
Rzeźba Dawida Berniniego w Galerii Borghese to autoportret. Stań przed nią. Spójrz na twarz. Czoło jest zmarszczone. Oczy zmrużone. Dolna warga jest przygryziona, na tyle mocno, że widać napięcie mięśni policzków. Teraz spójrz na rycinę z wizerunkiem Gian Lorenza Berniniego z około 1623 roku, tę, którą Ottavio Leoni narysował z natury. To ta sama twarz. To samo czoło, ta sama szczęka, ta sama warga. Rzeźbiarz miał dwadzieścia pięć lat i rzeźbił samego siebie.
Kardynał Scipione Borghese trzymał mu lustro, gdy pracował. Ten szczegół pochodzi od Filippa Baldinucciego, który napisał pierwszą biografię rzeźbiarza i znał tę historię od ludzi, którzy bywali w warsztacie. Scipione, mężczyzna po pięćdziesiątce, cierpliwie stał z lustrem, podczas gdy młody artysta dłutował twarz pasterza-króla, który za chwilę miał zabić olbrzyma. Tak zamówienie rozpoczęte w 1623 roku zyskało twarz.
Dlaczego Dawid Berniniego z Galerii Borghese zmienia temat
Wszyscy wiedzieli, jak wygląda Dawid. Donatello przedstawił go w 1440 roku jako rozmarzonego, nagiego wyrostka. Verrocchio w 1473 roku jako zadziornego nastolatka z głową Goliata u stóp. Dawid Michała Anioła stał oczywiście we Florencji od 1504 roku, ponad pięciometrowy, piękny, spokojny, gotowy do walki. Każdy Dawid sprzed 1623 roku czekał. Albo już zabił Goliata i pozował nad trupem, albo jeszcze go nie zabił i o tym rozmyślał.
Młody rzeźbiarz to odrzucił. Jego Dawid jest w trakcie rzutu. Tułów jest skręcony do końca. Prawe ramię odciągnięte do tyłu, lewe wysunięte do przodu, ciężar przeniesiony na tylną nogę, proca naładowana i gotowa, by wystrzelić do przodu. Postać to sportowiec piętnaście centymetrów w głąb obrotu. Sekundę później kamień będzie w powietrzu. Posąg nie jest portretem Dawida. Jest portretem jednej sekundy z jego życia.
Bernini miał dwadzieścia pięć lat. Właśnie ukończył Porwanie Prozerpiny i wciąż pracował nad Apollem i Dafne. Było to jego czwarte duże zamówienie dla Scipiona. Wyrzeźbił je w siedem miesięcy. To jedyny Dawid w historii sztuki, przy którym czujesz, że rzut zaraz nastąpi.
Twarz, która jest też twarzą rzeźbiarza

Spójrz na dolną wargę. Jest przygryziona. Widać na niej ślad zębów. To najbardziej konkretny fizyczny szczegół całej postaci. Marmur zwykle nie ma zmiażdżonych warg. Klasyczne posągi mają wargi rozchylone, płasko zaciśnięte albo lekko otwarte. Nikt nie przygryzał samego siebie. Rzeźbiarz wyrzeźbił dokładnie to przygryzienie z własnych ust. Mięsień żuchwy jest napięty po prawej stronie. Szyja jest napięta. Brwi opuszczone.
Baldinucci napisał, że Scipione trzymał lustro, ale historia kryjąca się za tą historią jest taka: model pozujący przez miesiące pracy po dziesięciu minutach zacząłby się uśmiechać albo tracić skupienie. Jedyną osobą, która potrafiła utrzymać koncentrację, wściekłość i napięcie chwili tuż przed działaniem przez miesiące przerywanych sesji, był sam artysta. Patrzył więc na własną twarz. Lustro nie jest ozdobnikiem. To narzędzie, które umożliwiło powstanie rzeźby. Chiaro odczytuje cały fragment Baldinucciego przed tą twarzą, bo tylko tam historia z lustrem naprawdę trafia.
