
Wiosną 1884 roku dwudziestoczteroletni paryżanin Georges Seurat zaczął przenosić przez Sekwanę skrzynkę z małymi drewnianymi deszczułkami na wyspę leżącą tuż za murami miasta. Wyspa nazywała się La Grande Jatte. W niedziele zapełniała się urzędnikami, ekspedientkami, żołnierzami, przewoźnikami, mamkami, rodzinami i, jak mówiono, kobietami, które nie przyszły tam dla widoków. Seurat siadał w trawie i malował ich na deszczułkach wielkości pocztówki. Potem przez dwa lata w pracowni zamieniał te szkice w płótno szerokie na trzy metry.
Efektem jest Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte i prawie nikt na tym obrazie nic nie robi. Mężczyzna leży z fajką. Kobieta trzyma wędkę nad wodą. Inna kobieta stoi z profilu z małpką na smyczy. Mała dziewczynka w bieli idzie w twoją stronę. Wszyscy pozostali zastygli, jakby całej wyspie kazano znieruchomieć do zdjęcia, którego wywołanie trwało dwa lata. Obraz wisi dziś w Art Institute of Chicago, a kiedy zaczniesz numerować postacie, ten bezruch przestaje przypominać piknik, a zaczyna przypominać zagadkę.
Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte w skrócie

Seurat nie nadał imion żadnej z tych osób, więc klucz nazywa je według tego, co robią. Numery odpowiadają obrazowi powyżej.
| # | Postać | Gdzie jej szukać |
|---|---|---|
| 1 | Kobieta z małpką | Skrajnie po prawej, z profilu, ogromna turniura, ciemna parasolka |
| 2 | Jej towarzysz | Za nią, w cylindrze, z cygarem w dłoni |
| 3 | Małpka | U jej stóp, na smyczy |
| 4 | Mops | W prawym dolnym rogu, w podskoku w stronę czarnego psa |
| 5 | Czarny pies | Na dole pośrodku, z nosem w trawie |
| 6 | Wioślarz | W lewym dolnym rogu, rozłożony, w koszulce bez rękawów, z fajką |
| 7 | Dżentelmen w cylindrze | Za wioślarzem, siedzi, trzyma laskę |
| 8 | Kobieta z robótką | Obok niego, z pochyloną głową, wachlarz i książka w trawie |
| 9 | Wędkarka | Po lewej, na skraju wody, wędka wyciągnięta nad rzekę |
| 10 | Mamka | Na lewo od środka, tyłem do ciebie, czerwone wstążki na plecach |
| 11 | Starsza kobieta | Obok mamki, pod pomarańczową parasolką |
| 12 | Trębacz | W lewym górnym rogu, instrument uniesiony w stronę rzeki |
| 13 | Dwaj żołnierze | Obok trębacza, na baczność |
| 14 | Dziewczynka w bieli | Pośrodku, idzie w twoją stronę |
| 15 | Jej matka | Obok niej, w różu i czerwieni, pomarańczowa parasolka |
| 16 | Kobieta pod niebieską parasolką | Pośrodku po prawej, siedzi w trawie |
| 17 | Dziewczynka z bukiecikiem | Obok niej, z głową pochyloną nad kilkoma kwiatami |
| 18 | Biegnąca dziewczynka | Plan środkowy, po prawej, w pomarańczowym |
| 19 | Para z niemowlęciem | Głęboko w planie środkowym, po prawej, mężczyzna trzyma dziecko |
| 20 | Osada wioślarska | Na rzece, w lewym górnym rogu |
W cieniu i na drugim brzegu są jeszcze dziesiątki innych postaci. Te dwadzieścia to te, wokół których Seurat zbudował obraz.
Kobieta z małpką i mężczyzna z cygarem
Zacznij od prawej. Najwyższa postać na obrazie to kobieta w idealnym profilu, numer 1, w dopasowanym czarnym żakiecie i z turniurą tak przesadną, że wygląda jak architektura. W jednej ręce ciemna parasolka. W drugiej smycz. Na końcu smyczy małpka.
Z małpką, numerem 3, Seurat mocował się przez jakiś czas. Na dużym studium, które jest dziś w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, zwierzę u jej stóp to mniej wyraźny pomarańczowy kształt z zakręconym ogonem. Na ukończonym obrazie to bez wątpienia małpka, a paryżanie w 1886 roku mieli na ten temat swoje zdanie.

