim na tratwie, od dołu do góry
Obraz najlepiej czytać tak, jak Géricault go zbudował: od zmarłych na dole do żywych na górze.

Zacznij na dole po lewej. Stary mężczyzna w czerwonej tkaninie siedzi z głową opartą na dłoni. Na jego kolanach leży nagie ciało młodego mężczyzny. Starszy mężczyzna nie patrzy na horyzont. Jest jedyną postacią na obrazie, która przestała mieć nadzieję. Krytycy wiązali go z hrabią Ugolinem, więźniem z Piekła Dantego, który patrzy, jak jego synowie umierają z głodu, a Géricault znał tę historię. Na tratwie, na której ludzie jedli zmarłych, to odniesienie nie jest ozdobnikiem.
Wokół niego leżą ciała. Jedno leży skrajnie po lewej, z głową odrzuconą do tyłu i nogami wleczącymi się w morzu. Inne, na dole po prawej, jest do połowy przykryte prześcieradłem i zsuwa się z desek. To postacie, które przyszły z kostnicy. Ich skóra ma inny kolor niż skóra żywych, zielonkawy i szary, a Géricault namalował je z uwagą, jaką większość malarzy poświęcała twarzom.

Pośrodku pierwszego planu młody mężczyzna leży twarzą w dół, z ręką wyciągniętą na belce. To postać, do której podobno pozował Delacroix. Miał około dwudziestu lat. Później wspominał, że niedokończone płótno tak nim wstrząsnęło, że wybiegł z pracowni i biegł całą drogę do domu. Jedenaście lat później namalował swój własny wielki obraz polityczny, który wisi w tej samej sali.

Przejdź wyżej i w lewo, do mężczyzn w cieniu u stóp masztu. Tradycja umieszcza tu Savigny’ego i Corréarda, dwóch autorów książki, namalowanych z natury. Postać najczęściej uznawana za Corréarda to mężczyzna z przodu, który wyciąga rękę w stronę horyzontu i odwraca się do pozostałych, jakby chciał im o tym powiedzieć. Géricault ich nie podpisał, a identyfikacje w przewodnikach się różnią. Pewne jest, że dwaj ludzie, którzy upublicznili katastrofę, stali przed tym płótnem, kiedy powstawało, i że ich twarze się na nim znalazły.
Mężczyzna na beczce

Podążaj wzrokiem za ciałami w prawo i w górę, a zobaczysz, jak wspinają się, człowiek na człowieku, aż do jednej postaci stojącej na pustej beczce. Widzimy ją od tyłu. Macha tkaniną nad głową. To najwyższy punkt obrazu i ostatnie miejsce, do którego dociera twój wzrok.
To Jean Charles, czarnoskóry członek załogi, który przetrwał trzynaście dni i zmarł wkrótce po ratunku. Géricault namalował go z Josepha, haitańskiego modela. W 1819 roku francuski handel niewolnikami był oficjalnie zakazany, ale francuskie statki niewolnicze wciąż pływały, a Senegal był kolonią, do której płynęła Méduse. Niektórzy badacze, wśród nich Klaus Berger i Diane Chalmers Johnson, twierdzą, że umieszczenie czarnoskórego mężczyzny na szczycie obrazu, jako postaci, która niesie nadzieję wszystkich, było świadomą deklaracją abolicjonistyczną, i jako dowód, że było to zaplanowane, wskazują wczesne szkice Géricaulta i jego studia portretowe Josepha. Inni ostrożniej podchodzą do doszukiwania się w tym programu politycznego. Tak czy inaczej trudno wskazać inny wielki obraz salonowy z tamtych lat, na którym człowiek na szczycie, ten, do którego wszyscy się wyciągają, jest czarnoskóry.
Obok niego inny mężczyzna macha białą chustą. Pod nimi wznosi się gąszcz rąk. Kierunek całego obrazu biegnie od ojca na dole po lewej, który się poddał, do mężczyzny na beczce na górze po prawej, który się nie poddał.
Analiza: dwie piramidy i statek, który ledwo widać