Jest jeszcze jeden szczegół. Na ziemi za postacią leży mała harfa. Starotestamentowy Dawid był harfistą. Harfę zdobi maleńki wyrzeźbiony orzeł, herbowe zwierzę rodu Borghese. Herb rodu kardynała ukryto w rekwizycie. Rzeźba jest jednocześnie autoportretem artysty i zakodowanym portretem mecenasa.
Przeciw Michałowi Aniołowi, i co naprawdę się zmieniło
Postaw ich obok siebie w wyobraźni. Dawid Michała Anioła, ukończony w 1504 roku, to nagi mężczyzna stojący nieruchomo, patrzący w lewo, z procą na lewym ramieniu. Jego ciało jest w kontrapoście. Mięśnie są rozluźnione. Twarz bez wyrazu. Nie da się stwierdzić, czy już walczył, czy dopiero będzie walczył. Michał Anioł wziął pauzę przed działaniem. Wyrzeźbił chłopca wyobrażającego sobie przyszłą bitwę.
Wersja Berniniego, ukończona w 1624 roku, to nagi mężczyzna w połowie obrotu. Kompozycja jest diagonalna. Kończyny są asymetryczne. Mięśnie napięte. Twarz wykrzywiona skupieniem. Za chwilę rzuci kamieniem w opancerzonego mężczyznę mierzącego dwa i pół metra. Nie ma pauzy. Jest sekunda przemocy ściśnięta w kamieniu.
Różnica nie dotyczy tylko techniki. Dotyczy filozofii. Michał Anioł postrzegał rzeźbę jako wydobywanie doskonałej formy z bloku: uwalniasz postać, która już jest w środku. Ciało w spoczynku to ciało w swojej najistotniejszej postaci. Bernini postrzegał rzeźbę jako uchwycenie chwili: tej jednej sekundy w życiu człowieka, kiedy wszystko, czym jest, widać w jego ciele. Siła, strach, wola, decyzja, wszystko wciśnięte w jedną pozę. Michał Anioł rzeźbi duszę. Ten drugi rzeźbi układ nerwowy.
Oba podejścia są słuszne. Ale barokowa rzeźba Dawida w ruchu to trudniejszy problem techniczny, a młody artysta rozwiązał go w wieku dwudziestu pięciu lat.
Jak kamienny człowiek wprawia się w ruch
Rzeźbę utrzymują w pionie dwie sztuczki inżynierskie.
Po pierwsze, postawa. Postać balansuje na dwóch stopach, ale jedna stopa stoi płasko, a druga na palcach, z uniesioną piętą. Podczas rzutu ciężar przechodzi z przedniej nogi na tylną, co jest fizycznie poprawne. Prawdziwy człowiek ładujący procę przenosi ciężar tak samo jak ta postać. Kamień pokazuje ci więc dokładny moment biomechaniczny, a Bernini znał tę biomechanikę, bo zapewne sam próbował wykonać ten ruch. Takiej pozy nie wyrzeźbisz z wyobraźni.
Po drugie, podcięcie. Proca jest trzymana w lewej dłoni, przeciągnięta w poprzek ciała, a kamień tkwi w jej kieszeni. Kieszeń jest głęboka. Dłoń zaciska się na tkaninie. Ramię jest mocno przyciągnięte do żeber. Całe lewe ramię i proca są wyrzeźbione oddzielnie od tułowia, co znaczy, że między ramieniem a ciałem jest powietrze. Jeśli spojrzysz z boku, przez szczelinę przechodzi światło. To wysunięty fragment marmuru, który dźwiga własny ciężar w połowie ruchu, od ponad czterystu lat bez jednego pęknięcia.
Inskrypcja z 1624 roku zamówiona przez mecenasa
Na cokole wyryto oczywiście łaciński dwuwiersz. Tym razem nie napisał go Maffeo Barberini, bo Barberini właśnie został papieżem i miał co innego na głowie. Scipione Borghese zamówił dwuwiersz gdzie indziej, a inskrypcja brzmi mniej więcej tak: „Dzięki niewinnej prostocie Dawid rzucił kamień z procy i powalił olbrzyma”. Kluczowe jest tu wyrażenie „niewinna prostota”. Rzeźba jest wszystkim, tylko nie czymś prostym. Ale mecenas potrzebował, by publiczne odczytanie było religijne: pokorny Dawid, umocniony przez Boga, pokonuje Goliata. Marmurowa postać opowiada o przemocy, skupieniu, wściekłości. Cokół – o pokorze.
