
Porwanie Prozerpiny, które Bernini wyrzeźbił dla kardynała Scipionego Borghesego w 1622 roku, ma szczegół, który większość ludzi przeocza, dopóki go nie zobaczy, a potem nie widzi już niczego innego. Prawa dłoń Plutona spoczywa na udzie Prozerpiny. Jego palce wciskają się w jej skórę. Skóra ustępuje. Możesz policzyć cztery małe wgłębienia w jej ciele, w miejscach, gdzie naciskają opuszki jego palców, i piątą fałdkę za kciukiem. Udo jest z marmuru. Dłoń jest z marmuru. Wgłębienia są z marmuru. Miękkość to kłamstwo opowiedziane tak dobrze, że twoje oko odmawia jego dostrzeżenia.
Gian Lorenzo Bernini miał dwadzieścia trzy lata, gdy ukończył to dzieło. Było to jego drugie zamówienie od kardynała Scipionego, między grupą Eneasz i Anchizes z 1619 roku a Apollinem i Dafne, których zaczął w tym samym roku. Kardynał zapłacił mu czterysta pięćdziesiąt skudów. To była okazja.
Dlaczego Porwanie Prozerpiny Berniniego wciąż szokuje
Scena pochodzi z Owidiusza, z piątej księgi Metamorfoz. Pluton, bóg podziemia, postanowił, że chce mieć żonę, a Wenus skierowała na niego Kupidyna. Kupidyn strzela. Pluton podnosi wzrok, widzi Prozerpinę, córkę Cerery, zbierającą kwiaty na łące na Sycylii, i porywa ją. Zaprzęga swoje czarne konie, rozrywa ziemię i ciągnie ją przez rozdartą ziemię do podziemia. Jej matka Cerera szuka jej przez sześć miesięcy. Zanim Cerera dowiaduje się, gdzie jest córka, Prozerpina zjada sześć pestek granatu, co wiąże ją z podziemiem na sześć miesięcy każdego roku.
To jest zima w rzymskiej opowieści. Zima to miesiące, w których nie ma Prozerpiny.
Bernini wybrał chwilę tuż po tym, jak Pluton ją pochwycił. Ona się wije, próbuje się wyrwać. Lewą dłonią napiera na bok jego twarzy, z palcami rozczapierzonymi na jego czole, odpychając go. Prawe ramię ma wyrzucone do tyłu i płacze. Na jej policzku jest marmurowa łza. Głowę ma odwróconą w prawo, od niego, usta otwarte w małe kółko. Pluton ją unosi. Prawą dłonią podtrzymuje od spodu jej udo. Lewym ramieniem mocno obejmuje ją w talii. Na wpół się śmieje. Ma ogromną kręconą brodę, a u jego stóp szczeka trójgłowy Cerber.
Wszystko to wykuto z jednego, czterotonowego bloku marmuru z Carrary.
Palce, czyli cały sens

Idź do Galerii Borghese. Przejdź do sali czwartej. Obejdź rzeźbę z prawej strony, bo tam mieszka słynny szczegół. Zniż się tak, żeby udo było na wysokości twoich oczu. Zatrzymaj się.
Zobaczysz cztery marmurowe palce wciskające się w marmurowe udo, a marmurowe udo ugina się pod nimi w dołeczki. W historii rzeźby nie ma na to technicznego precedensu. Postacie Michała Anioła mają napięte ciało, widoczne mięśnie i znakomitą anatomię, ale u Michała Anioła nikt nikogo nie dotyka. Palec nigdy nie naciska ciała innej postaci tak, jak dłoń wciska się w ciasto. Bernini to zrobił. Efekt marmurowych palców Berniniego wymyślił właśnie dla tej rzeźby i doskonalił go przez resztę kariery, ale tu się zaczyna.
Metodą jest szlifowanie kamienia. Rzeźbisz dłoń i udo jako jedną całość, polerujesz je, aż płynnie się ze sobą zleją, a potem stopniowo coraz drobniejszymi materiałami ściernymi – pumeksem, trypolem, tkaniną, słomą – tworzysz zmiękczenie w miejscu, gdzie kciuk styka się z nogą. Im delikatniejsze polerowanie, tym bardziej światło rozprasza się na powierzchni i tym bardziej marmur wygląda jak skóra. Sama dłoń jest wypolerowana do nieco innego wykończenia. Twoje oko odczytuje dwa materiały. A odczytuje jeden blok kamienia.
