İçeriğe geç

Dudağını Isıran Bernini'nin Davut'u Bir Otoportre

Yayınlanma: • 7 dk okuma

Gian Lorenzo Bernini'nin Galleria Borghese'deki Davut'u; sapanını dolduran Davut'un mermer heykeli

Galleria Borghese’deki Bernini’nin Davut heykeli bir otoportre. Önünde durun. Yüze bakın. Kaşlar çatık. Gözler kısılmış. Alt dudak dişlerin arasına sıkışmış; öyle sert ki yanak kaslarındaki baskıyı görebiliyorsunuz. Şimdi Gian Lorenzo Bernini’nin 1623 civarından kalma, Ottavio Leoni’nin canlı modelden çizdiği portresine bakın. Aynı yüz. Aynı kaş, aynı çene, aynı dudak. Heykeltıraş yirmi beş yaşındaydı ve kendini oyuyordu.

O çalışırken Kardinal Scipione Borghese ona bir ayna tuttu. Bu ayrıntı, heykeltıraşın ilk biyografisini yazan ve hikâyeyi atölyede bulunmuş kişilerden dinleyen Filippo Baldinucci’den geliyor. Ellili yaşlarındaki Scipione, genç sanatçı bir devi öldürmek üzere olan çoban-kralın yüzünü keskiyle yontarken elinde bir aynayla sabırla durdu. 1623’te başlayan sipariş yüzünü böyle kazandı.

Bernini’nin Borghese’deki Davut’u konuyu neden yeniden yazıyor

Herkes Davut’un neye benzediğini biliyordu. Donatello onu 1440’ta rüya içinde, çıplak bir ergen olarak yapmıştı. Verrocchio 1473’te onu ayaklarının dibinde Golyat’ın başıyla kendini beğenmiş bir genç olarak yaptı. Michelangelo’nun Davut’u ise elbette 1504’ten itibaren Floransa’da duruyordu: beş metreden yüksek, güzel, sakin, kavgadan önce hazır bekleyen. 1623’ten önceki her Davut bekliyordu. Ya Golyat’ı çoktan öldürmüş ve cesedin üzerinde poz veriyordu ya da henüz öldürmemişti ve bunu düşünüyordu.

Genç heykeltıraş bunu bir kenara attı. Onun Davut’u fırlatmanın tam ortasında. Gövde tamamen dönmüş. Sağ kol geriye çekilmiş, sol kol önde, ağırlık arka bacağa aktarılmış, sapan dolu ve öne doğru fırlamaya hazır. Figür, dönen bir hareketin içinde on beş santim ilerlemiş bir atlet. Bir saniye sonra taş havada olacak. Heykel Davut’un bir portresi değil. Davut’un hayatının bir saniyesinin portresi.

Bernini yirmi beş yaşındaydı. Pluton ile Proserpina’yı henüz bitirmişti ve Apollon ve Dafne üzerinde hâlâ çalışıyordu. Bu, Scipione için yaptığı dördüncü büyük siparişti. Onu yedi ayda yonttu. Sanat tarihinde atışın geldiğini hissettiğiniz tek Davut bu.

Aynı zamanda heykeltıraşın yüzü olan yüz

Bernini'nin Davut'unun profili, Galleria Borghese, Roma; ısırılmış dudak ve yoğunlaşmış ifade

Alt dudağa bakın. Isırılıyor. Üzerinde dişlerin bıraktığı kırışığı görebilirsiniz. Bu, bütün figürdeki en belirgin fiziksel ayrıntı. Mermerde genellikle ezilmiş dudaklar olmaz. Klasik heykellerin dudakları aralıktır, düz bastırılmıştır ya da hafifçe açıktır. Kimse kendini kemirmiyordu. Heykeltıraş bu ısırığı tam olarak kendi ağzından oydu. Sağ taraftaki çene kası gerilmiş. Boyun gergin. Kaşlar aşağıda.

Baldinucci aynayı Scipione’nin tuttuğunu yazdı, ama hikâyenin ardındaki hikâye şu: Aylar süren çalışma boyunca poz veren bir model on dakika içinde gülümsemeye ya da dalıp gitmeye başlardı. Aralıklı oturumlarla aylar boyunca o yoğunlaşmayı, o öfkeyi, o harekete geçmek üzere olma gerilimini sürdürebilecek tek kişi sanatçının kendisiydi. Bu yüzden kendi yüzüne baktı. Ayna süs değil. Heykeli mümkün kılan araç. Chiaro Baldinucci’nin pasajını yüzün önünde baştan sona okuyor; ayna hikâyesinin gerçekten yerine oturduğu tek yer de orası.