Każda analiza kompozycji zaczyna się od dwóch trójkątów. Pierwszy to maszt z linami, odchylony do tyłu w lewo. Drugi to stos ludzi, wznoszący się od zmarłych na dole do Jeana Charlesa na górze. Oba opierają się o siebie. Maszt i żagiel ciągną tratwę w jedną stronę, ku fali po lewej. Ciała prą w drugą, ku prawej krawędzi, ku horyzontowi.
Teraz znajdź statek. Spójrz na prawo od białej chusty, na linię horyzontu. Jest tam maleńki szary kształt, wysoki na kilka centymetrów, na płótnie szerokim na ponad siedem metrów. To Argus. Wielu zwiedzających nigdy go nie dostrzega.
O to właśnie chodzi. Géricault mógł namalować ratunek, z brygiem tuż obok i marynarzami wyciągającymi ręce. Wybrał jednak chwilę, w której rozbitkowie po raz pierwszy zobaczyli statek i nie wiedzieli, czy statek zobaczył ich. W prawdziwej historii odpłynął. Obraz zatrzymuje ocalałych w momencie, w którym nadzieja i rozpacz są tym samym. Symbolika nie jest ukryta. Tratwa pełna ludzi porzuconych przez swoich oficerów, machających do statku, który może się nie zatrzymać, w kraju rządzonym przez ludzi, którzy ich tam zostawili.
Historyk Jules Michelet ujął to w jednym zdaniu, które wciąż się cytuje: całe nasze społeczeństwo płynie na tratwie Meduzy.
Szkic, który pokazuje, co zmienił

Luwr ma też jeden z olejnych szkiców Géricaulta do Tratwy. Postaw go obok ostatecznej wersji, a zobaczysz podjęte decyzje. W szkicu tratwa jest widziana bardziej z boku, fale są bardziej zielone i dzikie, a ciał jest mniej i są jaśniejsze. W gotowym obrazie Géricault wciąga cię do środka. Tratwa przechyla się w twoją stronę, deski wychodzą poza dolną krawędź ramy, a zmarli na pierwszym planie są tak blisko, że można by na nich stanąć. Nie patrzysz na tratwę z bezpiecznej odległości. Jesteś na niej.
Przygasił też światło. Ostateczny obraz jest brązowy, czarny i w kolorze chorego ciała, oświetlony z jednej strony jak u Caravaggia. Częściowo był to zamysł. Częściowo to sprawa czasu.
Dlaczego Tratwa Meduzy wciąż ciemnieje
Géricault używał dużo bitumu, smołowatego brązowego pigmentu, który malarze jego pokolenia uwielbiali, bo kładł się aksamitnie i głęboko. Nie zostaje taki. Z czasem bitum ciemnieje, kurczy się, pęka i nigdy do końca nie wysycha. Duże partie Tratwy są dziś znacznie ciemniejsze niż w 1819 roku, a niektóre szczegóły w cieniach ledwo da się dziś rozróżnić.
W 1859 roku Luwr tak martwił się stanem płótna, że zamówił u dwóch malarzy, Pierre’a-Désiré Guillemeta i Étienne’a-Antoine’a-Eugène’a Ronjata, kopię w pełnej skali na wypadek utraty oryginału. Oryginał został też rozdarty w 1848 roku i naprawiony. Przetrwał dwie wojny światowe zwinięty w rulon i wywieziony w bezpieczne miejsce na prowincji.
Kiedy przed nim stoisz, duża część cienia, który widzisz, nie była cieniem, gdy Géricault skończył. Mężczyzn u stóp masztu było lepiej widać. Ciemność jest częściowo jego, a częściowo bitumu.
Sześć tysięcy franków i złe zawieszenie
Salon 1819 roku otwarto w sierpniu. Obraz powieszono wysoko, przez co postacie z pierwszego planu górowały nad tłumem, a szczegóły były niewidoczne. Géricault zobaczył go na miejscu i wiedział, że to błąd. Journal de Paris donosił, że uderza i przyciąga wszystkie spojrzenia. Krytycy o klasycystycznych upodobaniach znienawidzili stos trupów. Król Ludwik XVIII przyszedł go obejrzeć i podobno powiedział Géricaultowi, z grą słów na wyrazie naufrage, że jego rozbicie z pewnością nie jest dla niego katastrofą. Jury przyznało mu złoty medal. Państwo go nie kupiło.
Géricault zwinął więc płótno i zawiózł je do Londynu. W 1820 roku pokazano je w Egyptian Hall Williama Bullocka na Piccadilly, gdzie około czterdziestu tysięcy osób zapłaciło, żeby je zobaczyć, a Géricault zarobił blisko dwadzieścia tysięcy franków. To było o wiele więcej, niż zapłaciłoby mu jakiekolwiek francuskie ministerstwo. Potem obraz pojechał do Dublina.
Nie cieszył się tym długo. Po serii wypadków konnych i długiej chorobie Géricault zmarł w Paryżu w styczniu 1824 roku. Miał trzydzieści dwa lata. Tratwę sprzedano wraz z resztą zawartości jego pracowni w listopadzie 1824 roku. Według katalogu samego Luwru kupił ją za 6005 franków przyjaciel Géricaulta Pierre-Joseph Dedreux-Dorcy, działając w imieniu hrabiego de Forbin, dyrektora muzeów królewskich, który wyłożył pieniądze. Od tamtej pory należy do państwa.
Na tym polega cicha ironia tego obrazu. Był atakiem na rojalistyczny rząd, a rojalistyczny rząd go kupił, pięć lat później, gdy malarz już nie żył.
Tratwa Meduzy w Luwrze: gdzie wisi