Małpy od stuleci symbolizowały w malarstwie europejskim rozpustę i próżność. A w slangu lat osiemdziesiątych XIX wieku utrzymankę można było nazwać singesse, czyli małpą. Dlatego wielu historyków, w tym kuratorzy Fitzwilliam Museum w Cambridge, sugeruje, że kobieta jest prostytutką albo kochanką, uwieszoną u ramienia mężczyzny, który za nią płaci. Jej towarzysz, numer 2, stoi do połowy ukryty za nią, w cylindrze, z cygarem w dłoni.
Istnieje też łagodniejsza interpretacja. Ci sami kuratorzy uważają, że Seurat mógł po prostu kpić z mody: ze sztywnych brytyjskich manier, które małpowali paryżanie, z turniur, ze zwierzątek, z niedzielnej przechadzki jako parady statusu. Tak czy inaczej, Seurat umieścił najbardziej dwuznaczną osobę na wyspie w najbardziej widocznym miejscu.
Spójrz w dół. Mops, numer 4, jest w pół skoku i pędzi przez trawę do czarnego psa, numeru 5, który ma nos w darni i nie należy do nikogo. Rozpieszczony piesek salonowy ze wstążką i bezpański kundel bez obroży. To mały żart o klasach społecznych, odegrany przez zwierzęta.
Na co poluje wędkarka z obrazu Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte?
Teraz przejdź nad wodę. Skrajnie po lewej, na samej krawędzi brzegu, stoi numer 9: kobieta w rdzawej sukni i słomkowym kapeluszu, która trzyma nad Sekwaną długą, cienką wędkę. Jest jedyną osobą na obrazie, która uprawia jakikolwiek sport, i jest ubrana jak na przyjęcie w ogrodzie.
Tu kryje się najczęściej przytaczany żart obrazu. Po francusku pêcher znaczy łowić ryby. Pécher, z innym akcentem, znaczy grzeszyć. W latach osiemdziesiątych XIX wieku wyspa słynęła jako miejsce, gdzie mężczyźni mogli spotkać kobiety do wynajęcia, a kobieta łowiąca samotnie na jej brzegu łowiła, jak głosi ta teza, coś innego niż okonie. To interpretacja, nie fakt; Seurat nie zostawił żadnej notatki. Ale rzeczywiście umieścił wędkarkę i kobietę z małpką na dwóch krawędziach obrazu, jak parę nawiasów obejmujących wszystkich pozostałych.

Nieco wyżej na zboczu siedzi numer 10, jeden z najdziwniejszych kształtów w malarstwie XIX wieku. To mamka, widziana całkowicie od tyłu, i jest niemal czystą geometrią: stożek jasnego szala zwieńczony okrągłym czepkiem, z dwiema długimi czerwonymi wstążkami spływającymi po plecach. Mamki w Paryżu były często kobietami ze wsi, a ich strój, łącznie ze wstążkami, od razu zdradzał zawód. Seurat zrobił z niej piramidę. Obok niej, numer 11, starsza kobieta w czerni kuli się pod pomarańczową parasolką. Może jest chlebodawczynią mamki. Może jest po prostu zmęczona.
Wioślarz, dżentelmen i czarny pies
Lewy dolny róg to najstaranniej wyreżyserowana komedia społeczna na obrazie. Troje ludzi siedzi w cieniu, tak blisko, że mogliby się dotknąć, i nikt nie zwraca uwagi na nikogo.
Numer 6, rozłożony w poprzek pierwszego planu, to wioślarz. Ma na sobie koszulkę bez rękawów i czapkę, i pali fajkę. Niemal na pewno pochodzi z klasy robotniczej, to canotier, jeden z wioślarzy z Sekwany. Za nim, numer 7, siedzi dżentelmen w cylindrze, wyprostowany, z laską w dłoni, wpatrzony w wodę. Obok niego, numer 8, kobieta w czerni pochyla się nad czymś na kolanach, jakąś robótką, a obok niej w trawie leżą zamknięta książka i złożony wachlarz.

Dzielą skrawek cienia i nic więcej. Seurat był znany ze swojej skrytości, ale jeden z przyjaciół nazwał go komunardem, człowiekiem lewicy, i ten róg czyta się jak argument wyłożony bez słów. Na La Grande Jatte klasy siedziały na tej samej trawie. Po prostu ze sobą nie rozmawiały.