Bir kaynak ayrıntısı daha var. Figürün arkasındaki yerde küçük bir arp duruyor. Eski Ahit’teki Davut bir arp çalgıcısıydı. Arpın üzerine, Borghese ailesinin hanedan hayvanı olan bir kartalın minik bir oyması işlenmiş. Kardinalin aile arması aksesuarın içine gizlenmiş. Heykel hem sanatçının bir otoportresi hem de hamisinin şifreli bir portresi.

Michelangelo’ya karşı ve gerçekte ne değişti

İkisini kafanızda yan yana koyun. 1504’te tamamlanan Michelangelo’nun Davut’u kıpırdamadan duran, sola bakan, sapanı sol omzunun üzerinde çıplak bir adam. Bedeni kontrapostoda. Kasları gevşek. Yüzü ifadesiz. Çoktan savaşmış mı yoksa savaşmak üzere mi, anlayamazsınız. Michelangelo eylemden önceki duraksamayı seçti. Gelecekteki bir savaşı hayal eden bir genci oydu.

1624’te tamamlanan Bernini’nin versiyonu ise dönmenin ortasındaki çıplak bir adam. Kompozisyon diyagonal. Uzuvlar asimetrik. Kaslar gergin. Yüz yoğunlaşmayla buruşmuş. İki buçuk metre boyunda zırhlı bir adama taş fırlatmak üzere. Duraksama yok. Taşa sıkıştırılmış bir saniyelik şiddet var.

Fark yalnızca teknik değil. Felsefi. Michelangelo heykeli kusursuz biçimin bloktan çıkarılması olarak görüyordu: Zaten içeride olan figürü serbest bırakırsınız. Durgun beden, bedenin en özlü hâlidir. Bernini ise heykeli bir anın yakalanması olarak görüyordu: bir insanın hayatında, olduğu her şeyin bedeninde görünür hâle geldiği o tek saniye. Güç, korku, irade, karar; hepsi bir poza sıkıştırılmış. Michelangelo ruhu oyar. Öteki sinir sistemini oyar.

İki yaklaşım da doğru. Ama hareket hâlindeki bir Barok Davut heykeli daha zor bir teknik problem ve genç sanatçı onu yirmi beş yaşında çözdü.

Taştan bir adam nasıl harekete geçer

Heykeli ayakta tutan iki mühendislik hilesi var.

Birincisi, duruş. Figür iki ayağı üzerinde dengede, ama bir ayak yere düz basıyor, öteki ise topuğu kalkık, parmak uçlarında. Atış sırasında ağırlık ön bacaktan arka bacağa geçiyor ve bu fiziksel olarak doğru. Bir sapanı dolduran gerçek bir insan, ağırlığını figürün yaptığı gibi aktarır. Yani taş size biyomekanik olarak doğru bir an gösteriyor ve Bernini biyomekaniği biliyordu, çünkü muhtemelen hareketi kendisi denemişti. Bu pozu hayal gücünden oyamazsınız.

İkincisi, alttan oyma. Sapan sol elde tutuluyor, bedenin önünden çaprazlama çekilmiş ve taş cebine yerleştirilmiş. Cep derin. El kumaşı kavrıyor. Kol kaburgalara doğru sıkıca geri çekilmiş. Bütün sol kol ve sapan gövdeden ayrı olarak oyulmuş; yani kol ile beden arasında hava var. Yandan bakarsanız ışık aradaki boşluktan geçer. Bu, hareketin ortasında kendi ağırlığını taşıyan konsol bir mermer parçası ve dört yüz yılı aşkın süredir tek bir çatlak olmadan duruyor.

Hamisinin sipariş ettiği 1624 tarihli yazıt

Kaideye elbette Latince bir beyit oyuldu. Bu kez Maffeo Barberini tarafından yazılmadı, çünkü Barberini henüz papa olmuştu ve meşguldü. Scipione Borghese beyti başka birine yazdırdı ve yazıt kabaca şöyle diyor: “Masum sadeliği sayesinde Davut sapanından bir taş fırlattı ve devi yere serdi.” Orada işi gören ifade, masum sadelik. Heykel sade olmaktan çok uzak. Ama hamisinin, kamusal okumanın dinsel olmasına ihtiyacı vardı: Tanrı’dan güç alan alçakgönüllü Davut, Golyat’ı yener. Mermer figür şiddet, yoğunlaşma ve öfkeyle ilgili. Kaide ise alçakgönüllülükle.