Tratwa wisi w skrzydle Denon, na poziomie 1, w sali 700, czyli Salle Mollien. To długa czerwona galeria francuskiego malarstwa romantycznego. Katalog Luwru podaje ją pod numerem inwentarzowym 4884, olej na płótnie, 4,91 na 7,16 metra. Muzeum uprzedza, że rozmieszczenie dzieł w salach może się zmieniać, więc sprawdź katalog online, jeśli planujesz wizytę pod jeden konkretny obraz.
W tej samej sali zwykle wisi też Wolność wiodąca lud na barykady Delacroix, więc możesz przenieść wzrok z młodzieńca leżącego twarzą w dół na tratwie na obraz, który ten sam młody człowiek namalował w 1830 roku. Za kolejnymi drzwiami jest Salle Daru z Koronacją Napoleona Davida i Przysięgą Horacjuszy. Mona Lisa jest kilka sal dalej na tym samym piętrze, dlatego w Salle Mollien często jest tłoczno od ludzi idących do niej i od niej wracających, a spokojnie, jeśli chodzi o tych, którzy naprawdę patrzą. Nasze przewodniki po obrazach w Luwrze i o tym, co zobaczyć w Luwrze, obejmują resztę skrzydła. Jeśli Tratwa skłoni cię do myślenia o tym, jak malarze zamieniali prawdziwe okrucieństwa w obrazy, naturalnym towarzyszem jest Rozstrzelanie powstańców madryckich Goi, namalowane pięć lat wcześniej.
Według strony internetowej Luwru muzeum jest otwarte od 9:00 do 18:00 w poniedziałki, czwartki, soboty i niedziele oraz od 9:00 do 21:00 w środy i piątki. We wtorki jest zamknięte. Bilet normalny kosztuje 22 euro dla zwiedzających z Europejskiego Obszaru Gospodarczego i 32 euro dla pozostałych, a wstęp jest bezpłatny dla osób poniżej osiemnastego roku życia. Zdecydowanie zaleca się wcześniejszą rezerwację godziny wejścia online.
Jeśli lubisz przypisywać imiona twarzom na płótnie, Szkoła ateńska Rafaela została potraktowana tak samo, a reszta serii jest zebrana w zestawieniu Słynne obrazy, każda postać rozpoznana.
Na co patrzeć, gdy staniesz przed obrazem
Najpierw stań pośrodku sali, na tyle daleko, żeby widzieć całość. Zauważ, że patrzysz na tratwę lekko z góry, a jej dolna krawędź jest prawie u twoich stóp. Géricault chciał, żebyś był na pokładzie.
Potem podejdź bliżej i znajdź Argusa. Większości ludzi zajmuje to chwilę. Kiedy go znajdziesz, spójrz znowu na ojca na dole po lewej, który na niego nie patrzy, i na Jeana Charlesa na beczce, który patrzy. Cały obraz to odległość między tymi dwoma mężczyznami. Chiaro przydaje się właśnie w tym miejscu, bo Argus to jedyny szczegół na płótnie, który potrzebuje opowieści, żeby nabrać sensu: kilka centymetrów szarej farby, które dla piętnastu wciąż żyjących mężczyzn były całym światem.
Potem spójrz na ciała na dole, te zielonkawe, i pamiętaj, skąd Géricault je wziął. Spójrz na mężczyzn u stóp masztu i pamiętaj, że dwóch prawdziwych ocalałych stało w jego pracowni i użyczyło mu swoich twarzy. I spójrz na ciemne plamy, w których bitum zjadł światło, i spróbuj wyobrazić sobie obraz takim, jakim widział go tłum na Salonie w 1819 roku: jaśniejszym, ostrzejszym i bardziej wstrząsającym.
Przystanek poświęcony Tratwie w naszym bezpłatnym audioprzewodniku po Luwrze prowadzi cię po tym samym płótnie, w sali, w twoim języku.
Corréard, inżynier, który narysował plan tratwy, otworzył w 1818 roku księgarnię w Palais-Royal. Nazwał ją Pod Rozbitkiem z Meduzy i stała się miejscem spotkań opozycji wobec przywróconej monarchii. Rząd, który kupił obraz, przez lata próbował zapomnieć o katastrofie. Ludzie z tratwy dopilnowali, żeby się to nie udało. Maleńki szary statek na horyzoncie Géricaulta wciąż tam jest, wciąż się oddala, wciąż wraca.