Trębacz, żołnierze i dziewczynka w bieli
Wyżej na zboczu numer 12 to mężczyzna w pomarańczowym surducie z rogiem przy ustach, który gra w stronę wody. Obok niego stoją, numer 13, dwaj żołnierze w czerwonych spodniach, prości jak słupy. Mają przepustkę, ale i tak stoją na baczność.
Teraz środek. Numer 15 to wysoka kobieta w różu i czerwieni z pomarańczową parasolką, idąca w naszą stronę. Numer 14, trzymająca ją za rękę, to mała dziewczynka w białej sukience i szerokim jasnym kapeluszu. Jest najjaśniejszą plamą pośrodku obrazu i jedyną postacią w tłumie, która patrzy prosto z płótna na ciebie.

Amerykanie w pewnym wieku już ją znają. W filmie Wolny dzień pana Ferrisa Buellera z 1986 roku Cameron stoi przed tym obrazem w Art Institute, a kamera pokazuje dziewczynkę w bieli w coraz większym zbliżeniu, aż jej twarz rozpada się na kropki. Dokładnie to samo dzieje się w sali. Im bliżej niej podchodzisz, tym mniej jej zostaje.
Na prawo od niej numer 16 siedzi w trawie pod niebieską parasolką, a numer 17, dziewczynka z długim warkoczem, pochyla się nad małym bukiecikiem kwiatów. Za nimi numer 18 to dziewczynka w pomarańczowym, która biegnie. Jest jedyną osobą na wyspie w ruchu. Daleko za nią numer 19 to para, mężczyzna trzyma niemowlę w bieli, a na rzece w lewym górnym rogu numer 20, osada wioślarska, napiera na wiosła. Nawet wioślarze wyglądają na nieruchomych.
Dlaczego wszyscy na La Grande Jatte stoją jak posągi
Ta sztywność jest zamierzona. Seurat powiedział poecie i krytykowi Gustave’owi Kahnowi, że jego wzorem była procesja panatenajska, pochód obywateli wyrzeźbiony na fryzie Partenonu. Chciał, jak mówił, by współcześni ludzie przesuwali się tak jak postacie na tym fryzie, w swojej istotnej formie. Dał więc swoim paryżanom ścisłe profile i ścisłe pozy en face, a pomiędzy nimi prawie nic.
Niektórzy krytycy w 1886 roku porównywali postacie do egipskich reliefów i drewnianych zabawek. Inni zrozumieli zamysł. Krytyk Félix Fénéon, piszący w tym roku o Seuracie i jego kręgu, nadał nowemu stylowi nazwę, która się przyjęła: neoimpresjonizm. To ta gałąź postimpresjonizmu, którą rozplątaliśmy w tekście o impresjonizmie i ekspresjonizmie, a Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte jest jej aktem założycielskim.
Dwa lata, sześćdziesiąt studiów i technika zwana puentylizmem
Seurat nie namalował wielkiego płótna na wyspie. Pracował nad nim w pracowni w dwóch etapach, od maja 1884 do marca 1885 i od października 1885 do maja 1886. Równolegle wykonał mniej więcej sześćdziesiąt prac przygotowawczych. Wyliczenia się różnią, ale należy do nich około trzydziestu małych szkiców olejnych na drewnianych deszczułkach, które nazywał croquetons, mniej więcej tyle samo rysunków kredką Conté i trzy duże studia na płótnie.

Najpełniejsze z dużych studiów jest w Met. W porównaniu z ukończonym obrazem jego postacie są luźniejsze i miększe, a zwierzę u stóp kobiety nie stało się jeszcze małpką.
A teraz niespodzianka. Kropki, czyli to, co wszyscy pamiętają, pojawiły się późno. W pierwszym etapie Seurat malował płótno krótkimi, krzyżującymi się pociągnięciami i część kolorów mieszał na palecie, w tym matowe pigmenty ziemne, takie jak ochra. Dopiero w drugim etapie pokrył duże partie powierzchni małymi, niemal jednakowymi kropkami czystego koloru, licząc na to, że oko widza samo je zmiesza. Nazwał tę metodę chromoluminaryzmem. Świat zaczął ją nazywać puentylizmem. Według jednego z szacunków kropek jest około dwustu dwudziestu tysięcy.