Podobno pewien rzeźbiarz, który zobaczył ukończone dzieło Berniniego, zanim opuściło warsztat, obszedł je trzy razy, a potem zapytał, gdzie jest spoina. Spoiny nie ma. Zniż się do uda z włączonym Chiaro, a kolejne etapy polerowania zostaną ci opisane, gdy patrzysz na dołeczki, a tylko w ten sposób tak drobny szczegół nabiera sensu.
Rzeźbę Plutona i Prozerpiny zamówiono na zimno
Mecenasem był kardynał Scipione Borghese. Scipione miał dwa nawyki. Zamawiał rzeźby w tempie, które doprowadziłoby do bankructwa każdego prywatnego kolekcjonera, i oddawał je, gdy zainteresował się nimi ktoś politycznie potężniejszy. Rok po ukończeniu rzeźby Scipione podarował ją kardynałowi Ludovicowi Ludovisiemu, bratankowi nowego papieża Grzegorza XV, jako coś, co współcześni wprost nazywali łapówką. Ludovisi zabrał ją do Villi Ludovisi, gdzie stała przez prawie trzysta lat. Państwo włoskie kupiło dzieła sztuki z willi w 1908 roku, a rzeźba wróciła do Galerii Borghese, do sali, w której możesz teraz przed nią stanąć.
Scipione oddał jedną z największych marmurowych rzeźb stulecia. Nie stracił przez to nawet Berniniego, bo Bernini już pracował na stałe nad kolejnym zamówieniem.
Twarz Prozerpiny, którą większość ludzi pomija

Wszyscy patrzą na dłoń. Zapominają spojrzeć na jej twarz. Spójrz na jej twarz.
Prozerpina płacze. Na jej prawym policzku jest jedna wyrzeźbiona łza. Lewą dłonią odpycha głowę Plutona, a palce ma rozczapierzone tak szeroko, że widać każdy staw. Jej usta to kółko, zastygłe w chwili, gdy wydobywa się z nich dźwięk. Tym dźwiękiem jest pewnie „nie”. Brzmienie krzyku jest zapisane w kamieniu.
To, co zrobił młody rzeźbiarz – a w 1622 roku nikt tego nie robił – to przypisanie konkretnej emocji konkretnej twarzy. Przed nim postacie mitologiczne miały ogólnikowe miny. U Owidiusza pełno jest płaczących kobiet, ale płacz zazwyczaj oddawano gestem i pozą, a nie twarzą, która naprawdę wygląda jak twarz kogoś, kogo właśnie pochwycono. Bernini dał Prozerpinie twarz. Twarz z ustami zastygłymi w pół krzyku.
Jeśli staniesz wystarczająco blisko, możesz rzeźbę usłyszeć. O to właśnie chodzi.
Prozerpina Berniniego z 1621 roku i łaciński dwuwiersz
Rzeźbę wykuto w latach 1621-1622. Podobnie jak późniejsze Apollo i Dafne, otrzymała na podstawie łaciński dwuwiersz napisany przez Maffea Barberiniego, przyszłego papieża Urbana VIII, żeby dać moralną przykrywkę kardynałowi, który wystawiał w swojej willi brutalną pogańską scenę. Napis brzmi mniej więcej tak: „Kimkolwiek jesteś, który podnosisz do oczu Prozerpinę porwaną przez Plutona, zobacz, jak bogini żniw, Cerera, podąża w żałobie”. To moralizatorska rama dla dzieła, które tak naprawdę mówi o tym, jak marmur może zachowywać się jak ciało.
Urban VIII stał się później największym mecenasem Berniniego. Zamówił baldachim w Bazylice św. Piotra, grobowiec Urbana VIII, Fontannę Trytona. Pisanie łacińskich wierszy na podstawę pierwszego wielkiego dzieła młodego rzeźbiarza było początkiem tej relacji.