1620’lerde Romalı kardinallerin yaptığı buydu. Olağanüstü fiziksel güce sahip pagan ve İncil konuları sipariş ediyor, sonra kaideye ahlak dersi veren Latince beyitler çakıyorlardı; böylece eser bir Hristiyan hanesinin içinde yaşayabilirdi. Beyitler bir tür sansür ruhsatıydı.

Beden her açıdan ne yapıyor

Galleria Borghese'deki Bernini'nin Davut'u; fırlatmanın ortasında bükülmüş gövde ve kalkık arka topuk

Çevresinde dolaşın. Bu, art arda çevresinde dolaşılmak üzere tasarlanmış üçüncü Scipione siparişi. Önden, atışın başladığını görürsünüz: sapan ipiyle geriye çekilmiş sağ el, hedefe kilitlenmiş gözler. Sol taraftan, bütün kıvrılmış gövdeyi ve pozun sıkışmış enerjisini görürsünüz. Arkadan, birbirine yaklaşmış kürek kemiklerini ve sağ kol boyunca uzanan tendonları görürsünüz. Sağdan, profilden dudağını ısıran yüzü ve göğsün önünden geçen sapanı görürsünüz.

Her açı, bedenin yaptığı farklı bir şeyi gösteriyor. Heykeltıraş onu yalnızca önden bakışı değil, çevresinde tam bir turu ödüllendiren bir figür olarak yaptı. Bu, heykelin bir ana bakış açısının olduğu klasik ve Rönesans geleneğinden bilinçli bir kopuştu. Bir Michelangelo Davut’unun tek yüzü vardır. Bunun dört yüzü var.

Ziyaretçilerin çoğunun kaçırdığı bir ayrıntı daha. Davut’un Kitab-ı Mukaddes’te giymeyi reddettiği Saul’un zırhı ayaklarının dibine yığılmış. Bir göğüslük, bir miğfer, bacak zırhları. Hazır, reddedilmiş ve yerde bırakılmış. Bernini zırhı hikâyenin bir parçası olduğu için oydu, ama ilk bakışta görmeyesiniz diye kaidenin içine gömdü. Aşağı bakmanız gerekiyor.

Bu versiyon neden hâlâ modern hissettiriyor

Heykelin, öyle olmasına rağmen, bir on yedinci yüzyıl eseri gibi okunmamasının nedeni, Bernini’nin kas gerilimini ve duygusal yoğunlaşmayı aynı anda oyma problemini çözmüş olması. Heykellerin çoğu size ikisinden birini verir. Ya beden ifadelidir ve yüz boştur, antik Yunan atletleri gibi, ya da yüz ifadelidir ve beden kaskatıdır, ortaçağ azizleri gibi. O ise her santimetrekaresi aynı duygusal işi yapan bir figür yaptı: ensesi, parmakları, karnı, kaşı. Bu çıplak bedenin her parçası fırlatmak üzere.

Heykeli bugün Galleria Borghese’nin Üçüncü Salonu’nda, Apollon ve Dafne’nin yanında ve Proserpina’nın karşısında görebilirsiniz. Üç eser birlikte tek bir sanatçının yirmi bir ile yirmi beş yaşları arasındaki koşusu; bu da onları heykel tarihinin en verimli dört yılı yapıyor.

Ziyaret ettiğinizde nelere bakmalı

Dört şey.

Birincisi, yüz. Yaklaşın. Alt dudağa bakın. O yüzü Gian Lorenzo Bernini’nin herhangi bir portresiyle karşılaştırın. Aynı yüz.

İkincisi, eller. Sağ el sapan ipini başparmak ile işaret parmağı arasında sıkıştırmış. Sol el dolu cebi kavrıyor. İki kavrayış da doğru. Bu, sapanın nasıl çalıştığını bilen birinin heykeli.

Üçüncüsü, ayaklar. Kalkık arka topuğa bakın. Tamamlanmak üzere olan hareket bu. Heykel, bırakmadan bir saniye önce.

Dördüncüsü, arkasındaki arp. Kartalı bulun. Bu, size göz kırpan hamisi.

Son söz

Isırılmış bir dudak. Dolu bir sapan. Bir kardinalin tuttuğu aynaya bakan ve gördüğü yüzü oyan yirmi beş yaşında biri. Davut’un taşta neye benzeyebileceğini yeniden yazan yedi aylık bir emek bu.

Görsel kaynakları