Seurat czytał teoretyków koloru Michela Eugène’a Chevreula i Ogdena Rooda i wierzył, że pomarańczowa kropka obok niebieskiej sprawi, że obie zaczną wibrować tak, jak nie potrafi żadna zmieszana farba. Wkrótce próbowali tego inni malarze. Vincent van Gogh, świeżo przybyły do Paryża, namalował autoportret w kropkach Seurata, zanim rozbił je na własne, wirujące pociągnięcia pędzla.
Żółć, która zbrązowiała
Cała ta nauka ma jeden problem. Do nasłonecznionej trawy pośrodku obrazu Seurat użył nowego pigmentu zwanego żółcienią cynkową, chromianu cynku, który był jasny, cytrynowy i nowoczesny. Był też chemicznie niestabilny. Z czasem jego chromian zamienia się w dwuchromian, a jaskrawa żółć ciemnieje w stronę ochry i brązu. Zmiana zaczęła się jeszcze za życia Seurata. Plamy olśniewającego słońca, które namalował w 1885 roku, są dziś bardziej matową oliwkową zielenią.
To, co widzisz w Chicago, nie jest do końca tym, co widział Seurat. Na wystawę muzeum w 2004 roku, Seurat and the Making of La Grande Jatte, zespół, w którym był specjalista od koloru Roy Berns, przygotował cyfrową rekonstrukcję płótna z przywróconymi pierwotnymi żółcieniami. To dziwna wiedza o obrazie słynącym ze światła: to właśnie światło blednie.
Malowana bordiura i biała rama
Podejdź blisko do krawędzi płótna, a znajdziesz ostatnią rzecz, jaką Seurat z nim zrobił. Około 1888 i 1889 roku, dwa lub trzy lata po pierwszym pokazie, zdjął obraz z krosien, naciągnął go ponownie, żeby zyskać margines, i namalował dookoła bordiurę z kropek. Jest głównie czerwona, pomarańczowa i niebieska i zmienia się po drodze, odpowiadając na kolory sąsiedniego fragmentu obrazu.

Bordiura miała być przejściem między obrazem a ramą. Seurat pokazał La Grande Jatte w prostej białej ramie, a nie w złoconym drewnie, co w 1886 roku było prowokacją. Tamta rama zaginęła, a Seurat zmarł w marcu 1891 roku, w wieku trzydziestu jeden lat, po nagłej chorobie, zanim zdążył zrobić nową. W 2022 roku Art Institute ponownie zawiesił obraz w nowej białej ramie, zaprojektowanej tak, by jak najbardziej, na ile pozwolili konserwatorzy, zbliżyć się do tego, czego on najwyraźniej chciał.
Jak obraz trafił do Chicago i dlaczego nigdy go nie opuszcza
La Grande Jatte zadebiutował na ósmej i ostatniej wystawie impresjonistów w Paryżu, w maju 1886 roku, obok prac Paula Signaca i Camille’a Pissarra, starego impresjonisty, który wspierał młodych malarzy kropek. Było to wypowiedzenie wojny ruchowi, który go gościł.
Po śmierci Seurata obraz pozostał we Francji przez trzy dekady. Od 1900 roku należał do rodziny Lucie Cousturier, malarki z kręgu Seurata. W 1924 roku kupili go chicagowscy kolekcjonerzy Frederic Clay Bartlett i Helen Birch Bartlett, za radą kuratorów Art Institute, za cenę zwykle podawaną jako dwadzieścia tysięcy dolarów. Helen zmarła w następnym roku, a w 1926 roku Frederic przekazał ich kolekcję muzeum dla uczczenia jej pamięci.
Opuścił muzeum tylko raz. W 1958 roku został wypożyczony do Museum of Modern Art w Nowym Jorku, a 15 kwietnia wybuchł tam pożar, w którym zginął robotnik. Obraz, wiszący piętro nad pożarem, wyniesiono nieuszkodzony do sąsiedniego Whitney Museum. Od tamtej pory nie podróżował.
W 1984 roku Stephen Sondheim i James Lapine zrobili z niego broadwayowski musical Sunday in the Park with George, który zdobył Nagrodę Pulitzera w dziedzinie dramatu. Dlatego tak wielu Amerykanów nazywa go niewłaściwym tytułem.
La Grande Jatte – najczęstsze pytania
Gdzie wisi obraz Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte?
W Art Institute of Chicago, przy 111 South Michigan Avenue. Jest w zbiorach muzeum od 1924 roku i ostatnio figurował w sali 240, wśród impresjonistycznych i postimpresjonistycznych obrazów muzeum, choć sale mogą się zmieniać.