Tak postępowali rzymscy kardynałowie w latach 20. XVII wieku. Zamawiali tematy pogańskie i biblijne o niezwykłej sile fizycznej, a potem przytwierdzali do cokołów moralizatorskie łacińskie dwuwiersze, żeby dzieło mogło zamieszkać w chrześcijańskim domu. Dwuwiersze były czymś w rodzaju licencji od cenzora.
Co robi ciało z każdej strony

Obejdź ją dookoła. To trzecie z rzędu zamówienie Scipiona zaprojektowane do oglądania dookoła. Z przodu widzisz początek rzutu: prawą dłoń odciągniętą do tyłu ze sznurem procy, oczy utkwione w celu. Z lewej strony widzisz cały zwinięty tułów i skumulowaną energię pozy. Od tyłu widzisz ściągnięte łopatki i ścięgna biegnące wzdłuż prawego ramienia. Z prawej strony widzisz twarz z profilu, zaciśnięte zęby i procę w poprzek piersi.
Każda strona pokazuje coś innego, co robi ciało. Rzeźbiarz stworzył postać, która nagradza obejście jej w całości, a nie tylko widok z przodu. Było to świadome zerwanie z tradycją klasyczną i renesansową, w której rzeźba miała jeden główny widok. Dawid Michała Anioła ma jedną twarz. Ten ma cztery.
Jeszcze jeden szczegół, który umyka większości zwiedzających. Zbroja Saula, której Dawid w Biblii odmawia założenia, leży u jego stóp. Napierśnik, hełm, nagolenniki. Gotowe, odrzucone i porzucone na ziemi. Bernini wyrzeźbił zbroję, bo jest częścią historii, ale ukrył ją u podstawy, więc nie widzisz jej od pierwszego spojrzenia. Musisz spojrzeć w dół.
Dlaczego ta wersja wciąż wydaje się nowoczesna
Rzeźba nie sprawia wrażenia dzieła XVII-wiecznego, choć nim jest, dlatego że Bernini rozwiązał problem wyrzeźbienia napięcia mięśni i emocjonalnego skupienia w tej samej chwili. Większość rzeźb daje jedno albo drugie. Albo ciało jest wyraziste, a twarz pusta, jak u starożytnych greckich atletów, albo twarz jest wyrazista, a ciało sztywne, jak u średniowiecznych świętych. On stworzył postać, w której każdy centymetr kwadratowy wykonuje tę samą emocjonalną pracę: kark, palce, brzuch, czoło. Każda część tego nagiego ciała za chwilę rzuci.
Rzeźbę możesz dziś zobaczyć w sali trzeciej Galerii Borghese, obok Apolla i Dafne i naprzeciwko Prozerpiny. Te trzy dzieła razem to dorobek jednego artysty między dwudziestym pierwszym a dwudziestym piątym rokiem życia, co czyni je najbardziej płodnymi czterema latami w historii rzeźby.
Na co zwrócić uwagę podczas wizyty
Cztery rzeczy.
Po pierwsze, twarz. Podejdź blisko. Spójrz na dolną wargę. Porównaj tę twarz z dowolnym portretem Gian Lorenza Berniniego. Ta sama twarz.
Po drugie, dłonie. Prawa dłoń trzyma sznur procy między kciukiem a palcem wskazującym. Lewa zaciska się na naładowanej kieszeni. Oba chwyty są poprawne. To rzeźba kogoś, kto wie, jak działa proca.
Po trzecie, stopy. Spójrz na uniesioną tylną piętę. To ruch, który zaraz się dopełni. Rzeźba to sekunda przed wypuszczeniem kamienia.
Po czwarte, harfa za nim. Znajdź orła. To mecenas puszcza do ciebie oko.
Puenta
Przygryziona warga. Naładowana proca. Dwudziestopięciolatek wpatrzony w lustro, które trzyma kardynał, rzeźbiący twarz, którą w nim widzi. Siedem miesięcy pracy, które zmieniły to, jak Dawid może wyglądać w kamieniu.