Posąg Prozerpiny Berniniego i kwestia ruchu
Kompozycja opiera się na trzech osiach. Ciało Plutona porusza się do przodu, w lewo. Prozerpina wygina się do tyłu, od niego. Jej tułów i jego tułów obracają się w przeciwnych kierunkach, co tworzy ukośną spiralę biegnącą w górę przez całe dzieło, którą twoje oko śledzi od Cerbera na dole do jej dłoni na głowie Plutona na górze. Bernini wbudował tę zasadę figura serpentinata w niemal każdą rzeźbę, którą stworzył później.
Wbudował w dzieło także punkty widzenia, z których każdy opowiada inną historię. Stań z przodu, a zobaczysz triumfującego Plutona, który unosi szamoczącą się kobietę. Stań z prawej, a opowieść się zmienia: jej rozczapierzone palce na jego czole odpychają go, jej usta są otwarte, jego mina tężeje. Przejdź na lewo, a zobaczysz tylko jej rozpacz i dziwną łagodność jego uścisku. Każdy kąt opowiada inną historię. Bernini miał dwadzieścia trzy lata i już rozwiązał problem kompozycyjny, z którym rzeźbiarze nie mogli sobie poradzić przez dwa stulecia.
Technika marmuru: polerowanie i wiertło
Tę rzeźbę trzymają w całości dwie sztuczki techniczne.
Pierwszą jest polerowanie, które odpowiada za miękkość. Drugą jest wiertło. Bernini używał wiertła łukowego we wszystkich miejscach, gdzie kamień musi stać się włosami, tkaniną albo brodą. Broda Plutona to mniej więcej trzydzieści centymetrów pracy wiertłem. Włosy na jego głowie są żłobione osobno. Trzy głowy Cerbera mają warczące pyski z osobno nawierconymi zębami. To wiertło zamienia lity marmur w wygląd faktury. Przed Berninim rzeźbiarze używali wiertła oszczędnie. On posunął się tak daleko, że dzieło wygląda na bardziej owłosione i bardziej spowite tkaniną, niż powinien pozwalać jego ciężar.
Tu też stosuje podcięcia. Tkanina zdaje się odstawać od ciała, palce stóp unosić się nad podłożem, palce dłoni unosić się nad nogą. Podcięcia to inżynieria. W czyichkolwiek innych rękach kamień by pękł. Bernini czytał słoje kamienia i prowadził cięcia wzdłuż osi, na których marmur mógł wytrzymać.
Na co zwrócić uwagę, stojąc przed nią
Cztery rzeczy.
Po pierwsze, palce na udzie. Zniż się. Stań z prawej. Znajdź dołeczki.
Po drugie, łza Prozerpiny. Łza jest na jej prawym policzku, wyrzeźbiona jako pojedyncza kropla.
Po trzecie, jej rozczapierzona lewa dłoń na twarzy Plutona. Zobacz, jak palce wyginają się wokół jego czoła. Jej mały palec niemal odrywa się od czaszki. Wisi w podciętym powietrzu, trzymany przez milimetr kamienia.
Po czwarte, Cerber na dole. Trzy głowy. Środkowa warczy, lewa wyje, prawa szczeka. Żadna nie wygląda tak samo.
Prozerpina z Galerii Borghese i to, co zapoczątkowała
Prozerpina z Galerii Borghese nie jest najsłynniejszą rzeźbą Berniniego. Apollo i Dafne w sąsiedniej sali ma liście; Ekstaza świętej Teresy ma dramat; fontanny na placach mają skalę. Ale to w tej rzeźbie rozwiązał problem, który uczynił go Berninim. Odkrył, jak sprawić, by udo wyglądało na miękkie, dłoń na ciężką, łza na mokrą, a nazwisko dwudziestotrzylatka utrwaliło się w rodzie Borghese na czterysta lat.
Wszystko, co zrobił po tym dziele, zbudowane jest na dołeczkach w udzie Prozerpiny.
Puenta
Cztery wciskające się palce. Wyrzeźbiona łza. Dwudziestotrzylatek, który odkrył, że marmur można nauczyć kłamać. To jest dzieło w sali czwartej Galerii Borghese i nic, co wyrzeźbiono przed nim, nie jest już potem takie samo.