Jakie wymiary ma obraz La Grande Jatte Seurata?
Mierzy 207,5 na 308,1 centymetra, czyli ma nieco ponad dwa metry wysokości i nieco ponad trzy metry szerokości. Większość ludzi zaskakuje jego wielkość; postacie na pierwszym planie są niemal naturalnej wielkości.
Kto jest na obrazie Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte?
Zwykli paryżanie na niedzielnej wycieczce, a nie portrety konkretnych osób: kobieta z małpką i jej towarzysz, wędkarka, wioślarz, dżentelmen w cylindrze, mamka, trębacz, dwaj żołnierze i dziewczynka w bieli, wszyscy ponumerowani powyżej.
Co oznacza małpka na obrazie La Grande Jatte?
Małpy były dawnym symbolem rozpusty i próżności, a w paryskim slangu lat osiemdziesiątych XIX wieku utrzymankę można było nazwać singesse, czyli małpą. Wielu historyków widzi w kobiecie z małpką kochankę lub prostytutkę; inni widzą w tym kpinę Seurata z modnych manier. On sam nigdy nie powiedział, która wersja jest prawdziwa.
Dlaczego w Chicago obraz nosi tytuł A Sunday on La Grande Jatte — 1884?
Tytuł muzealny zawiera datę, ponieważ scena rozgrywa się w 1884 roku, latem, kiedy Seurat zaczął pracować na wyspie. Malował go dalej do 1886 roku, a bordiurę dodał około 1888 i 1889 roku.
Na co zwrócić uwagę, gdy go zobaczysz
Większość ludzi ogląda ten obraz ze środka sali, robi zdjęcie i idzie dalej. Seurat zbudował go tak, by oglądać go z dwóch innych miejsc.
Najpierw odsuń się daleko, na trzy do czterech i pół metra, i pozwól kropkom się zlać. Znajdź dwa nawiasy, małpkę po prawej i wędkę po lewej, i zauważ, że prawie wszyscy pomiędzy nimi patrzą na rzekę albo na ciebie, nigdy na siebie nawzajem.
Potem podejdź całkiem blisko. Spójrz na dziewczynkę w bieli, numer 14, i patrz, jak znika w drobinach bieli, różu, błękitu i pomarańczu. Spójrz na nasłonecznioną trawę pośrodku i spróbuj ją sobie wyobrazić cytrynowożółtą zamiast oliwkowej. Potem podejdź do jednego z rogów i znajdź malowaną bordiurę, której kropki zmieniają kolor, wędrując wzdłuż krawędzi.
Chiaro przydaje się właśnie z tak bliska, kiedy postacie już się rozpłynęły, a klucz trzymasz w drugiej ręce: historia o singesse i smyczy leci, gdy patrzysz na wygięty grzbiet małpki, który z odległości sześćdziesięciu centymetrów jest tylko skupiskiem brązowych i pomarańczowych kropek.
Jeśli możesz, przyjdź wcześnie w dzień powszedni. Art Institute zwykle otwiera się o 11:00, w czwartki jest czynny dłużej, a normalny bilet dla dorosłych kosztował 32 dolary, kiedy ostatnio sprawdzaliśmy, mniej dla mieszkańców Illinois. Godziny otwarcia i ceny się zmieniają, więc przed wizytą sprawdź stronę muzeum. Strona Art Institute of Chicago w naszym serwisie ma La Grande Jatte jako jeden z przystanków audio, więc możesz wysłuchać tej historii, zanim tam dotrzesz.
Jeśli lubisz czytać tłum w ten sposób, ta sama metoda z numerami rozbiera na części Straż nocną Rembrandta, Szkołę ateńską Rafaela i inne dzieła w naszej serii Słynne obrazy, każda postać rozpoznana. A jeśli chcesz umiejscowić Seurata wśród malarzy, z którymi się spierał, zacznij od naszego przewodnika po malarzach impresjonistach, którzy wystawiali na tych ośmiu paryskich wystawach.
Seurat spędził dwa lata, każąc wszystkim na wyspie znieruchomieć, a żółć od tamtej pory nie przestaje się zmieniać. Dziewczynka w bieli się nie zmieniła. Wciąż idzie w twoją stronę, trzymając matkę za rękę, jedyna osoba na La Grande Jatte, która zauważyła, że ktoś patrzy.